در امتداد جادهٔ فرودگاه بغداد، دهها بیلبورد از محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق، قد برافراشتهاند که شعار انتخاباتیِ الهامگرفته از دونالد ترامپ را تکرار میکنند: «اول عراق».
در میان این بیلبوردها، تصاویر بزرگی از قاسم سلیمانی، فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران، و ابومهدی المهندس، رهبر شبهنظامیان عراقی، دیده میشود؛ دو نفری که هر دو در سال ۲۰۲۰ و در حملهٔ پهپادیِ دستوردادهشده از سوی ترامپ، درست در نزدیکی همین جادهٔ فرودگاه، کشته شدند. زیر این تصاویر نوشته شده است: «خون شهیدانمان را فراموش نخواهیم کرد».
این پوسترها و شعارهای متقابل، لحظهای تعیینکننده را برای عراق نشان میدهد؛ کشوری با ۴۷ میلیون جمعیت و دومین تولیدکنندهٔ بزرگ نفت اوپک. این کشور عربی میان ایران ــ دشمن دیرین اما پرنفوذی که میخواهد سلطهٔ چنددهسالهاش را بر همسایه حفظ کند ــ و ایالات متحده ــ ابرقدرتی که تهاجم فاجعهبارش در سال ۲۰۰۳ عراق را ویران و خاورمیانه را برای یک نسل بیثبات کرد ــ گرفتار شده است.
ترامپ و چند تن از نزدیکانش آشکارا از «آزاد کردن عراق» از آنچه سلطهٔ تهران و سیاستمداران و شبهنظامیان وابسته به آن میخوانند، سخن گفتهاند. رئیسجمهور آمریکا میخواهد عراق و دیگر کشورهای جنگزدهٔ منطقه، بهجای درگیری، اولویت را به تجارت و توسعهٔ اقتصادی بدهند. این رویکرد شامل تلاش مشترک واشنگتن و دولت سودانی برای افزایش حضور شرکتهای نفتی آمریکایی ــ مانند شورون و اکسونموبیل ــ در صنعت نفت عراق است؛ صنعتی که اکنون حدود ۴.۴ میلیون بشکه در روز تولید میکند.
اقدام جسورانهٔ ترامپ در تلاش برای دستگیری رئیسجمهور ونزوئلا در همین ماه، نشان داد تا چه اندازه حاضر است برای تحمیل ارادهٔ خود بر جهان و پیشبرد منافع صنعت نفت آمریکا پیش برود. همزمان، اعتراضات مرگباری که در هفتههای اخیر ایران را فرا گرفته ــ و بسیاری آن را جدیترین چالش جمهوری اسلامی از زمان تأسیسش در سال ۱۹۷۹ میدانند ــ نشان میدهد که حکومت تهران شاید ضعیفتر از هر زمان دیگری باشد.
اگرچه آقای خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، فعلاً توانسته تهدید حملات آمریکا را دفع کند و با سرکوبی خشن که بنا بر گزارش گروههای حقوق بشری دستکم ۴ هزار کشته در چند هفته برجای گذاشته، اعتراضات را مهار نماید، اما رویارویی تهران با دشمنانش، اسرائیل و آمریکا، هنوز پایان نیافته است. ترامپ روز شنبه به پولیتیکو گفت زمان «رهبری جدید» در ایران فرارسیده، آن هم در حالی که گزارشها از انتقال داراییهای نظامی بیشتر آمریکا به منطقه حکایت دارد.
سقوط احتمالی جمهوری اسلامی پیامدهایی عظیم برای خاورمیانه و فراتر از آن خواهد داشت. اما برای عراق ــ با اکثریت شیعهای که از زمان سرنگونی رژیم سنیِ صدام به دست آمریکا، قدرت را در دست دارد ــ این موضوع میتواند جنبهای وجودی داشته باشد. در دو دههٔ گذشته، ایران همهٔ تلاش خود را برای حفظ اتحاد همکیشانش در عراق به کار بسته و از آنان در برابر شورشهای سنی، از جمله داعش، دفاع کرده است.
بسیاری از عراقیها نگراناند که تغییر نظام در ایران به هرجومرج در آنسوی مرز بینجامد؛ هرجومرجی که با شکافهای قومی و فرقهای همراه خواهد بود و ناگزیر عراق را هم بیثبات میکند. این موضوع میتواند خطوط گسل داخلی عراق را دوباره فعال نماید؛ کشوری که مرکز و جنوب آن عمدتاً عربِ شیعه است، غرب و شمالغربش بیشتر عربِ سنی، و شمالش هماکنون منطقهای نیمهخودمختار در اختیار کردهاست.
همین نگرانیها باعث شده رهبران سیاسی عراق ــ که بسیاری از آنها به ایران نزدیکاند ــ ماهها بر سر تمدید دورهٔ نخستوزیری سودانی برای بار دوم، پس از عملکرد قویاش در انتخابات پارلمانی نوامبر، مردد باشند.
در اقدامی غیرمنتظره برای شکستن بنبست سیاسی، سودانی اوایل این ماه نامزدی خود را پس گرفت و آن را به نفع نوری المالکی، نخستوزیر پیشین و همپیمان ایران، کنار گذاشت. اما به گفتهٔ سه منبع آگاه که نخواستند نامشان فاش شود، سودانی روی این حساب کرده که رقیب سابق و رئیس پیشینش، بهدلیل کارنامهٔ سنگین نزدیک به ۲۰ سال حضور در رأس سیاست عراق، نتواند دوباره قدرت را به دست بگیرد.
به گفتهٔ این منابع، مالکی در میان سیاستمداران عراقی شخصیتی تفرقهبرانگیز به شمار میرود و روابط قدرتمندی با دولت ترامپ یا کشورهای عربی حوزهٔ خلیج فارس ندارد.
با وجود این، ضیاء النسیری، نمایندهای نزدیک به مالکی، گفت نامزدی وی قطعی است و این ادعا را که نخستوزیر ۷۵ سالهٔ سابق شانسی برای پیروزی ندارد، رد کرد.
اگر مالکی شکست بخورد، به گفتهٔ این منابع، سودانی ــ سیاستمدار شیعهٔ میانهرو که ائتلاف «ساخت و توسعه» او بیشترین کرسیها را در نوامبر به دست آورد ــ انتظار دارد که نامزدی ریاست جمهوری دوباره به او بازگردد. زمان در حال گذر است: تا پایان این ماه، پارلمان عراق باید به رئیسجمهور (مقامی عمدتاً تشریفاتی) رأی دهد؛ رئیسجمهوری که سپس ائتلاف شیعهٔ دارای بیشترین کرسی را مأمور میکند ظرف ۱۵ روز نامزد نخستوزیری را معرفی کند.
بر هیجان ماجرا، سفر قریبالوقوع مارک ساوایا، فرستادهٔ ویژهٔ ترامپ، به بغداد نیز افزوده است؛ کسی که آشکارا از سودانی تمجید کرده است. او طی هفتهٔ گذشته در چندین پست در شبکهٔ ایکس اعلام نمود بهزودی به بغداد میرود و تصاویری از دیدارش با ترامپ و مقامات ارشد دفاعی و اطلاعاتی آمریکا منتشر کرد. یک مقام ارشد دولت آمریکا گفت واشنگتن میخواهد عراق برای عراقیها باشد و از مسیر تجارت شکوفا شود.
در دو سال گذشته، سودانی کوشیده راهی میانه را در پیامدهای حملهٔ حماس در ۷ اکتبر به اسرائیل و جنگ غزه در پیش بگیرد؛ رویدادهایی که تهران را تضعیف کرده، اسرائیل را به قدرت نظامی مسلط منطقه بدل ساخته و خاورمیانه را دگرگون نموده است. همزمان، او با بهرهگیری از ضعف ایران، بیسروصدا عراق را به آمریکا، متحدان ثروتمند سنیِ عرب در خلیج فارس و ترکیه نزدیکتر کرده است.
این مسیری باریک است: او باید شبهنظامیان مورد حمایت ایران را مهار کند، سرمایهگذاری غربی و عربی را جذب نماید و شرکتهای نفتی آمریکایی را وارد میدان کند، بیآنکه جناحهای شیعهٔ وابسته به تهران را بیگانه سازد یا واکنش شدیدتری از سوی جمهوری اسلامی برانگیزد.
چالش دیگر، افت ۲۰ درصدی قیمت نفت در یک سال گذشته و رسیدن آن به حدود ۶۵ دلار در هر بشکه است؛ تنها حدود ۱۰ دلار بالاتر از «نقطهٔ بحرانی» که به گفتهٔ زیاد داوود، اقتصاددان ارشد بازارهای نوظهور در بلومبرگ اکونومیکس، دولت در آن برای پرداخت حقوقها دچار مشکل میشود و با «آشوب اقتصادی و اجتماعی» روبهرو خواهد شد.
سودانی در مصاحبهای ۹۰ دقیقهای در نوامبر در بغداد گفت: «موضوع برقراری توازن است؛ میتوان آن را بیطرفی راهبردی نامید؛ نه پیوستن به یک محور، و در عوض ساختن روابط مثبت با همهٔ کشورهای منطقه.» او به «محور مقاومت» اشاره داشت؛ شبکهای از شبهنظامیان نیابتی ایران و دولتهای همپیمان، که برخی از نخستوزیران پیشین عراق هم در آن جای میگرفتند.
به گفتهٔ سودانی، عراق امروز در جایگاه متفاوتی قرار دارد. این کشور روابط خوبی هم با تهران و هم با واشنگتن دارد و میکوشد برای ازسرگیری مذاکرات هستهای که پس از حملهٔ اسرائیل به ایران در ژوئن متوقف شد، میانجیگری کند. او افزود: «عراق از یک دوره به دورهای دیگر گذار میکند؛ ما دیگر نمیخواهیم منبع بحران باشیم، بلکه میخواهیم کلید حلوفصلها باشیم.»
سودانی، مهندس عمران ۵۵ ساله، این سخنان را در دفترش در کاخ جمهوری بغداد بیان کرد؛ بنایی عظیم که زمانی چهار تندیس برنزی بزرگ از صدام بر بامش قرار داشت. این کاخ پس از تهاجم آمریکا مدتی مقر مدیر آمریکایی عراق بود؛ دورانی که سالها خونریزی، نزاع فرقهای و حملات تروریستی را به دنبال داشت. امروز اما ایستهای بازرسی و دیوارهای انفجاری که بغداد را به دژی بسته بدل کرده بودند، تقریباً همگی برداشته شدهاند.
سودانی میگوید میخواهد «مسیر تازهای» برای همکاری دفاعی، اقتصادی و امنیتی با آمریکا ترسیم کند؛ آن هم در حالی که واشنگتن مأموریتهای ضد داعش خود را در عراق کاهش میدهد. اکنون تنها حدود ۲۵۰۰ سرباز آمریکایی ــ عمدتاً در شمال کشور ــ حضور دارند؛ در حالی که در اوج جنگ این عدد به ۱۷۰ هزار نفر میرسید.
بخشی از این تلاشها، نزدیک شدن به ترامپ است؛ کسی که در دسامبر از عراق به خاطر پیوستن به کشورهایی که او را نامزد جایزهٔ صلح نوبل کردهاند تمجید کرد و گفت رفتار عراق «دوستانهتر» شده و دیگر از ایران، «قلدر منطقه»، نمیترسد. سودانی سال گذشته به هیوستون رفت و به مدیران نفت و گاز آمریکا وعده داد بروکراسی را کاهش دهد و در سرمایهگذاریها به آنها اولویت بدهد؛ در صنعتی که بازیگران چینی، ایرانی و روسی هم در آن حضور دارند. در دسامبر، وزارت نفت عراق اعلام کرد در حال مذاکره با شرکتهای آمریکایی برای بهدست گرفتن میدان نفتی متعلق به شرکت روسی لوکاویل است؛ میدانی که حدود ۱۰ درصد نفت خام عراق را تولید میکند.
این بخشی از تلاش سودانی برای جذب سرمایهگذاری بیشتر غربی، افزایش تولید نفت به ۵ میلیون بشکه در روز و بهرهبرداری از ذخایر عظیم گاز کشور است. از جمله این اقدامات، توافقی است که در ماه اوت با شورون برای چهار بلوک اکتشافی در جنوب عراق امضا شد. شورون در پاسخ به درخواست اظهار نظر گفت: «بهدلیل بهبود شرایط مالی و مقرراتی در عراق، فرصتهای قدرتمندی در این کشور میبینیم.»
سودانی همچنین گفت: «بزرگترین میدان نفتی عراق را به اکسونموبیل دادیم.» او به توافقی در اوایل اکتبر برای توسعهٔ میدان عظیم مجنون اشاره داشت و افزود: «شرکتهای آمریکایی امتیاز ویژه گرفتند؛ اجازه ندادیم با دیگران رقابت کنند، مذاکرات مستقیم بود.»
سخنگوی اکسونموبیل گفت: «خوشحالیم که با وزارت نفت عراق تفاهمنامهای امضا کردهایم تا فرصتهای اکتشاف، توسعه و بازاریابی نفت را بررسی کنیم. مشتاق همکاری با دولت عراق برای ارزیابی ظرفیتهای این کشور و بهرهگیری از توانمندیهای پیشروی اکسونموبیل در توسعهٔ ایمن و مسئولانهٔ منابع جدید هستیم.»
این رویکرد، تغییری نسبت به گذشته است. اکسون اوایل سال ۲۰۲۴ بهدلیل شرایط قراردادی سخت و بیثباتی سیاسی، از سرمایهگذاری اصلی خود در میدان نفتی «غرب القرنه-۱» خارج شد.
ترامپ بارها خواستار کاهش قیمت نفت برای مهار هزینهٔ سوخت در آمریکا شده است و حضور پررنگتر شرکتهای آمریکایی در کشوری عضو اوپک میتواند به افزایش عرضه در بازارهای جهانی کمک کند. همچنین میتواند اثر هرگونه اختلال در عرضهٔ ایران را خنثی نماید.
عراق برای غولهای نفتی آمریکا جذاب است، زیرا نفتی کمهزینه برای تولید دارد؛ اما چالش اصلی، عبور از نااطمینانی سیاسی کنونی است، بهویژه آنکه دولت موقت سودانی طبق قانون اجازهٔ امضای قراردادهای الزامآور را ندارد. این را کیت دوریان، پژوهشگر مؤسسهٔ اندیشکدهٔ «مؤسسهٔ کشورهای عربی خلیج فارس» در واشنگتن، میگوید. او افزود: «هیچکس دربارهٔ مسائل امنیتی حرف نمیزند؛ دغدغهٔ اصلی، شرایط قراردادی است. این شرکتها نمیخواهند پس از ورود، شرایط تغییر کند.»
در کنار نزدیکی به آمریکا، سودانی میکوشد عراق را دوباره در همسایگی عربیِ خلیج فارس ادغام کند و تصویرش را بهعنوان حیاط خلوت نفوذ ایران تغییر دهد. او روابط نزدیکتری با ابوظبی، دوحه و ریاض ــ مراکز ثقل اقتصادی و مالی منطقه ــ پرورش داده است. در سال ۲۰۲۴، عراق با شرکت بنادر ابوظبی توافقی امضا کرد تا یک سرمایهگذاری مشترک برای مدیریت بندر فاو در خلیج فارس و منطقهٔ اقتصادی پیرامون آن ایجاد شود.
سودانی گفت این بندر تا اواسط ۲۰۲۶ عملیاتی خواهد شد. این پروژه بخشی از فاز نخست «پروژهٔ جادهٔ توسعه» به ارزش تقریبی ۴۵۰ میلیارد دلار است که با قطر، ترکیه و امارات امضا شده و هدف آن ایجاد پیوندهای دریایی، حملونقل، خط لوله و کابلهای فیبر نوری میان خلیج فارس و دریای مدیترانه از طریق عراق است. او افزود ابوظبی همچنین نقش کلیدی در کابلهای زیردریایی جایگزین خواهد داشت؛ کابلهایی که پس از حملات حوثیهای مورد حمایت ایران در دریای سرخ طی دو سال گذشته آسیب دیدهاند.
مجموع این تحولات، همراه با لفاظیهای تند ترامپ علیه تهران، ایران و متحدانش در عراق را نگران کرده است. هفتهٔ گذشته، رهبر گروه شبهنظامی کتائب حزبالله ــ که از سوی آمریکا و امارات سازمانی تروریستی شناخته میشود ــ گفت دفاع از نظام ایران در برابر دشمنان داخلی و خارجی «وظیفهای دینی و اخلاقی» است. ابو حسین الحمیداوی در بیانیهای خطاب به ترامپ و بنیامین نتانیاهو هشدار داد: «جنگ با ایران پیکنیک نیست؛ آتشی است که شعلهور میشود و پیش از آنکه خاموش شود، بینیهایتان را به خاک میمالد.»
در حالی که سودانی منتظر نتیجهٔ قمار سیاسیاش با مالکی است، در میان جناحهای مسلح و سیاسی نزدیک به ایران این تردید وجود دارد که او میخواهد قدرت بیشتری را در دست خود متمرکز کند تا عراق را به آمریکا نزدیکتر سازد. به گفتهٔ یک سیاستمدار ارشد، ایران پس از اعتراضات علیه نفوذش در عراق، نقش مستقیم کمتری در امور این کشور دارد، اما دولتی در بغداد که مطیع واشنگتن باشد، خط قرمز تهران است.
به گفتهٔ صنم وکیل، مدیر برنامهٔ خاورمیانه و شمال آفریقای اندیشکدهٔ چتمهاوس در لندن، تضعیف ایران پس از حملهٔ ۷ اکتبر باعث شده سیاستمدارانی مانند سودانی «جسورتر و مطمئنتر» شوند، اما هر رهبر عراقی «ناگزیر است فشار ترامپ را با واقعیت ایران موازنه کند». او افزود: «ایران هنوز در عراق فعال است، زیرا شبکههایش اقتصادی و مبتنی بر روابط شخصیاند».
واشنگتن میخواهد این پیوندها را فرسوده کند؛ بخشی از این تلاش، فشار بر سودانی برای اصلاح یا برچیدن نهادهای دفاعی تحت نفوذ تهران است، بهویژه «حشد الشعبی» با ۲۳۰ هزار نیرو که از سال ۲۰۱۴ علیه داعش جنگید. این نیرو شامل چندین گروه مورد حمایت ایران است که از سوی آمریکا تروریستی شناخته میشوند و شاخههای سیاسیشان در دولت فعلی سودانی حضور دارند.
سودانی گفت انحلال حشد الشعبی آنگونه که آمریکا میخواهد ممکن نیست، زیرا نیازمند مصوبهٔ پارلمان است؛ اما تأکید کرد این سازمان باید اصلاح شود تا انحصار سلاح در دست دولت باشد، نشانهای دیگر از توازن دشواری که باید برقرار کند. او افزود رویکرد تدریجیاش نتیجه داده است و مثال زد که پس از ۷ اکتبر، شبهنظامیان مورد حمایت ایران را وادار کرده همهٔ حملات به منافع آمریکا در عراق را متوقف کنند: «به آنها گفتم ادامهٔ این وضعیت را نمیخواهم و نمیپذیرم.»
ترکیب کابینهٔ او نیز عراقِ در حال تغییر را نشان میدهد؛ سه وزیر وابسته به شبهنظامیان مورد حمایت ایران در آن حضور دارند. مشاور امنیت ملیاش، قاسم الاعرجی، نیز با یکی از این گروهها ارتباط دارد. الاعرجی در مصاحبهای گفت عراق میان «شریک و دوست» یعنی آمریکا و «همسایه» یعنی ایران ــ که با آن پیوندهای فرهنگی، تاریخی و مذهبی عمیقی دارد ــ گرفتار شده است. او افزود: «ایرانیها میترسند آمریکا و اسرائیل بخواهند رژیم را سرنگون کنند؛ بنابراین باید اعتماد را بازسازی کنیم.»
نعیم یاسر العبودی، وزیر آموزش عالی و پژوهش علمی، نمونهٔ دیگری است. او نه سال در حوزهٔ علمیهٔ شیعه تحصیل کرده و مسئول امور ایدئولوژیک گروه مورد حمایت ایران، عصائب اهل الحق، بوده است؛ گروهی که با اشغال آمریکا جنگید و هنوز در فهرست تروریستی واشنگتن است، اما در انتخابات نوامبر ۲۷ کرسی به دست آورد. امروز این مرد ۴۷ ساله با کتوشلوار در ویلایی با استخر در یکی از محلههای اعیانی بغداد ساکن است. او مانند سودانی از ایجاد شغل برای جوانان ــ که ۶۰ درصد جمعیت زیر ۲۵ سالاند ــ اصلاح اقتصاد برای کوچککردن بخش دولتی و تقویت بخش خصوصی، و سرمایهگذاری در آموزش، بهداشت و فناوری سخن میگوید. عبودی گفت: «صادقانه بگویم، ما جنگهای بیشتر نمیخواهیم. آمریکا کشور بزرگی است و داشتن رابطه با آن برای عراق مفید است، اما بر پایهٔ احترام به حاکمیت و استقلال ما.»
تلاش سودانی برای دور نگهداشتن عراق از درگیریهای منطقهای و تمرکز بر رشد اقتصادی، از سوی چهرههای اقتصادی عراق نیز تحسین شده است. نامر العکابی، سرمایهگذار املاک که زمانی پیمانکار بزرگ ارتش آمریکا بود، گفت: «عراقیها از زندگی در گذشته، مقاومت و این چیزها خسته شدهاند. آنها آیندهای مثل یک سعودی، اماراتی یا قطری میخواهند.» شرکت او، امواج اینترنشنال، اخیراً قراردادی ۷۶۴ میلیون دلاری برای بازسازی، توسعه و بهرهبرداری از فرودگاه بغداد با مشارکت شرکت آرژانتینی کورپوراسیون آمریکا ایرپورتس به دست آورده است.
با این حال، تحلیلگران میگویند رویکرد سودانی شاید بیش از حد خوشبینانه و تا حدی جدا از واقعیتهای پیچیدهٔ عراق باشد. حمزه الجعود، اقتصاددان عراقی و مشاور پیشین شرکت TS Lombard در لندن، گفت: «همهچیز روی کاغذ خوب به نظر میرسد، اما همیشه چالش اصلی در عراق اجرا و مدیریت است.» او که از یکی از قبایل برجستهٔ سنی عراق میآید، افزود تغییر جهت اقتصاد به سمت بخش خصوصی مستلزم تصمیمهای بحثبرانگیزی چون خصوصیسازی بخشهای بزرگی از شرکتهای دولتی، کاهش حقوقبگیران دولتی و مقابله با «فساد فراگیر» و رانت سیاسی است.
در نهایت، به گفتهٔ مناف جلال الموسوی، تحلیلگر نزدیک به مقتدی صدر ــ روحانی شیعهای که زمانی متحد ایران بود و اکنون موضعی علنی علیه تهران و نیروهای نیابتیاش گرفته ــ سودانی ناچار خواهد شد میان ایران و آمریکا یکی را انتخاب کند. این انتخاب باید شامل قطع رابطهٔ روشن با رهبران شیعهٔ مورد حمایت ایران باشد که در نخستین انتخاب او نقش داشتند. موسوی گفت: «اگر السودانی میخواهد قوی باشد و برنامهاش را اجرا کند، باید شرکای فعلیاش را کنار بگذارد.»
نظر شما