در حالی که لبنان بار دیگر درگیر جنگ شده است، دیداری را که اوت گذشته با جوزف عون، رئیسجمهور لبنان، در کاخ بعبدا داشتم، به یاد میآورم.
عون، که پیشتر فرمانده ارتش بود، پس از جنگی ویرانگر میان اسرائیل و حزب الله به قدرت رسید. در آن زمان، حزبالله تضعیف شده و در داخل کشور تا حدی منزوی بود و عون وعده داده بود که آن را خلع سلاح کند. مسئلهٔ پیچیده و ظاهراً حلنشدنی سلاحهای حزبالله سالهاست لبنان را دچار شکاف کرده، اما عون به نظر میرسید معتقد است میتواند آن را حل کند. او به من گفت: «من با روحیهٔ خوشبینی به دنیا آمدهام.»
در زمان دیدار ما، آتشبسی شکننده در لبنان برقرار بود. این توافق در نوامبر ۲۰۲۴ به جنگ میان اسرائیل و حزبالله پایان داده بود، اما اسرائیل تقریباً هر روز حملاتی علیه آنچه افراد و اهداف مرتبط با این گروه میخواند، انجام میداد. در برخی مناطق کشور، جنگ هرگز متوقف نشده بود. حتی از خانهٔ خودم در شرق بیروت نیز گاهی صدای وزوز پهپادهای اسرائیلی را که در آسمان میچرخیدند، میشنیدم.
برای حامیان حزبالله، این گروه تنها سپر دفاعی آنها در برابر اسرائیل است؛ کشوری که آن را دشمنی میدانند که قصد تصرف خاک لبنان را دارد. در مقابل، مخالفان حزبالله آن را متهم میکنند که منافع حامی ایرانی خود را دنبال میکند و لبنان را به جنگهای ناخواسته و غیرضروری میکشاند.
زمانی که علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در نخستین روز حملات آمریکا و اسرائیل به تهران در فوریه کشته شد، حزبالله موشکهایی به سوی اسرائیل شلیک کرد. این گروه اعلام کرد که این اقدام در پاسخ به کشته شدن او و همچنین حملات مداوم اسرائیل در دوران آتشبس بوده است؛ اسرائیل نیز با حملات هوایی و یک تهاجم زمینی دیگر به جنوب لبنان واکنش نشان داد.
رئیسجمهور عون، در تلاش برای متوقف کردن خونریزی، پیشنهاد داد مستقیماً با اسرائیل مذاکره کند؛ گامی مهم برای دو کشوری که حتی یکدیگر را به رسمیت نمیشناسند. اسرائیل این پیشنهاد را تا هفتهٔ گذشته نادیده گرفت؛ زمانی که آمریکا با ایران به آتشبس رسید و اسرائیل حملات هوایی گستردهای انجام داد که تنها در یک روز بیش از ۳۰۰ نفر را در لبنان کشت.
قرار است نشستی میان سفیران دو کشور، با تمرکز بر آتشبس در لبنان، روز سهشنبه در واشنگتن برگزار شود. با توجه به نفوذ بسیار محدود دولت لبنان بر حزبالله، این کشور چه کاری میتواند انجام دهد؟ و شانس دستیابی به صلحی پایدار چقدر است؟
حزبی برخاسته از دل جنگ
حزبالله در دههٔ ۱۹۸۰ و در جریان اشغال لبنان توسط اسرائیل در جنگ داخلی این کشور شکل گرفت. از همان ابتدا، این گروه توسط ایران تأمین مالی، آموزش و تسلیح شد و نابودی اسرائیل همچنان یکی از اهداف رسمی آن است.
در سال ۱۹۸۹، توافق طائف که به جنگ داخلی لبنان پایان داد، خواستار خلع سلاح همهٔ شبهنظامیان شد و نظامی مبتنی بر تقسیم قدرت میان طوایف را در کشوری چندفرهنگی و چندمذهبی ایجاد کرد. با این حال، حزبالله با معرفی خود بهعنوان «جنبش مقاومت» در برابر اشغال اسرائیل، توانست سلاحهایش را حفظ کند. اسرائیل در سال ۲۰۰۰ پس از ۱۸ سال از جنوب لبنان عقبنشینی کرد، اما اختلافات ارضی باقی ماند. همچنین قطعنامهٔ ۱۷۰۱ شورای امنیت سازمان ملل که به جنگ ۲۰۰۶ پایان داد و خواستار خلع سلاح حزبالله شد، هرگز بهطور کامل اجرا نشد.
این گروه از سوی کشورهایی مانند بریتانیا و آمریکا بهعنوان یک سازمان تروریستی شناخته میشود. اما در داخل لبنان، حزبالله فراتر از یک نیروی شبهنظامی است؛ این گروه یک حزب سیاسی با حضور در پارلمان و دولت، و همچنین یک جنبش اجتماعی است که خدماتی مانند مدارس و بیمارستانها را در مناطقی که دولت حضور کمرنگی دارد، اداره میکند. به همین دلیل، قدرتمندترین بازیگر لبنان محسوب میشود.
از زمان به قدرت رسیدن، عون از سیاستی دفاع کرده که آن را «انحصار سلاح در دست دولت» مینامد. در چارچوب آتشبس ۲۰۲۴، حزبالله پذیرفته بود نیروها و سلاحهای خود را از جنوب لبنان خارج کند، منطقهای که دههها عملاً تحت کنترل این گروه بود. با این حال، این گروه همچنان در حومهٔ جنوبی بیروت (ضاحیه) و درهٔ بقاع نفوذ دارد و نعیم قاسم، دبیرکل آن، هرگونه بحث درباره خلع سلاح کامل را رد کرده است.
عون هشدار داده که هرگونه اقدام برای خلع سلاح حزبالله بدون رضایت آن، میتواند به خشونت منجر شود. او در دیدارمان گفت: «نمیتوانیم اجازه دهیم کشور دوباره به جنگ داخلی سقوط کند.» در شرایطی که حملات اسرائیل ادامه دارد و حزبالله نیز از مذاکره سر باز میزند، وقتی از او درباره برنامهاش پرسیدم، گفت تقریباً کار دیگری از دستش برنمیآید.
دولتی بدون اهرم فشار
لبنان کشوری کوچک در ساحل شرقی مدیترانه است با حدود ۵.۸ میلیون نفر جمعیت و ۱۸ طایفهٔ رسمی مذهبی. حدود دو سوم جمعیت مسلمان (تقریباً بهطور مساوی شیعه و سنی) و یکسوم مسیحی هستند. نظرسنجی گالوپ در دسامبر نشان داد نزدیک به ۸۰ درصد لبنانیها معتقدند تنها ارتش باید سلاح داشته باشد؛ یعنی گروههایی مانند حزبالله باید خلع سلاح شوند. اما نتایج بر اساس خطوط طایفهای تقسیم شد: مسیحیان، دروزیها و سنیها بهشدت موافق بودند، در حالی که بیش از دو سوم شیعیان مخالف بودند.
مایکل یانگ، تحلیلگر مرکز کارنگی در بیروت، گفت برخی «سادهلوحانه تصور میکردند ارتش لبنان صرفاً به دلیل نداشتن اراده، حزبالله را خلع سلاح نکرده است».
او افزود: «نمیتوانید این موضوع را با زور به جامعهٔ شیعه تحمیل کنید؛ شکست میخورید و فاجعه به بار میآید. ارتشها برای جنگ با مردم خودشان ساخته نشدهاند.»
به گفتهٔ او، ارتش لبنان نه توان ورود به خانههای شیعیان برای جمعآوری سلاح را دارد و نه قادر است مناطقی را که حزبالله در آن موشک و تسلیحات سنگین دارد، خلع سلاح کند.
او درباره مذاکرات احتمالی با اسرائیل گفت: «لبنان چیزی برای ارائه ندارد»، زیرا نمیتواند خلع سلاح حزبالله را تضمین کند. «دولت هیچ برگهای در دست ندارد، و این واقعیتی است که باید بپذیریم.»
صبر ما حدی دارد
نعیم قاسم در سخنرانی تلویزیونی ماه گذشته گفت حزبالله در دوران آتشبس به حملات اسرائیل پاسخ نداده تا «متهم به مانعتراشی در دیپلماسی نشود»، اما اسرائیل «به هیچیک از مفاد توافق پایبند نبوده است». او افزود: «صبر ما حدی دارد» و حزبالله «درباره سلاحهایش با هیچکس بحث نخواهد کرد».
مقاومت مسلحانه بخش اصلی هویت حزبالله است؛ حتی در پرچم آن نیز دستی که سلاح در دست دارد دیده میشود. این گروه بخشی از محور مقاومت مورد نظر ایران است که شامل گروههایی مانند حماس و حوثیها نیز میشود. هرچند این محور در درگیریهای اخیر تضعیف شده، اما شکست نخورده است.
نیکلاس بلنفورد، نویسنده کتاب «جنگجویان خدا: نگاهی به نبرد سیساله حزبالله با اسرائیل»، به من گفت که با توجه به نقش ایران، هرگونه تصمیم درباره مسیر آینده این گروه به احتمال زیاد نه در بیروت، بلکه در تهران گرفته خواهد شد.
سال گذشته، من از جنوب لبنان گزارش دادم و دیدم که چگونه جوامع محلی زیر سایه ترس ناشی از حملات مداوم اسرائیل زندگی میکنند و برخی نیز به نظر میرسید در حال زیر سؤال بردن راهبرد حزبالله هستند. در درگیری جاری، حزبالله با حمله به اسرائیل و مقابله با نیروهای مهاجم نشان داد که توانسته بخشی از توانمندیهای نظامی خود را—که در جنگ قبلی تضعیف شده بود—بازسازی کند؛ همانطور که اسرائیل نیز پیشتر هشدار داده بود. این روند همچنین موجب شده بخشی از پایگاه اجتماعی این گروه دوباره فعال شود. یک دیپلمات غربی به من گفت که این بازسازی با هدایت مقاماتی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران انجام شده که پس از جنگ ۲۰۲۴ به لبنان اعزام شده بودند.
در میانه تهاجم کنونی اسرائیل به لبنان، مقامهای اسرائیلی میگویند هدفشان ایجاد یک «منطقه حائل امنیتی» در جنوب لبنان، در امتداد مرز با شمال اسرائیل است؛ موضوعی که در داخل لبنان نگرانیهایی را برانگیخته مبنی بر اینکه بخشهایی از کشور حتی پس از پایان درگیری نیز در اشغال باقی بماند. این امر به این معناست که هزاران نفری که از خانههای خود در جنوب آواره شدهاند، ممکن است هرگز نتوانند بازگردند. چنین وضعیتی احتمالاً روایت حزبالله را تقویت میکند که میگوید در کشوری که قادر به دفاع از قلمرو خود نیست، وجود سلاحهای این گروه ضروری است.
بلنفورد میگوید این نیز دلیل دیگری است که نشان میدهد حزبالله بعید است سلاحهای خود را کنار بگذارد. او میگوید: «حزبالله در درجه اول حول چیزی میچرخد که خودش آن را ‘اولویت مقاومت’ مینامد. تمام اجزای دیگر این حزب… برای حفاظت و پشتیبانی از همین اصل شکل گرفتهاند. این، قلب تپنده آن است. اگر مؤلفه نظامی را حذف کنید، این سازمان به چیزی کاملاً متفاوت تبدیل خواهد شد.»
بحرانی بیپایان
از آغاز جنگ، بیش از ۱.۲ میلیون نفر در لبنان آواره شدهاند که اغلب از جامعهٔ شیعه هستند. این وضعیت تنشهای فرقهای را تشدید کرده است. حملات اسرائیل به مناطق خارج از پایگاههای اصلی حزبالله باعث شده ساکنان به تازهواردان مشکوک شوند و در برخی مناطق درگیریهایی رخ دهد.
Kim Ghattas میگوید حزبالله بخش مهمی از زندگی بسیاری از شیعیان لبنان است. او توضیح میدهد: «شیعیان در لبنان در طول تاریخ گروهی محروم بودهاند. برای بسیاری، مسئله فقط سیاست نیست، بلکه به باور، هویت و احساس ناامنی مربوط است .اگر آنها سلاحهای خود را کنار بگذارند، چه بر سرشان خواهد آمد؟ آیا دوباره به حاشیه رانده میشوند یا به افراد طردشده تبدیل خواهند شد؟ مقابله و استدلال در برابر این ترسهای عمیق و ریشهدار بسیار دشوار است.»
هفتهٔ گذشته، حملات شدید اسرائیل—که برخی آن را «چهارشنبهٔ سیاه» نامیدهاند—ویرانی گستردهای به بار آورد. این حملات در مناطق پرجمعیتی از بیروت که پیشتر هدف قرار نگرفته بودند، رخ داد و حتی برای مردمی که به خشونت عادت کردهاند، شوکآور بود. از آغاز جنگ در شش هفتهٔ گذشته، بیش از ۲۰۰۰ نفر در لبنان کشته شدهاند.
بسیاری از لبنانیها احساس میکنند در یک بحران دائمی گرفتار شدهاند. در محلهٔ عین المریسه بیروت، مردی به نام محمد حمود به ساختمانی نیمهویران نگاه میکرد و گفت: «هیچوقت آرامش نداریم. تمام زندگیام این احساس را داشتهام که در جنگی مداوم هستیم… امیدوارم این آخرین جنگ باشد و اوضاع بهتر شود.»
نظر شما