دین اسلام بر یک نظام اخلاقی جامع استوار است؛ نظامی که فضیلت، رحمت و عدالت را پایه همه احکام و قوانین قرار میدهد.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله هدف اصلی رسالت خود را تکمیل فضایل اخلاقی معرفی کرد. این سخن نشان میدهد که اخلاق در اسلام یک امر فرعی یا اختیاری نیست، بلکه معیار اصلی سنجش همه رفتارهای فردی و اجتماعی مسلمانان است. بر همین اساس، اسلام صلح را اصل و مقصد نهایی میداند و جنگ را وضعیتی استثنایی میشمارد که تنها در شرایط کاملاً ضروری و بهعنوان آخرین راهحل میتوان به آن متوسل شد؛ آن هم بدون هیچ انگیزهای برای سلطهجویی، توسعهطلبی یا خونریزی.
از این رو، آغاز جنگ و پیشدستی در تجاوز، کاملاً با ارزشهای اخلاقی و اهداف اسلام ناسازگار است. اسلام بهطور قاطع جنگهای تهاجمی را که با هدف زورگویی یا نمایش قدرت انجام میشوند، مردود میداند.
قرآن کریم نیز این اصل را بهروشنی بیان کرده است: «وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ؛ در راه خدا با کسانی که با شما میجنگند، بجنگید، اما از حد تجاوز نکنید؛ زیرا خداوند تجاوزگران را دوست ندارد.»
همچنین قرآن تصریح میکند: «لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ؛ در دین هیچ اجبار و اکراهی وجود ندارد.»
بنابراین، از نگاه اسلام، جنگ هرگز وسیلهای برای تحمیل عقیده، غارت ثروت ملتها یا به بردگی کشیدن انسانها نیست، بلکه قانونی برای دفاع از جامعه، مقابله با ظلم، پاسداری از آزادی انسانها و حمایت از مستضعفانی است که توان دفاع از خود را ندارند.
حتی زمانی که جنگ بهعنوان آخرین راه برای دفاع از حقوق یا دفع تجاوز اجتنابناپذیر میشود، اسلام آن را به صحنه انتقام یا بیقانونی تبدیل نمیکند، بلکه مجموعهای از ضوابط اخلاقی سختگیرانه را بر آن حاکم میسازد؛ ضوابطی که در تاریخ بشر کمنظیر است.
در اسلام، جنگ نیز همانند صلح در چارچوب اخلاق قرار دارد. هدف قرار دادن زنان، کودکان، سالمندان و همه افراد غیرنظامی بهطور کامل ممنوع است. همچنین خیانت، مُثله کردن پیکر کشتهشدگان، ویران کردن شهرها و آبادیها، قطع درختان و تخریب محیطزیست حرام شمرده شده است.
این احکام نشان میدهد که قدرت در اسلام تنها ابزاری برای دفاع از حق و حفظ صلح است، نه هدفی مستقل. همچنین پایبندی به شرافت، اخلاق و جوانمردی حتی در برابر دشمن، بر هر پیروزی مادی که فاقد ارزشهای اخلاقی باشد، برتری دارد. به همین دلیل، اخلاق باید حتی در میدان نبرد نیز حضور داشته باشد.
این نگرش اسلامی به جنگ نشان میدهد که اخلاق، عالیترین معیار حاکم بر سیاست و استفاده از قدرت نظامی است. هر کس آغازگر تجاوز باشد، از منظر اسلام از فضیلت فاصله گرفته و از نظر انسانی و شرعی مردود است. دینی که خوشرفتاری، سخن نیک و رحمت را پایه روابط انسانی قرار داده، جنگ را تنها زمانی میپذیرد که هیچ راه دیگری برای مقابله با ظلم و بازگرداندن صلح وجود نداشته باشد.
آیتالله سید صادق شیرازی در مجموعه درسهای «نبراس المعرفة» و در سخنرانی با عنوان «فضیلت بزرگ در جنگ» میگوید: «در منطق جنگهای جهان، چه در گذشته و چه امروز، معمولاً شانس پیروزی کسانی که جنگ را آغاز میکنند بیشتر است و کسانی که تنها در موضع دفاع قرار میگیرند، احتمال کمتری برای پیروزی دارند. رسول خدا صلیاللهعلیهوآله و امیرمؤمنان علی علیهالسلام این حقیقت را بهخوبی میدانستند، اما چون اسلام از آغاز تا پایان بر پایه اخلاق بنا شده است و آغاز کردن جنگ با فضیلت و اخلاق سازگار نیست، سیره همیشگی پیامبر و امیرمؤمنان در همه جنگهایی که بر آنان تحمیل شد، این بود که هرگز آغازگر نبرد نباشند.»
سفارشهایی که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله درباره جنگ به مسلمانان ارائه کردهاند، جلوهای روشن از فلسفه اخلاقی اسلام است. ایشان قانونی انسانی و بینظیر را پایهگذاری کردند که همه قواعد جنگ را زیر چتر اخلاق و رحمت قرار میدهد و تأکید میکند که قدرت باید وسیله مقابله با ظلم باشد، نه ابزار خشونت و تجاوز.
این سفارشها بر حفظ جان افراد غیرنظامی، پاسداری از کرامت انسان و جلوگیری از فساد و ویرانی در زمین استوار است. بر همین اساس، حمله به زنان، کودکان، سالمندان و همه کسانی که مستقیماً در نبرد شرکت ندارند، مانند کارگران و کشاورزان، ممنوع اعلام شده است.
این دستورها تنها به حمایت از انسانها محدود نمیشود، بلکه حفاظت از طبیعت و آبادیها را نیز در بر میگیرد. پیامبر اکرم از بریدن درختان میوه، سوزاندن نخلها، ویران کردن خانهها و عبادتگاهها و همچنین کشتن دامها و حیوانات، مگر در حد نیاز برای خوراک، نهی کردهاند.
در زمینه اسیران جنگی نیز پیامبر اصولی را بنیان گذاشت که در تاریخ جنگها کمسابقه بود. ایشان سفارش کردند با اسیران با مهربانی رفتار شود، از همان غذایی که مسلمانان میخورند به آنان داده شود و از هرگونه شکنجه یا تحقیر آنان پرهیز گردد.
با وجود تأکید بر آمادگی نظامی، پیامبر همواره مسلمانان را از آرزوی جنگ و خونریزی برحذر میداشتند.
آیتالله شیرازی در اینباره میگوید: «با اینکه مشرکان خود حمله کرده بودند، پیمانشکنی کرده بودند و از فاصلهای دور برای نابودی مسلمانان آمده بودند؛ نخستین سفارش رسول خدا صلیاللهعلیهوآله به سپاه اسلام این بود که آغازگر جنگ نباشند. همانگونه که در روایات و منابع تاریخی آمده است، پیامبر تنها برای دفاع از مسلمانان از مدینه خارج شدند. با اینکه از نظر نظامی حق داشتند جنگ را آغاز کنند، چنین نکردند؛ زیرا مسلمانان برای حمله به سمت مشرکان نرفته بودند، بلکه مشرکان با هدف نابودی مسلمانان به آنان حمله کرده بودند.»
بر اساس آنچه در منابع تاریخی ثبت شده است، امامان علیهمالسلام نیز همین مسیر را ادامه دادند و معیار اصلی جنگ را رفتار انسانی، رحمت و پایبندی به فضایل اخلاقی قرار دادند.
در این مکتب، حتی اگر دشمن همه اصول انسانی را زیر پا بگذارد، مسلمانان نباید از ارزشهای اخلاقی فاصله بگیرند. مهم آن است که پیروان اسلام به سفارشهای پیامبر، بهویژه رحمت، رفتار انسانی و اخلاق نیکو پایبند بمانند.
آیتالله شیرازی میگوید: «معیار همه رفتارهای چهارده معصوم علیهمالسلام، در هر زمینهای، فضیلت، اخلاق و انسانیت بوده است؛ حتی در جنگهایی که معمولاً انسانها همه ارزشها و اخلاق را زیر پا میگذارند و تنها به پیروزی، به هر قیمتی، میاندیشند. اما اسلام چنین نیست؛ زیرا دین انسانیت است و برای رسیدن به پیروزی، هیچ فضیلتی را قربانی نمیکند.»
از نگاه اسلام، حتی پیروزی بر دشمن نیز باید در چارچوب فضیلت، رحمت و اخلاق انسانی به دست آید. اسلام پیروزی بدون اخلاق را نمیپذیرد و برتری بر دشمن را به بهای کنار گذاشتن ارزشهای انسانی مجاز نمیداند.
ازاینرو، مهمترین وظیفه رزمندگان مسلمان در جنگهای دفاعی، پایبندی به سفارشهای پیامبر و پرهیز از هر اقدامی است که با رحمت و اخلاق سازگار نباشد.
آیتالله شیرازی در این زمینه میگوید: «اسلام پیروزی به هر قیمتی را نمیخواهد، بلکه پیروزی همراه با کاملترین فضیلت، اخلاق و انسانیت را میخواهد. از همین رو امام حسین علیهالسلام فرمود: «أَسِيرَ بِسِيرَةِ جَدِّي وَأَبِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه؛ میخواهم بر اساس روش و سیره جدم و پدرم علی بن ابیطالب علیهالسلام حرکت کنم.»
با دقت در جنگهایی که مسلمانان در عصر پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و دوران حکومت امیرمؤمنان علی علیهالسلام پشت سر گذاشتند، بهروشنی میتوان حضور پررنگ فضیلت و اخلاق را در میدان نبرد مشاهده کرد؛ ویژگیای که نمونهای همانند آن در تاریخ جنگهای بشر بهسختی یافت میشود.
این ویژگی، امتیازی بزرگ برای جنگهای دفاعی مسلمانان در دوران حکومت پیامبر و امیرمؤمنان به شمار میآید؛ امتیازی که شایسته است به همه ملتها معرفی شود تا از آن در جنگهایی که همواره در طول تاریخ بشر رخ داده و همچنان ادامه دارد، الهام بگیرند.
در حالی که انسانها معمولاً به دنبال پیروزی به هر قیمت هستند، اسلام پیروزی را تنها در سایه فضیلت، اخلاق، رحمت و رفتار انسانی، حتی با دشمن، ارزشمند میداند.
آیتالله شیرازی در پایان میگوید: «آغاز نکردن جنگ، روش همیشگی و مستمر همه معصومان علیهمالسلام در تمام رویاروییها بوده است. این فضیلت در میدان جنگ، در تاریخ نمونهای ندارد. ازاینرو باید این فضیلت بینظیر را به جهان معرفی کنیم؛ هرچند از دیدگاه نظامی شاید پذیرفته نباشد، زیرا انسانها معمولاً میخواهند در جنگ به هر قیمتی پیروز شوند، اما این چیزی نیست که خداوند، اسلام، رسول خدا، امیرمؤمنان و امام حسین علیهمالسلام آن را بخواهند.»
بر همین اساس، سیره پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و اهلبیت علیهمالسلام سرشار از نمونههایی است که نشان میدهد رفتار انسانی حتی در برابر دشمن نیز باید حفظ شود، هرچند دشمن خود هیچ پایبندی به اصول انسانی نداشته باشد. الگویی که مسلمانان در جنگهای دفاعی عصر پیامبر ارائه کردند، ثابت میکند که اخلاق، رحمت و فضیلت، ارکان اصلی رفتار با دشمن هستند. این الگو، نمونهای کمنظیر در تاریخ است و شایسته است در سطح جهان گسترش یابد تا همه جنگهایی که گاه گریزی از وقوع آنها نیست، پیش از هر چیز بر پایه انسانیت و اخلاق شکل گیرند.
نظر شما