روزه تنها خودداری از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه وسیلهای است برای تربیت نفس، پاکسازی دل، تقویت اراده و افزایش تقوا و پرهیزگاری. روزه عبادتی بوده که در شریعت پیامبران پیشین نیز وجود داشته است. خداوند میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید، روزه بر شما واجب شده است، همانگونه که بر امتهای پیش از شما واجب شد، باشد که پرهیزگار شوید.»
این آیهٔ شریفه نشان میدهد که روزه سنتی الهی و پیوسته در طول تاریخ ادیان است، نه حکمی مقطعی یا عبادتی ویژهٔ یک امت خاص. روزه برای ایفای نقشی عمیق در ساختن انسان و مهار غرایز او تشریع شده است و عبادتی است که رابطهٔ میان جسم و روح را بازتنظیم میکند و انسان را به سوی هدف نهاییاش رهنمون میشود؛ هدفی به نام تقوا که نتیجهٔ آن صفای درون، پاکی نیت و حرکت در مسیر قرب الهی است.
ازاینرو، آیات قرآن و روایات فراوانی حکمت تشریع روزه را بیان کردهاند. قرآن، تقوا را هدف محوری روزه معرفی میکند و روایات اهلبیت (علیهمالسلام) ابعاد گوناگونی را برمیشمارند که همگی در نهایت به تقوا منتهی میشوند. در ادامه، این اهداف در چند محور بیان میشود:
محور اول: بُعد ایمانی و عبادی
یکی از مهمترین اهداف تربیتی روزه در اسلام، تقویت بُعد ایمانی و عبادی انسان است؛ زیرا روزه آثاری معرفتی و رفتاری دارد که آگاهی انسان را نسبت به رابطهاش با خدا و سرنوشت اخرویاش افزایش میدهد.
۱. یادآوری فقر انسان در آخرت
امام رضا (علیهالسلام) دربارهٔ فلسفهٔ روزه میفرماید: «إِنَّمَا أُمِرُوا بِالصَّوْمِ لِكَيْ يَعْرِفُوا أَلَمَ الْجُوعِ وَالْعَطَشِ، فَيَسْتَدِلُّوا عَلَى فَقْرِ الْآخِرَةِ؛ مردم به روزه فرمان داده شدند تا درد گرسنگی و تشنگی را بشناسند و از آن، فقر و نیازمندی آخرت را درک کنند.»
این روایت نشان میدهد که روزه، انسان را از دلبستگی افراطی به لذتهای مادی دور میکند و او را متوجه نیاز مطلق خود به رحمت خدا در آخرت میسازد. تجربهٔ گرسنگی و تشنگی، شکنندگی وجود انسان را یادآور میشود و نگاه او را از معیارهای دنیوی سود و زیان به معیارهای اخروی تغییر میدهد.
انتظارِ لحظهٔ افطار، تمرینی برای صبر و امید به پاداش الهی است و خودداری از امور حلال در روز، ترجیح دادن رضای خدا بر لذتهای زودگذر را بهصورت عملی آموزش میدهد. بدین ترتیب، دل کمکم از وابستگی به دنیا رها شده و به سوی آنچه پایدارتر است، متوجه میشود.
۲. تثبیت اخلاص
حضرت فاطمهٔ زهرا (علیهاالسلام) در خطبهٔ معروف خود میفرماید: «فَرَضَ اللهُ الصِّيَامَ تَثْبِيتًا لِلإِخْلَاص؛ خداوند روزه را واجب کرد تا اخلاص را در انسان استوار سازد.»
روزه عبادتی است که ظاهر بیرونی ندارد و حقیقت آن تنها میان بنده و خداست. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرماید: «الصَّوْمُ عِبَادَةٌ بَيْنَ الْعَبْدِ وَخَالِقِهِ، لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهَا غَيْرُهُ؛ روزه عبادتی است میان بنده و پروردگارش که هیچکس جز او از آن آگاه نیست.»
بههمین دلیل، روزه روح مراقبت الهی* را حتی در خلوتها تقویت میکند و زمینهٔ ریا را از میان میبرد. تکرار این تجربه، اخلاص را به خصلتی پایدار در انسان تبدیل میکند.
رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) میفرماید: «أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ؛ برترین مردم کسی است که عاشق عبادت شود، با جان و تن آن را در آغوش گیرد و خود را وقف آن کند؛ او دیگر نگران سختی یا راحتی دنیا نیست.»
به این ترتیب، روزه مدرسهای برای پرورش اخلاص و پیوند قلب با خدا ست.
محور دوم: بُعد تربیتی و اخلاقی
روزه فراتر از یک امساک جسمانی، فرایندی تربیتی است که به تهذیب نفس، کنترل شهوات و تقویت اراده میانجامد.
۱. صبر در مسیر اطاعت
امام رضا (علیهالسلام) میفرماید: «وَلِيَكُونَ الصَّائِمُ خَاشِعًا ذَلِيلًا… صَابِرًا عَلَى مَا أَصَابَهُ مِنَ الْجُوعِ وَالْعَطَشِ؛ تا روزهدار فروتن، خاشع و صبور در برابر گرسنگی و تشنگی باشد.»
روزه تمرینی عملی برای صبر آگاهانه است؛ چراکه انسان از نیازهای اولیهٔ خود چشمپوشی میکند. ازاینرو گفتهاند روزه نیمی از صبر است. قرآن نیز میفرماید: «إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ؛ بیگمان صابران پاداش خود را بیحساب دریافت میکنند.»
۲. رهایی از سلطهٔ شهوات
امام رضا (علیهالسلام) میفرماید: «مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الإِمْسَاكِ عَنِ الشَّهَوَاتِ؛ روزه همراه با بازداشتن نفس از شهوات است.»
روزه انسان را آموزش میدهد که مدیر شهوات خود باشد، نه اسیر آنها. با تکرار این تمرین، انسان به مرحلهای میرسد که خواستهها بر او حکومت نمیکنند، بلکه او بر آنها مسلط است.
۳. تواضع نفس و خشوع قلب
امیرمؤمنان (علیهالسلام) دربارهٔ فلسفهٔ عبادات میفرماید: «…تَذْلِيلًا لِنُفُوسِهِمْ وَتَخْشِيعًا لِقُلُوبِهِمْ… وَلُحُوقِ الْبُطُونِ بِالْمُتُونِ مِنَ الصِّيَامِ تَذَلُّلًا؛ خدا عبادات را قرار داد تا نفسها رام، دلها خاشع و شکمها با روزه به پشتها بچسبد و انسان متواضع شود.»
روزه دل را نرم و نفس را فروتن میکند و زمینهٔ قرب الهی را فراهم میسازد.
۴. تقویت اراده
روزه یکی از قویترین تمرینها برای ساختن اراده است. انسان میآموزد که بر خواستههای آنی غلبه کند و تصمیمهای آگاهانه بگیرد. برخی اندیشمندان غربی نیز به این حقیقت اشاره کردهاند که روزه سلطهٔ روح بر جسم را تقویت میکند.
محور سوم: بُعد اجتماعی و انسانی
۱. همدردی با فقرا
امام صادق (علیهالسلام) میفرماید: «إِنَّمَا فَرَضَ اللهُ الصِّيَامَ لِيَسْتَوِيَ بِهِ الْغَنِيُّ وَالْفَقِيرُ؛ خداوند روزه را واجب کرد تا فقیر و غنی برابر شوند؛ تا ثروتمند گرسنگی را بچشد و به فقیر رحم کند.»
روزه حس برابری، همدلی و شفقت اجتماعی را تقویت میکند و فاصلههای طبقاتی را در سطح انسانی کاهش میدهد.
۲. پایبندی به نظم
ماه رمضان، تمرینی جمعی برای پذیرش نظم و قانون است. همه، بدون استثنا، تابع یک برنامهٔ واحد میشوند و این امر روحیهٔ مسئولیتپذیری و انضباط اجتماعی را تقویت میکند.
محور چهارم: بُعد عقلی و جسمی
۱. پرورش عقل
روزه با آرامکردن شهوات، صفای ذهن و روشنی اندیشه را افزایش میدهد و زمینهٔ بازگشت انسان به خدا را فراهم میکند. چه بسیار انسانهایی که در رمضان، آغاز دوبارهٔ رشد معنوی خود را تجربه میکنند.
۲. سلامت جسم
پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) فرمودند: «صُومُوا تَصِحُّوا؛ روزه بگیرید تا سالم بمانید.»
روزه به بدن فرصت استراحت، پاکسازی و بازسازی میدهد؛ همانگونه که هر دستگاهی برای ادامهٔ کار به توقف و پاکسازی نیاز دارد.
کوتاه سخن اینکه روزه مدرسهای جامع برای تربیت انسان است؛ نفس را تهذیب میکند، اراده را نیرومند میسازد، تقوا را عمیق میکند، پیوندهای اجتماعی را تقویت مینماید و تعادل عقل و جسم را حفظ میکند
روزه سفری است از تکلیف به تزکیه؛ سفری که انسان را آگاهتر، مهربانتر، خویشتندارتر و نزدیکتر به خدا میسازد.
نظر شما