جمهوری اسلامی ایران با بحران بیگانه نیست، اما سالهای اخیر برای این کشور و حاکمانش بهطور استثنایی دشوار بوده است.
در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳، ایران شاهد گستردهترین اعتراضات در چهار دههٔ گذشته بود. جنبش «زن، زندگی، آزادی» سیاست حجاب اجباری حکومت را به چالش کشید؛ جنبشی که پیامدهایش همچنان ادامه دارد و میلیونها زن حتی امروز هم این قانون را نادیده میگیرند. سال گذشته، ایران با دو قدرت هستهای—پاکستان و اسرائیل—درگیر تبادل آتش شد. همزمان، نظارهگر آن بود که اسرائیل چگونه «محور مقاومت»، شبکهٔ گروههای نیابتی ایران در جهان عرب، را بهشدت تضعیف کرد. امسال نیز جنگی تمامعیار با اسرائیل و ایالات متحده را از سر گذراند که به کشته شدن صدها غیرنظامی ایرانی انجامید.
اکنون با نزدیک شدن به سال ۲۰۲۶، ایران با چالشی حتی بزرگتر روبهروست: سالِ ناشناختهها.
ایران در وضعیت تعلیق بهسر میبرد. برای دههها، رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنهای، کنترل اوضاع را در دست داشت. هرچند او همچنان در رأس هرم قدرت قرار دارد، اما بخش قابلتوجهی از اقتدارش در پی حملات و فشارهای اسرائیل تضعیف شده است. سیاست دیرینهٔ او—پرهیز همزمان از نزدیکی با غرب و از درگیری نظامی مستقیم—از هم گسسته است. پنهان شدن او در یک پناهگاه طی جنگ ۱۲روزه با اسرائیل و آمریکا، در حالی که بسیاری از فرماندهان ارشد کشته شدند، به وجهه عمومیاش لطمه زده است.
رقابت برای جانشینی این رهبر ۸۶ساله عملاً آغاز شده است. جناحهای مختلف درون حاکمیت با یکدیگر رقابت میکنند؛ جناحهایی با پایگاههای اجتماعی متفاوت و چشماندازهایی کاملاً متضاد برای آیندهٔ ایران. از آنجا که تصمیمهای کلان به زمان پس از درگذشت آیتالله خامنهای موکول شده، کشور به کشتیای میماند که ناخدا ندارد.
البته نیروهای مسلح ایران بیکار ننشستهاند. آنها در حال بازسازی توان موشکی خود هستند. مشاور تازهمنصوب امنیت ملی، علی لاریجانی، برای تقویت روابط دیپلماتیک ایران در صورت بروز درگیری نظامی دوباره با اسرائیل، به لبنان و پاکستان و نیز به روسیه و بلاروس سفر کرده است. همچنین شورای دفاعی جدیدی تشکیل شده است.
با این حال، کمبود خطرناک هدایت و راهبری در بالاترین سطح به چشم میخورد؛ وضعیتی که به باور شماری از کارشناسان، اسرائیل ممکن است با حملهای دیگر از آن بهرهبرداری کند. برخی حتی پیشبینی میکنند چنین حملهای بهزودی رخ دهد. افزون بر تلفات جانی و خسارتهای معیشتی، چنین سناریویی برای اقتصاد و فضای کسبوکار ایران فاجعهبار خواهد بود. مجموعهٔ این عوامل، همراه با رژیم تحریمهای بینالمللی، کشور را بهطور مزمن بیثبات کرده است.
این زمانی است که رهبری ایران میبایست بار دیگر با ایالات متحده و شرکایش وارد تعامل شود. اما دیپلماسی جسورانهای در کار نبوده است.
ضربه خوردن و تضعیف شدید «محور مقاومت» پیامد مستقیمی بر نفوذ منطقهای ایران داشته است. بیروت اکنون آشکارا سلطهٔ تهران در لبنان را به چالش میکشد و گروههای نزدیک به ایران در عراق در انتخابات اخیر پارلمانی عملکرد ضعیفی داشتند. در همین حال، تحریمهای سازمان ملل که در سال ۲۰۱۵ لغو شده بودند، پس از آنکه ایران نتوانست نگرانیهای قدرتهای کلیدی اروپایی دربارهٔ برنامهٔ هستهای بحثبرانگیزش را برطرف کند، دوباره برقرار شدند. امسال همچنین استرالیا با استناد به نقش ادعایی تهران در حملات یهودیستیزانه در خاک این کشور، سفیر ایران را اخراج کرد.
بهطور خلاصه، سال ۲۰۲۵ سالِ انزوای تدریجی دیپلماتیک ایران بوده است .
در داخل کشور، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، همچنان کماثر به نظر میرسد. او سال گذشته با وعدهٔ اصلاحات ضروری در حوزههای کلیدی انتخاب شد، اما تاکنون نتوانسته آن وعدهها را محقق کند. در زمینهٔ آزادی اینترنت، گشایشها بسیار محدود بوده و بخش بزرگی از اینترنت جهانی همچنان برای شهروندان عادی مسدود است. زیرساختها فرسودهاند، قطع برق به بخشی از زندگی روزمره بدل شده و ورشکستگی آبی تهدیدی واقعی برای بسیاری از مناطق کشور است.
با وجود تلاشهای پزشکیان برای تقویت وحدت ملی، او پیوسته از سوی جناحهای محافظهکارتر حاکمیت مورد انتقاد و تضعیف قرار میگیرد. بهار گذشته، مجلس وزیر اقتصاد شاخص او، عبدالناصر همتی، را استیضاح و برکنار کرد. معاون اول محبوبش، محمدجواد ظریف، نیز زیر فشار تندروها ناچار به استعفا شد.
با این همه، این بلاتکلیفی و فقدان جهتگیری، از میزان سرکوب در ایران نکاسته است. بازداشت اتباع خارجی ادامه دارد. صدها نفر—بسیاری با اتهام جاسوسی برای اسرائیل—اعدام شدهاند. نرگس محمدی، برندهٔ جایزهٔ نوبل، زندانی شده؛ مهدی یراحی، خوانندهٔ شناختهشده، شلاق خورده و مصطفی تاجزاده، وزیر پیشین و اکنون از چهرههای شاخص زندانیان سیاسی، بهشدت تحت فشار قرار گرفته است.
جامعهٔ مدنی ایران، در تضادی آشکار با چهرهٔ رهبران جمهوری اسلامی، همچنان به شیوههای گوناگون میدرخشد. زنان ایرانی حکومت را وادار کردهاند در اجرای حجاب اجباری نرمش نشان دهد، و جوانان در سراسر کشور با برگزاری کنسرتها در مقیاسی بیسابقه، شور و نشاطی تازه به جامعه بخشیدهاند.
چهرههای فرهنگی و ورزشی برجستهٔ ایران نیز موفقیتهای قابلتوجهی کسب کردهاند.
تیم ملی فوتبال ایران به جام جهانی فیفا راه یافته است. حسین ملایمی و شیرین سوهانی جایزهٔ اسکار بهترین فیلم کوتاه انیمیشن را از آن خود کردند. جعفر پناهی نخل طلای جشنوارهٔ کن را برده و در فهرست نامزدهای اولیهٔ اسکار سال آینده قرار دارد (دولت ایران در واکنش، او را غیاباً به زندان دیگری محکوم کرده است). محمد رسولاف، دیگر فیلمساز منتقد، نیز نامزد جایزهٔ اسکار شده است.
و در نهایت، پس از سالها تلاش کارشناسان ایرانی، محوطههای پیشاتاریخی درهٔ خرمآباد در استان لرستان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.
بدینترتیب، با آغاز سال جدید، الگویی آشنا ممکن است دوباره تکرار شود: در حالی که مردم ایران در حوزههای مختلف برای دستیابی به برتری و افتخار میکوشند، ناچارند همچنان زیر سایهٔ سنگین جنگ، تحریم، سرکوب و بیثباتیِ فزاینده زندگی کنند.
هشدار اسرائیل برای حمله دوباره به ایران
شش ماه پس از آنکه اسرائیل جنگی ۱۲روزه با ایران را بر سر برنامه هستهای این کشور آغاز کرد، مقامهای اسرائیلی از احتمال درگیری دیگری سخن میگویند؛ دلیل حمله اینبار تلاشهای تهران برای بازسازی زرادخانه موشکهای بالستیک است.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روز چهارشنبه در مراسم فارغالتحصیلی خلبانان نیروی هوایی این کشور گفت اسرائیل تحرکات حماس، حزبالله و ایران را که در حال تجدید تسلیحات خود هستند زیر نظر دارد و در صورت لزوم اقدام خواهد کرد. وزیر دفاع اسرائیل و فرمانده نیروی هوایی نیز در همان مراسم گفتند اسرائیل برای جلوگیری از تهدیدهای جدید دست به عمل خواهد زد.
نتانیاهو گفت: «ما به دنبال رویارویی نیستیم، اما چشمانمان به روی هر خطر احتمالی باز است.»
این اظهارات در حالی مطرح میشود که نتانیاهو خود را برای سفر به آمریکا و دیدار پایانسال با رئیسجمهور ترامپ آماده میکند. به گفته یک مقام اسرائیلی، ارزیابی اسرائیل از میزان پیشرفت ایران در حوزه موشکهای بالستیک و احتمال اقدام نظامی بیشتر، در دستور کار دیدار دو رهبر خواهد بود.
هنوز روشن نیست دولت ترامپ چگونه با احتمال حملات تازه اسرائیل به ایران برخورد خواهد کرد؛ آن هم در شرایطی که واشنگتن بر اسرائیل فشار میآورد تا توافق صلح مورد حمایت آمریکا برای غزه را تثبیت کند و تنشها با دولت جدید سوریه را کاهش دهد.
ترامپ بارها گفته بود حملات هوایی آمریکا به تأسیسات کلیدی ایران در تابستان امسال برنامه هستهای ایران را «نابود» کرده و راه را برای صلح منطقهای هموار ساخته است. با این حال، مقامهای آمریکایی بهطور غیرعلنی از آمادگی اسرائیل برای توسل سریع به زور ابراز نارضایتی کردهاند. ترامپ به ایران هشدار داده که تأسیسات هستهای خود را بازسازی نکند، اما بهطور مشخص درباره موشکهای بالستیک هشدار نداده است.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، در پاسخ به این پرسش که آیا دولت آمریکا از حمله اسرائیل به دلیل برنامه موشکی حمایت میکند یا نه، گفت: «همانطور که رئیسجمهور ترامپ گفته، اگر ایران به دنبال سلاح هستهای برود، آن سایت هدف حمله قرار میگیرد و پیش از آنکه حتی نزدیک شود، نابود خواهد شد.»
هرگونه حمله اسرائیل دستکم به چراغ سبز ضمنی واشنگتن نیاز دارد، زیرا اسرائیل برای دفاع در برابر موشکهایی که ایران احتمالاً در پاسخ شلیک خواهد کرد، به کمک آمریکا محتاج است.
حمله به ایران بهخاطر برنامه موشکهای بالستیک، به معنای سختتر شدن قابلتوجه خطوط قرمز اسرائیل در قبال این کشور خواهد بود. زمانی که اسرائیل در ژوئن حمله غافلگیرکننده خود را آغاز کرد، هدف اصلیاش برنامه هستهای ایران بود؛ برنامهای که اسرائیل آن را تهدیدی وجودی میداند.
البته اسرائیل در جریان جنگ ۱۲روزه، نابودی سلاحهای متعارف دوربرد ایران را نیز بهعنوان یکی از اهداف خود تعیین کرده بود و پس از آن هشدار داد هر تلاشی برای بازسازی برنامه هستهای یا موشکی با حمله مواجه خواهد شد. اما کشیدن خط قرمز روی موشکها، احتمال جنگی دیگر در سال پیشرو را بهطور چشمگیری افزایش میدهد. دنی سیترینوویچ، رئیس پیشین شاخه ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل و پژوهشگر ارشد ایران در مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، میگوید: «اسرائیل هرگز بهخاطر یک تقویت متعارف نظامی وارد جنگ نشده است. این نخستین بار خواهد بود. ما خودمان را مجبور میکنیم خط قرمزی را حفظ کنیم که ناچارمان میکند دوباره حمله کنیم.»
به گفته سیترینوویچ، این تغییر بخشی از دکترین جدید امنیت ملی اسرائیل پس از حملات غافلگیرکننده حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ است؛ دکترینی که بر اساس آن، اسرائیل در برابر تهدیدهای احتمالی درنگ نخواهد کرد.
کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز درباره برنامه موشکی ایران نگراناند. اما ایران که نیروی هوایی مؤثری ندارد، موشکها را ستون فقرات دفاعی خود میداند بهویژه حالا که برنامه هستهایاش و متحدان منطقهایاش، حزبالله و حماس، در پی دو سال درگیری با اسرائیل بهشدت آسیب دیدهاند.
تحلیلگران میگویند ایران در حال حرکت به سمت احیای توان تولید موشک است، در حالی که درباره سایتهای کلیدی هستهای خود با احتیاط بسیار بیشتری عمل میکند.
ایران پس از چند دور حملات اسرائیل که موشکها، سکوهای پرتاب و ماشینآلات لازم برای تولید سوخت جامد را از بین برد، با مشکل بزرگی برای جبران خسارتها روبهروست.
اوایل دسامبر، یک تیم عملیات ویژه آمریکا در اقیانوس هند سوار بر یک کشتی شد و محموله کالاهای مرتبط با امور نظامی را که از چین به مقصد ایران میرفت، توقیف کرد. بهطور جداگانه، وزارت خزانهداری آمریکا ۳۲ فرد و نهاد در اروپا، خاورمیانه و آسیا را به دلیل حمایت از تولید موشکهای بالستیک و پهپادهای ایران تحریم کرد.
به گفته سم لِیر، پژوهشگر مرکز مطالعات منع اشاعه جیمز مارتین که تصاویر ماهوارهای را بررسی کرده، تصاویر ماهوارهای شرکت پلنت لبز نشان میدهد ایران در حال بازسازی سایتهای تولید موشک است که در حملات پیشین اسرائیل هدف قرار گرفته بودند.
لیر میگوید اگر ایران بتواند تأسیسات تولیدی خود را با ظرفیت کامل راهاندازی کند، قادر خواهد بود ماهانه صدها موشک تولید کند. به گفته او، حجم فعالیت در این سایتها نشان میدهد ایران احتمالاً همین حالا هم تولید موشکهای جدید را آغاز کرده، هرچند شواهد کافی برای نتیجهگیری قطعی وجود ندارد.
او میافزاید: «به نظر میرسد ایرانیها بخشی از توان تولید موشک را بازسازی کردهاند، اما هنوز به سطح پیشین نرسیدهاند. آنها منابع زیادی را صرف بازسازی این تأسیسات کردهاند و میتوانند دوباره به آن نقطه برسند.»
رسانههای اسرائیلی و آمریکایی مملو از هشدارهای تحلیلگران، اندیشکدهها و سیاستمداران در هر دو کشور درباره تلاشهای ایران برای تجدید تسلیحات است.
الی کوهن، وزیر انرژی اسرائیل و عضو حزب لیکود نتانیاهو، این هفته در گفتوگو با رادیو ارتش گفت: «نکته محوری از شش ماه پیش فقط این نیست که ما این برنامهها را بهطور جدی تضعیف کردیم، بلکه این است که سد حمله به ایران را شکستیم. پیام به ایران روشن است: اگر بخواهید برنامه هستهای را بازسازی کنید یا با موشکهای بالستیک دوباره مسلح شوید، دولت اسرائیل حمله خواهد کرد.»
روز یکشنبه، سناتور لیندزی گراهام (جمهوریخواه از کارولینای جنوبی) پیش از انجام مصاحبههایی در اسرائیل که در آنها خواستار حمله به ایران در صورت لزوم برای متوقف کردن برنامه موشکی شد، با نتانیاهو در اورشلیم دیدار کرد.
گراهام در گفتوگو با شبکه آی-۲۴ نیوز گفت: «ما نمیتوانیم اجازه دهیم ایران دوباره وارد کسبوکار تولید موشکهای بالستیک شود. حمله بعدی—اگر حملهای در کار باشد—بر توان موشکی بالستیک آنها متمرکز خواهد بود.»
ایران سال گذشته حملات سنگین موشکی علیه اسرائیل انجام داد؛ بخشی از چرخه تشدید تنشی که نخستین حملات مستقیم تاریخ میان این دو دشمن دیرینه را رقم زد. این حملات در برخی مناطق سامانههای دفاعی اسرائیل را تحت فشار قرار داد و در جریان جنگ تابستان امسال، رگبارهای موشکی ایران به مرور زمان موفقتر شد و دهها کشته برجای گذاشت. با این حال، این حملات خسارت راهبردی چشمگیری وارد نکرد.
اسرائیل نگران است که ایران در نهایت بتواند طی سالهای آینده هزاران موشک تولید کند؛ میزانی که برای غلبه بر هر سامانه دفاعی کافی خواهد بود. نتانیاهو این هفته تلویحاً به نگرانی از احتمال حمله پیشدستانه ایران به اسرائیل اشاره کرد.
تحلیلگران میگویند با توجه به اینکه ایران هنوز از جنگ اخیر تضعیف شده و با بحرانهای متعدد داخلی—از جمله کمبود شدید آب و سقوط ارزش پول ملی—دستوپنجه نرم میکند، بعید است آغازگر حمله باشد. تهران همچنین از تحریک آمریکا پرهیز دارد.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بینالمللی بحران، میگوید ایران بازسازی توان موشکی را در اولویت قرار داده تا هزینه هرگونه حمله آینده اسرائیل را بالا ببرد. او میگوید: «احتمال حمله پیشدستانه ایران تقریباً صفر است. ایرانیها دریافتهاند که اگرچه حریم هواییشان آسیبپذیر است، اسرائیل هم آسیبپذیر است.»
به گفته تحلیلگران امنیتی، تفکر اسرائیل درباره حمله تحت تأثیر آن چیزی است که «پنجرهای کوتاه از فرصت» میبیند: زمانی که توان ایران برای شلیک موشک هنوز تضعیف شده، پدافند هواییاش ضعیف است و حکومت با مجموعهای از چالشها روبهروست.
امیر آویوی، مقام ارشد پیشین دفاعی که به دولت کنونی نزدیک است، میگوید: «نمیخواهیم صبر کنیم تا آنها قویتر شوند و بعد به ما حمله کنند. باید همین حالا با این موضوع برخورد کنیم و زمانی که ضعیف هستند و کریدور هوایی باز است، ضربه بزنیم.»
نظر شما