در آغاز جنگ آمریکا و ایران، مقامهای عمان با شتاب تلاش کردند یک کانال ارتباطی محرمانه با تهران ایجاد کنند؛ اقدامی که به گفته مقامات عرب، به کشورهای خلیج فارس کمک کرد مسیرهای پروازی خود را دوباره بازگشایی کنند. این موفقیت دیپلماتیک تنها به این دلیل ممکن شد که مسقط در جریان جنگ موضعی کاملاً بیطرفانه اتخاذ کرده بود.
اما سه ماه بعد، همین بیطرفی دردسرساز شده است. واشنگتن بیش از پیش رویکرد عمان در قبال تهران را اقدامی مغایر با منافع آمریکا تلقی میکند و به گفته مقامات آمریکایی و عرب، از مسقط خواسته است که جانب یکی از طرفین را انتخاب نموده و روابط دیپلماتیک خود با ایران را قطع کند.
به گفته یک مقام آمریکایی، در روزهای اخیر دولت ترامپ حتی عمان را به تحریم و حمله نظامی تهدید کرده است؛ زیرا یک ارزیابی اطلاعاتی جدید به این نتیجه رسیده که مسقط قصد دارد در طرح ایران برای دریافت عوارض از کشتیهای عبوری در تنگه هرمز مشارکت کند. عمان بارها این ادعا را رد کرده است.
عبدالله الحراصی وزارت اطلاعرسانی عمان از اظهار نظر درباره فشار آمریکا برای قطع ارتباط با ایران خودداری کرد اما گفت: «عمان آماده است با ایالات متحده و همه شرکای مسئول همکاری کند تا ثبات را تقویت، از اخلال جلوگیری و منافع راهبردی مشترک را حفظ نماید.»
در طول جنگ، سلطاننشین عمان تلاش کرده میان آمریکا ــ متحد دیرینه خود ــ و ایران ــ همسایه قدرتمندش در آن سوی تنگه هرمز ــ تعادل برقرار کند؛ راهبردی که به گفته دو مقام عرب، با هدف افزایش احتمال دستیابی به صلحی پایدار دنبال شده است.
اما اکنون عمان جایگاه خود را بهعنوان کشوری عربی که هر دو طرف حاضر به تعامل با آن هستند، از دست میدهد. اگر مسقط آشکارا در کنار آمریکا قرار گیرد، خطر آن را خواهد داشت که با حملاتی مشابه آنچه ایران در طول جنگ علیه دیگر کشورهای خلیج فارس انجام داد، روبهرو شود.
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه در اندیشکده بریتانیایی چتم هاوس، میگوید:
«رویکرد عمان در قبال تهران، این کشور را در معرض انتقادها و توجههای ناخواسته قرار داده و کشوری را که همواره به سیاست خارجی بیطرفانه خود افتخار میکرده، زیر ذرهبین برده است.»
او افزود: «تهدیدهای دولت ترامپ نشان میدهد که در برخی محافل آمریکایی این تصور وجود دارد که عمان نسبت به ایران همدلی دارد.»
عمان که در دورهای پیشین مذاکرات هستهای میان واشنگتن و تهران نقش میانجی را ایفا کرده بود، پس از حملات به تردد دریایی در تنگه هرمز و حملات موشکی و پهپادی در سراسر منطقه، نامی از ایران نبرد و آن را محکوم نکرد. یک منبع آگاه گفت این رفتار با سنت دیپلماتیک عمان سازگار است.
زمانی که جنگ آغاز شد، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، در گفتوگو با رسانههای این کشور اظهار داشت که این درگیری منطقه را تضعیف میکند و تلویحاً پیشنهاد نمود کشورهای عربی خلیج فارس در روابط امنیتی خود با آمریکا تجدیدنظر کنند.
از سوی دیگر، ایران در طول جنگ نسبت به دیگر همسایگان خود، توان آتش بسیار کمتری را متوجه عمان کرد.
به گفته مقامات عرب و آمریکایی، در آغاز جنگ از خاک عمان برای انتقال برخی تدارکات لجستیکی به نیروهای آمریکایی استفاده شد؛ هرچند یک مقام آمریکایی تأکید کرد که این کمک نظامی محدود بوده است.
کاخ سفید در پاسخ به پرسش درباره موضع خود در قبال عمان، به اظهارات دونالد ترامپ در نشست کابینه هفته گذشته اشاره کرد. ترامپ چهارشنبه گذشته در اظهارنظری که ظاهراً بدون مقدمه مطرح شد، گفت اگر عمان با طرح ایران برای اخذ عوارض از کشتیها همراهی کند، ممکن است دستور حمله هوایی به این کشور را صادر نماید؛ این درحالی است که مسقط همواره چنین قصدی را رد کرده است.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، نیز در شبکههای اجتماعی، عمان را تهدید کرد که در صورت دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز با تحریم روبهرو خواهد شد. او روز بعد به خبرنگاران گفت که طلال الرحبی، سفیر عمان در واشنگتن، به او اطمینان داده است که کشورش «هیچ برنامهای برای اخذ عوارض ندارد.»
به گفته مقامات عرب، مسئولان عمانی از این موج ناگهانی خصومت آمریکا شوکه شدهاند و در حال بررسی نحوه واکنش به آن هستند.
یکی از گزینهها، راهاندازی یک کارزار روابط عمومی است تا نشان دهند عمان فعالانه در جهت افزایش تردد دریایی در تنگه هرمز تلاش میکند. به گفته یکی از مقامات، این تلاشها شامل همکاری با سازمان ملل برای متقاعد کردن ایران به عبور ایمن کشتیهای حامل مواد اولیه کود شیمیایی است؛ اقدامی که میتواند به کشورهای آفریقایی گرفتار بحران غذایی کمک کند.
یک منبع آگاه نیز گفت از زمان آغاز جنگ، عمان با ارائه خدماتی چون راهنمایی ناوبری، عملیات جستوجو و نجات و کمکهای پزشکی به خدمه کشتیها، از جمله کشتیهای آمریکایی، کمک کرده است.
الحراصی تأکید کرد کشورش همچنان به آزادی تجارت و انتقال انرژی از طریق تنگه هرمز پایبند است.
او گفت: «هرگونه تهدید علیه آزادی کشتیرانی در این آبراه، به منافع کل جامعه بینالمللی، از جمله ایالات متحده، آسیب خواهد رساند.»
در ماه مه، عمان تنها کشور حوزه خلیج فارس بود که از امضای بیانیهای در سازمان ملل ــ به ابتکار امارات متحده عربی ــ که اقدام ایران برای دریافت عوارض در هرمز را محکوم میکرد، خودداری نمود.
عمان نزدیک به دویست سال است که روابط دیپلماتیک با آمریکا دارد؛ یکی از قدیمیترین روابطی که واشنگتن با یک کشور عربی برقرار کرده است. در عین حال، این کشور روابطی چندصدساله نیز با ایرانیان دارد که عمدتاً شیعه هستند. برخلاف همسایگان عرب سنی خود، عمانیها پیرو مذهب اباضیاند؛ شاخهای که در آغاز تاریخ اسلام از جریان اصلی جدا شد و به اعتدال و گرایشهای برابریطلبانه شهرت دارد.
عمان مدتهاست کشوری تلقی میشود که واشنگتن میتواند از طریق آن با تهران گفتوگو کند. این کشور در دهه ۱۹۸۰ میزبان مذاکرات پایان جنگ ایران و عراق بود و بعدها نیز ارتباطات محرمانه میان دولت باراک اوباما و تهران را تسهیل کرد؛ ارتباطاتی که در نهایت به توافق هستهای سال ۲۰۱۵ انجامید.
در سالهای اخیر نیز عمان دو دور مذاکرات هستهای میان ایران و آمریکا را میانجیگری کرد؛ مذاکراتی که نخست با حملات اسرائیل و آمریکا به جمهوری اسلامی در ژوئن سال گذشته و سپس با آغاز جنگ کنونی در ۲۸ فوریه متوقف شد.
مقامات آمریکایی میگویند ریشه بیاعتمادی دولت ترامپ به مسقط به یک روز پیش از نخستین حملات مشترک آمریکا و اسرائیل بازمیگردد؛ زمانی که وزیر خارجه عمان در تلویزیون آمریکا گفت توافقی درباره مسائل هستهای برای جلوگیری از جنگ «در دسترس بود، اگر فقط اجازه میدادیم دیپلماسی مسیر خود را طی کند.»
اما به گفته مقامات آمریکایی، هیچ توافقی تا این اندازه نزدیک نبود و ایران نیز پیشنهاد جدیای برای محدود کردن برنامه هستهای خود ارائه نکرده بود.
از آن زمان، دولت ترامپ تلاش کرده عمان را از هر روند دیپلماتیکی کنار بگذارد؛ هرچند مقامات آمریکایی تأکید میکنند که برخلاف سخنان ترامپ در نشست کابینه، هیچ برنامه واقعی برای حمله به عمان وجود ندارد.
انتقادهای آمریکا همچنین نشان داده که عمان تا چه اندازه از مراکز قدرت در واشنگتن فاصله دارد. مسقط در مقایسه با بسیاری از کشورهای ثروتمند نفتی خلیج فارس، تولیدکننده کوچکتری است و نفوذی که از طریق قراردادهای بزرگ اقتصادی و نظامی در واشنگتن ایجاد میشود را در اختیار ندارد.
هرچند بنادر عمان از سوی پنتاگون بهعنوان مرکز لجستیکی مورد استفاده قرار گرفتهاند، اما این کشور برخلاف امارات، قطر، بحرین، عربستان سعودی و کویت میزبان پایگاه نظامی آمریکا نیست.
تعامل عمان با ایران نه تنها آمریکا، بلکه متحدان منطقهای واشنگتن، بهویژه امارات و عربستان سعودی را نیز ناخشنود کرده است؛ کشورهایی که معتقدند همسایهشان بیش از حد به تهران نزدیک شده است.
به گفته مقامات عرب، مسقط با خودداری مداوم از امضای بیانیههای مشترک آمریکا و کشورهای منطقه در محکومیت حملات ایران، خشم امارات و عربستان را برانگیخته است. حتی زمانی که پهپادهای ایرانی به بنادر عمان اصابت کردند، مسقط وقوع حادثه را تأیید کرد اما ایران را مسئول آن ندانست.
سلطان هیثم بن طارق آل سعید تنها رهبر خلیج فارس بود که پس از کشته شدن علی خامنهای در روزهای آغازین جنگ و انتصاب مجتبی خامنهای بهعنوان رهبر جدید ایران، این انتصاب را به او تبریک گفت.
به گفته مقامات عرب، عمانیها استدلال میکنند که خودداری از محکوم کردن مستقیم ایران ــ از جمله در موضوع محاصره هرمز ــ با هدف کمک به پایان دائمی جنگ انجام میشود.
الحراصی میگوید: «در منطقهای پرآشوب، رهبری مسئولانه به معنای باز نگه داشتن کانالهای ارتباطی و جلوگیری از تبدیل تنشها به درگیری است.»
امروز نیز عمان خواسته ایران برای دریافت عوارض از کشتیها را مستقیماً محکوم نمیکند؛ زیرا به گفته یکی از مقامات، مسقط این موضوع را صرفاً ابزاری در مذاکرات میداند؛ بهویژه برای آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده ایران که تحت تحریمهای آمریکا و جامعه بینالمللی قرار دارند.
نظر شما