ایالات متحده در پی پیشرفت مذاکرات برای پایان دادن به جنگی که نزدیک به چهار ماه است بازار جهانی انرژی را دچار آشفتگی کرده، به طور موقت تحریمهای صادرات نفت ایران را تعلیق کرده است.
این تصمیم، چرخشی در سیاست سنتی دولت دونالد ترامپ است؛ سیاستی که از زمان خروج آمریکا از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ (برجام) در سال ۲۰۱۸ بر اعمال تحریمهای سخت علیه جمهوری اسلامی و محدود کردن تجارت ایران استوار بود.
این تحریمها نه تنها گزینههای صادراتی ایران را به چند خریدارِ محدود، عمدتاً چین، کاهش داده بود، بلکه تهران را مجبور میکرد نفت خود را با تخفیف قابل توجه و از طریق روشهای پرهزینه و پیچیده به فروش برساند.
اما وزارت خزانهداری آمریکا روز دوشنبه مجوز جدیدی صادر کرد که «تولید، تحویل و فروش نفت خام، محصولات پتروشیمی و فرآوردههای نفتی با منشأ ایرانی» را تا ۲۱ اوت ۲۰۲۶ مجاز میکند؛ اقدامی که میتواند ارتباط ایران با اقتصاد جهانی را به طور چشمگیری افزایش دهد.
«برت اریکسون»، کارشناس ژئوپلیتیک و مدیر مؤسسه مشاوره ریسک آبسیدین، از جمله تحلیلگرانی است که تلاش کردهاند آثار مالی این تصمیم را محاسبه کنند.
برآورد او نشان میدهد ایران میتواند روزانه حدود ۳۷.۴ تا ۵۱ میلیون دلار درآمد اضافی کسب کند؛ رقمی که در طول دوره ۶۰ روزه این معافیت به حدود ۲.۲۴ تا ۳.۰۶ میلیارد دلار میرسد، البته به شرط آنکه بتواند تمام نفت در دسترس خود را در این مدت به فروش برساند.
با این حال اریکسون معتقد است واقعیت پیچیدهتر از این ارقام است.
او به نیوزویک گفت: «فضای سیاسی طوری وانمود میکند که انگار ایران برنده یک بختآزمایی بزرگ شده است، اما واقعیت بسیار کمهیجانتر است. ایران پیشتر هم نفت میفروخت؛ فقط مجبور بود هزینه تحریمها را در قالب تخفیفهای سنگین، ناوگان مخفی حملونقل و هزینههای پولشویی مالی بپردازد.»
او افزود: «این معافیت منبع درآمد تازهای ایجاد نمیکند؛ بلکه همان درآمد موجود را بسیار سودآورتر میکند.»
اریکسون برای رسیدن به این ارقام چند عامل را در نظر گرفته است.
نخست، پیش از آغاز جنگی که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه آغاز کردند، قیمت نفت برنت حدود ۶۶ دلار در هر بشکه بود، اما ایران ناچار بود نفت خود را با حدود ۱۰ دلار تخفیف بفروشد. اکنون به گفته او، نفت ایران تقریباً با قیمتی نزدیک به نفت برنت معامله میشود.
او یادآور شد که در دوره اجرای «مجوز عمومی U» که وزارت خزانهداری در ماه مارس صادر کرده بود، نفت ایران حتی ۴ تا ۵ دلار بالاتر از قیمت برنت معامله میشد؛ زیرا افزایش تعداد خریداران، رقابت بیشتری برای خرید نفت ایران ایجاد کرده بود.
به گفته اریکسون، بنابراین میتوان انتظار داشت که ایران به ازای هر بشکه حدود ۵ دلار درآمد بیشتری نسبت به گذشته کسب کند.
عامل دوم کاهش هزینههایی است که ایران برای دور زدن تحریمها متحمل میشد.
او توضیح داد که ایران برای صادرات نفت مجبور بود از ناوگان موسوم به «ناوگان سایه» استفاده کند؛ نفتکشهایی که با بیمههای گران یا فاقد پوشش بیمهای فعالیت میکنند. همچنین درآمدهای نفتی باید از طریق شبکهای از شرکتهای صوری، حسابهای واسطهای و حوزههای مالی محرمانه جابهجا میشد که هزینههای قابل توجهی برای واسطهها، وکلا و کارشناسان ایجاد میکرد.
به برآورد او، این هزینهها حدود ۷ دلار برای هر بشکه نفت بوده است.
بنابراین در مجموع، ایران از محل افزایش قیمت فروش و حذف بخشی از هزینههای دور زدن تحریمها، حدود ۱۱ دلار درآمد واقعی بیشتر به ازای هر بشکه نفت به دست خواهد آورد.
اریکسون برآورد میکند ایران در حال حاضر به حدود ۱۸۰ میلیون بشکه نفت دسترسی دارد: ۹۵ میلیون بشکه خارج از محدوده محاصره دریایی آمریکا در خلیج فارس، ۲۵ میلیون بشکه داخل این محدوده، ۶۰ میلیون بشکه ذخیرهشده در مخازن داخل کشور
به گفته او، جنگ و محاصره دریایی آمریکا تولید نفت ایران را به حدود ۲.۳ میلیون بشکه در روز کاهش داده بود. از این مقدار، حدود ۲.۱ میلیون بشکه در داخل کشور مصرف میشد و تنها ۲۰۰ هزار بشکه برای صادرات باقی میماند.
اکنون که ایران در حال افزایش تدریجی تولید است، این کشور میتواند روزانه حدود ۵۰۰ هزار بشکه نفت اضافی برای صادرات تولید کند.
با توجه به اینکه انتقال نفت به مقصد به طور متوسط ۱۷ روز زمان میبرد، او محاسبه کرده است که ایران عملاً فقط ۴۳ روز از دوره ۶۰ روزه معافیت را برای بهرهبرداری کامل از این فرصت در اختیار دارد.
بر این اساس، ایران میتواند حدود ۲۱.۵ میلیون بشکه نفت اضافی تولید و صادر کند و در مجموع ظرفیت فروش حدود ۲۰۱.۵ میلیون بشکه نفت در طول دوره معافیت را داشته باشد؛ البته اگر بتواند تمام این حجم را به فروش برساند.
او گفت: «اگر ایران بتواند روزانه حدود ۲.۳ میلیون بشکه نفت، یعنی حدود ۷۰ درصد از کل عرضه در دسترس خود را بفروشد و به ازای هر بشکه ۱۱ دلار درآمد واقعی بیشتر کسب کند، در این صورت حدود ۱.۵ میلیارد دلار بیشتر از شرایط ادامه تحریمها درآمد خواهد داشت.»
با وجود این، اریکسون نسبت به آثار بلندمدت این معافیت خوشبین نیست.
او گفت: «فرض کنیم ایران تمام این نفت را بفروشد؛ ماه بعد چه اتفاقی میافتد؟ تولید کشور هنوز فاصله زیادی با سطح پیش از جنگ دارد و درآمدها میتواند به سرعت کاهش پیدا کند.»
به اعتقاد او، حتی اگر این معافیت برای یک سال کامل تمدید شود، سقف واقعبینانه منافع اقتصادی آن حدود ۱۰ میلیارد دلار خواهد بود؛ نه آن «رونق اقتصادی عظیم» که برخی درباره آن صحبت میکنند.
«بن کاهیل»، پژوهشگر ارشد مرکز انرژی شورای آتلانتیک، نیز معتقد است آنچه پس از پایان دوره معافیت رخ خواهد داد، مهمترین عامل در تعیین تأثیر واقعی این تصمیم بر اقتصاد ایران خواهد بود.
بن کاهیل در گفتوگو با نیوزویک گفت: «فکر نمیکنم در ۶۰ روز آینده تغییر چندان بزرگی رخ دهد. پرسش اصلی این است که آیا ایران میتواند نفت بیشتری را خارج از بازار چین بفروشد یا نه. اکنون خریداران در سایر کشورها چراغ سبز خرید نفت ایران را دریافت کردهاند و حتی میتوانند بهای آن را با دلار پرداخت کنند، اما تنظیم قراردادها، تأمین مالی، حملونقل و سازوکارهای پرداخت زمانبر است. مطمئن نیستم که خریداران فوراً وارد عمل شوند. علاوه بر این، وزارت خزانهداری آمریکا میتواند بسته به روند مذاکرات صلح، این معافیت را لغو یا اصلاح کند.»
او افزود: «اهمیت واقعی ماجرا به اتفاقاتی مربوط میشود که پس از این ۶۰ روز رخ خواهد داد.»
کاهیل یادآور شد که در تفاهمنامهای که پنجشنبه گذشته به طور جداگانه توسط دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان امضا شد، دولت ترامپ متعهد شده است برای پایان دادن به تحریمهای آمریکا و همچنین تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل علیه صادرات نفت ایران تلاش کند.
به گفته او، اگر مجوز صادرشده از سوی وزارت خزانهداری آمریکا در نهایت به یک سیاست دائمی تبدیل شود، «برای ایران یک جهش بزرگ درآمدی به همراه خواهد داشت؛ آن هم بهصورت مستمر و پایدار، نه صرفاً آزادسازی یکباره داراییهای مسدودشده.»
کاهیل گفت: «برآورد شخصی من این است که اگر این معافیت ۶۰ روزه به یک سیاست دائمی تبدیل شود، ایران میتواند سالانه حدود ۳۵ میلیارد دلار بیشتر از سطح درآمدهای نفتی سال ۲۰۲۵ درآمد کسب کند.»
او توضیح داد که این برآورد نه بر اساس نفتی است که هماکنون روی نفتکشها یا در مخازن ذخیره شده، بلکه بر پایه بازگشت صادرات نفت ایران به میانگین حجم صادرات سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ (دوره اجرای برجام)، با فرض قیمت ۷۰ دلاری نفت برنت و ادامه فروش نفت ایران با حدود ۵ دلار تخفیف در هر بشکه محاسبه شده است.
کاهیل در پایان تأکید کرد: «به نظر من این برآوردها محتاطانه و محافظهکارانه هستند.»
نظر شما