برای ۴۰ روز، جنگندههای آمریکایی و اسرائیلی کوههای اطراف یزد را بیوقفه بمباران کردند. هدف آنها یکی از مهمترین پروژههای نظامی ایران بود: مجموعهای از تأسیسات زیرزمینی موشکی که در دل صخرههای گرانیتی اطراف این شهر کویری ساخته شدهاند.
اما به گفته ساکنان منطقه، با وجود این حملات سنگین، پرتاب موشکهای ایرانی متوقف نشد. یکی از ساکنان یزد میگوید: «آمریکا و اسرائیل مدام آن کوهها را بمباران میکردند، اما ایران تا آخرین لحظات پیش از آتشبس همچنان از همان منطقه موشک شلیک میکرد.»
همین موضوع باعث شده است که پس از جنگ، یکی از مهمترین پرسشها این باشد که آیا حملات آمریکا و اسرائیل واقعاً توانستهاند «شهرهای موشکی» ایران را نابود کنند یا نه.
در حالی که دونالد ترامپ بر خسارتهای واردشده به این تأسیسات تأکید میکند، مقامهای ایرانی و برخی تحلیلگران معتقدند جنگ نشان داد که توان موشکی ایران را میتوان موقتاً محدود کرد، اما نابود کردن آن بسیار دشوار است. به گفته آنان، بخش بزرگی از این توان نظامی اکنون دوباره آماده استفاده است.
این مسئله برای تهران اهمیت راهبردی دارد، زیرا توان موشکی ستون اصلی استراتژی بازدارندگی و جنگ نامتقارن ایران در برابر آمریکا و اسرائیل محسوب میشود. به همین دلیل، حتی پس از هفتهها بمباران، ایران همچنان توانسته است تهدیدهایی علیه مسیرهای کشتیرانی و زیرساختهای انرژی در خلیج فارس ایجاد کند و در درگیریهای اخیر نیز چندین موج حملات موشکی انجام دهد.
یکی از افراد نزدیک به ساختار قدرت در ایران میگوید جنگ اخیر این باور را در میان رهبران جمهوری اسلامی تقویت کرده است که امنیت کشور بیش از هر چیز به قدرت نظامی وابسته است، نه به دیپلماسی.
به گفته او: «بیش از هر زمان دیگری به این نتیجه رسیدهایم که اعتمادسازی راهبرد مؤثری نیست. تنها قدرت میتواند بازدارندگی ایجاد کند. دشمن باید از تواناییهای ما مطمئن باشد و دیگر هرگز دچار اشتباه محاسباتی نشود.»
او ادعا میکند که مجموعه موشکی یزد حدود ۵۰۰ متر در دل کوههای گرانیتی امتداد دارد و در تمام مدت جنگ فعال بوده است. به گفته وی، بمبارانها ورودی برخی تأسیسات را تخریب کرد، اما این مسیرها نسبتاً سریع بازگشایی شدند.
ترامپ هنگام آغاز جنگ در ۲۸ فوریه اعلام کرده بود که موشکها و صنعت موشکی ایران را «به طور کامل نابود» خواهد کرد. اسرائیل نیز در ماه آوریل مدعی شد که بیشتر سکوهای پرتاب موشک ایران از کار افتادهاند.
با این حال، ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا که در رسانههای این کشور منتشر شدهاند، تصویر متفاوتی ارائه میدهند. بر اساس این گزارشها، ایران همچنان حدود ۷۰ درصد از پرتابگرهای متحرک و نزدیک به ۷۰ درصد از ذخایر موشکی پیش از جنگ خود را حفظ کرده است. همچنین دسترسی به بسیاری از پایگاهها، تأسیسات زیرزمینی و مواضع موشکی، از جمله در اطراف تنگه هرمز، دوباره برقرار شده است.
یک دیپلمات ارشد غربی در تهران نیز میگوید ارزیابی او کمابیش با همین ارقام مطابقت دارد. به گفته او، ایران توانسته بخش قابل توجهی از تجهیزات و قابلیتهای خود را حفظ کند. حتی اگر ورودی برخی تونلها تخریب شده باشد، امکان حفاری و بازگشایی مجدد آنها وجود دارد.
گزارشهای محلی نیز این ادعا را تأیید میکنند. یکی از ساکنان استان کرمانشاه میگوید: «گاهی تنها چند ساعت پس از بمباران، از همان منطقه دوباره موشک شلیک میشد. باورش سخت بود که این تأسیسات چنین حملاتی را تاب آورده باشند.»
سام لیر معتقد است ارزیابی موفقیت یا شکست شهرهای موشکی بستگی به این دارد که جنگ را در چه بازه زمانی بررسی کنیم. او میگوید در اوج درگیریها، نرخ شلیک موشکهای ایران به شکل محسوسی کاهش یافت که نشان میدهد عملیات آمریکا و اسرائیل بیتأثیر نبوده است. اما در بلندمدت، همین شهرهای موشکی توانستهاند بخش عمده توان موشکی ایران را حفظ کنند.
به گفته او، هدف اصلی این راهبرد آن است که توان نظامی کشور برای دورهای بعدی درگیری حفظ شود. اگر زمان کافی و امکانات لازم وجود داشته باشد، ایران میتواند مسیرهای مسدودشده را دوباره باز کند و فعالیت را از سر بگیرد.
همچنین، هرچند حجم حملات موشکی ایران در طول جنگ کاهش و افزایش پیدا میکرد، اما تهران بارها نشان داد که قادر است به سرعت به حملات آمریکا و اسرائیل پاسخ دهد؛ بهویژه با استفاده از موشکهای کوتاهبرد علیه تأسیسات انرژی و زیرساختهای منطقه.
نیکول گراژفسکی میگوید شواهد جنگ نشان میدهد ایران بسیار سریعتر از آنچه تصور میشد دسترسی به بخشهایی از شبکه موشکی خود را احیا کرده است.
او توضیح میدهد که در مراحل پایانی جنگ بارها مشاهده شد منطقهای هدف حملات مداوم قرار میگرفت، اما اندکی بعد از همان نقطه موشک شلیک میشد. به اعتقاد او، این مسئله میتواند ناشی از حفاری سریع، تعمیر تجهیزات یا استفاده از اهداف فریبدهنده باشد.
از نگاه او، توانایی ایران در بازگرداندن پایگاههای موشکی به وضعیت عملیاتی در مدت کوتاه، حتی اگر فقط برای شلیک چند موشک باشد، قابل توجه بوده است.
کارشناسان هنوز نمیدانند ایران دقیقاً چند شهر موشکی زیرزمینی در اختیار دارد، اما تخمین میزنند دهها مجموعه مشابه در نقاط مختلف کشور وجود داشته باشد؛ بسیاری از آنها در عمق کوهستانها ساخته شدهاند.
دکر اولث میگوید موقعیت جغرافیایی این تأسیسات اهمیت زیادی دارد. پایگاههایی که به مرزهای غربی ایران نزدیکترند، بیشتر در معرض حملات پهپادی قرار دارند، زیرا پهپادها میتوانند ساعتها بر فراز آنها پرواز کنند و هنگام خروج تجهیزات از تونلها به آنها حمله کنند. اما پایگاههایی که در عمق خاک ایران قرار دارند، سرکوب یا نابودی بسیار دشوارتری دارند.
به گفته او، مشکل اصلی آمریکا و اسرائیل این است که فلج کردن کامل چنین شبکهای نیازمند عملیات گسترده و مداوم است؛ عملیاتی که باید برای مدت طولانی ادامه پیدا کند.
یکی دیگر از افراد نزدیک به حکومت ایران نیز ادعا میکند بسیاری از این تأسیسات در عمق بیش از ۷۰ متر ساخته شدهاند و در برابر بمبارانهای متعارف تقریباً مصون هستند. او میگوید حتی برخی از این پایگاهها در طول جنگ اصلاً مورد استفاده قرار نگرفتند، زیرا تعداد زیادی تأسیسات دیگر همچنان فعال بودند.
به گفته او: «تماشای بمبافکنهایی که چندین بمب سنگرشکن را روی یک هدف رها میکردند، ترسناک بود؛ اما چند ساعت بعد از همان منطقه موشک شلیک میشد.»
ایران طی دههها تجربه گستردهای در حفر تونل و ساخت سازههای زیرزمینی به دست آورده است؛ از مترو گرفته تا تونلهای طولانی در مناطق کوهستانی. اما به گفته گراژفسکی، یکی از منابع الهام اصلی این پروژهها، تجربه کره شمالی بوده است.
او میگوید امیرعلی حاجیزاده که سال گذشته در حمله اسرائیل کشته شد، در سفر به کره شمالی از تأسیسات موشکی زیرزمینی آن کشور بازدید کرده بود و پس از آن به توسعه شهرهای موشکی در ایران علاقه بیشتری نشان داد.
در دو دهه گذشته، ایران همچنین برنامه موشکی خود را به تدریج غیرمتمرکز کرده است تا ضعف نیروی هوایی و سامانههای پدافندی را جبران کند. این روند اگرچه تابآوری شبکه موشکی را افزایش داده، اما همزمان جایگاه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را نیز در ساختار قدرت تقویت کرده است.
بسیاری از تحلیلگران معتقدند جنگ اخیر این روند را بیش از پیش تقویت کرده است. به گفته یکی از منابع نزدیک به حکومت، سپاه اکنون از موقعیت قدرتمندتری نسبت به قبل از جنگ برخوردار است، زیرا توانست تحت فشار شدید نیز عملیات موشکی خود را تا آخرین لحظه ادامه دهد.
نظر شما