رسانههای دولتی و نزدیک به حکومت عربستان سعودی در ماههای اخیر لحنی هرچه ضداسرائیلیتر به خود گرفتهاند؛ تحولی که نشانهای دیگر از کاهش چشمانداز عادیسازی روابط دیپلماتیک میان این دو قدرت خاورمیانهای است.
در یکی از نمونهها، سرمقالهای در ماه ژانویه در روزنامهٔ «الریاض»، از اسرائیل بهدلیل بیاعتنایی به حقوق بینالملل و حاکمیت دولتها انتقاد کرد.
در این سرمقاله آمده بود: «هر جا که اسرائیل حضور دارد، ویرانی و نابودی بهدنبال آن میآید.»
روحانیون سعودی نیز این پیام را تقویت کردهاند. شیخ صالح بن حمید، امام مسجدالحرام در مکه، در خطبهای در ماه دسامبر گفت: «خدایا با یهودیانی که غصب و اشغال کردهاند برخورد کن، چرا که از قدرت تو گریزی ندارند.»
این تغییر اخیر در لحن رسانهای، تا حدی ناشی از تشدید اختلاف علنی عربستان با امارات متحدهٔ عربی است؛ کشوری که رقیب ریاض برای رهبری اقتصادی در خلیج فارس بهشمار میرود و در درگیریهای مختلف خاورمیانه در سوی مقابل عربستان ایستاده است.
برای مطالعه بیشتر در این زمینه رجوع کنید به: رقابت پنهان عربستان و امارات
امارات همچنین برجستهترین امضاکنندهٔ «پیمانهای ابراهیم» است؛ مجموعهای از توافقهای عادیسازی روابط میان اسرائیل و کشورهای دارای اکثریت مسلمان که با حمایت آمریکا شکل گرفت. به گفتهٔ مقامهای سعودی، کارزار رسانهای اخیر عربستان به هدایت رهبران این کشور انجام میشود و بهطور مشخص این روابط را هدف قرار داده است؛ روابطی که بهدلیل حساسیت افکار عمومی، هدفی آسان برای جهتدهی به احساسات مردمی محسوب میشود.
احمد بن عثمان التویجری، روزنامهنگار سعودی، ماه گذشته در یادداشتی آنلاین در نشریهٔ «الجزیره» نوشت: «ابوظبی گمان میکند کوتاهترین راه برای تسویهحسابهای قدیمی و درمان حسادت و احساس حقارت نسبت به پادشاهی، پناه بردن به آغوش صهیونیسم و پذیرفتن این است که امارات به اسب تروای اسرائیل در جهان عرب تبدیل شود.»
عربستان سعودی این ادعا را که این پوشش رسانهای بهطور هماهنگ از سوی دولت هدایت میشود رد میکند، اما در عین حال به این فضا توجه دارد و آن را نشانهای از افزایش خشم عمومی نسبت به اسرائیل میداند؛ خشمی که فشار بر دولت در موضوع عادیسازی روابط را برجسته میکند.
کشاندن عربستان به پیمانهای ابراهیم همواره در مرکز جاهطلبیهای آمریکا و اسرائیل برای خاورمیانه قرار داشت. اما به گفتهٔ مقامهای سعودی و اسرائیلی، محاسبات ریاض پس از جنگ غزه تغییر کرده است؛ جنگی که تلفات آن نگرشها نسبت به اسرائیل را بهشدت منفیتر کرده است.
هرچند عربستان میگوید در صورت وجود مسیری روشن بهسوی تشکیل کشور مستقل فلسطین، همچنان راه عادیسازی روابط با اسرائیل باز است، اما فوریت این موضوع کاهش یافته و این امر باعث شده اولویتهای دیگر سیاست خارجی در صدر قرار گیرند.
البته لفاظیهای رسانهای لزوماً بازتابدهندهٔ اولویتهای سیاست خارجی نیست. عربستان پیشتر نیز اسرائیل را بهشدت مورد انتقاد قرار داده بود؛ از جمله زمانی که ولیعهد این کشور در نوامبر ۲۰۲۴ اقدامات اسرائیل در غزه را «نسلکشی» توصیف کرد.
با این حال، کارزار کنونی رسانههای سعودی برخلاف سالها تلاش برای بهبود تصویر اسرائیل در داخل پادشاهی و آمادهسازی ۳۵ میلیون شهروند سعودی برای احتمال برقراری روابط رسمی دیپلماتیک است. پیش از این، رسانههای سعودی در قبال تصمیم دیگر کشورهای خلیج فارس برای عادیسازی روابط با اسرائیل موضعی خنثی داشتند. همچنین، برخلاف شبکهٔ الجزیرهٔ قطر، رسانههای سعودی حماس را بهدلیل نقش آن در آغاز و تداوم جنگ غزه بهشدت مورد انتقاد قرار میدادند.
این تغییر لحن، برای عربستان در ایالات متحده دردسرهای سیاسی ایجاد کرده است. «اتحادیهٔ ضدافترا» (ADL) نسبت به آنچه «اظهارنظرهای تحقیرآمیز فزاینده و پرصداتر چهرههای برجستهٔ سعودی دربارهٔ یهودیان، اسرائیل و پیمانهای ابراهیم» خوانده، ابراز نگرانی کرده است.
دنیل شاپیرو، معاون پیشین دستیار وزیر دفاع آمریکا در امور خاورمیانه در دولت بایدن، گفت: «این مسئله این پرسش را ایجاد میکند که آیا محمد بن سلمان واقعاً به مسیر اعتدالی که هم ترامپ و هم بایدن روی آن سرمایهگذاری کردهاند متعهد است یا نه. اگر او هنگام مواجهه با یک رقیب و رقیب اقتصادی حاضر باشد مسیر خود را بهطور چشمگیر تغییر دهد، شاید آنطور که فکر میکردیم به ائتلاف منطقهای نیروهای میانهرو پایبند نباشد.»
سفارت عربستان در آمریکا اعلام کرد که این کشور یهودستیزی را رد میکند و در صورت تعهد اسرائیل به تشکیل کشور فلسطینی، همچنان راه عادیسازی روابط را باز می داند. وزیر دفاع عربستان، خالد بن سلمان، نیز به واشنگتن سفر کرد و روز جمعه با گروههای یهودی دیدار داشت و تأکید نمود که پادشاهی متعهد به یکپارچگی و همکاری منطقهای است.
مارک دوبوویتز، مدیرعامل بنیاد دفاع از دموکراسیها (یک اندیشکدهٔ مستقر در واشنگتن)، هفتهٔ گذشته با مقامهای ارشد سعودی دیدار کرد و روز جمعه نیز در نشستی با وزیر دفاع عربستان حضور یافت. او گفت: «سعودیها متوجه شدند که اختلافشان با امارات وارد فاز ضداسرائیلیِ تندتری شده و این موضوع مشکلات جدی برایشان در واشنگتن ایجاد کرده است.»
به گفتهٔ دوبوویتز، وزیر دفاع و دیگر مقامهای سعودی متعهد شدهاند هر کاری از دستشان برمیآید برای کاهش تنش انجام دهند.
ولیعهد عربستان همچنان تلاشهای خود برای مدرنسازی کشور و فاصله گرفتن از چهرهٔ فوقمحافظهکار آن را پیش میبرد؛ از جمله با لغو ممنوعیت فروش الکل در مواردی مشخص.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در پاسخ به پرسش خبرنگاران در یک نشست خبری در روز سهشنبه گفت که اسرائیل تحولات عربستان را زیر نظر دارد.
او افزود: «از هر کسی که خواهان عادیسازی یا صلح با ماست انتظار داریم در تلاشهایی که از سوی نیروها یا ایدئولوژیهای مخالف صلح هدایت میشود مشارکت نکند.» نتانیاهو تأکید کرد که همچنان خواهان عادیسازی روابط با عربستان است، مشروط بر آنکه ریاض نیز خواهان عادیسازی با اسرائیلی قدرتمند و امن باشد.
وزارت خارجهٔ امارات متحدهٔ عربی از اظهار نظر دربارهٔ کارزار رسانهای سعودی خودداری کرد.
عربستان سعودی مدتهاست به برقراری روابط رسمی با اسرائیل میاندیشد؛ تا حد زیادی برای نزدیکتر شدن به آمریکا و تثبیت چهرهٔ ولیعهد بهعنوان یک اصلاحگر و نوساز. به گفتهٔ مقامهای اسرائیلی و آمریکایی دخیل در مذاکرات، دو طرف در سال ۲۰۲۳ به توافقی نزدیک شده بودند.
اما جنگ غزه محاسبات هر دو طرف را تغییر داد. عربستان خواستهٔ خود را مبنی بر ایجاد مسیری روشن بهسوی تشکیل کشور فلسطینی تشدید کرده است؛ موضوعی که پس از حملات مرگبار هفتم اکتبر ۲۰۲۳ حماس، با مخالفت اکثریت اسرائیلیها روبهروست.
یوئل گوزانسکی، پژوهشگر ارشد مؤسسهٔ مطالعات امنیت ملی در تلآویو، گفت: «هیچ چیز رسمی در اینباره وجود ندارد، اما اسرائیل فعلاً عادیسازی را کنار گذاشته، چون حاضر نیست بهایی را که سعودیها مطالبه میکنند بپردازد.»
عربستان و امارات منافع مشترک زیادی دارند، اما سالهاست بر سر جاهطلبیهای اقتصادی و رهبری منطقه با یکدیگر درگیرند. این تنشها اخیراً تشدید شده و دو کشور در درگیریهایی از جمله در یمن از طرفهای مخالف حمایت میکنند.
در این زمینه رجوع کنید به: بازآرایی قدرت در دریای سرخ
این رویارویی در بخشهایی از یمن رخ میدهد که تحت کنترل حوثیها نیست. پس از آنکه یک گروه یمنی مورد حمایت امارات در ماه دسامبر کنترل مناطق غنی از انرژی در امتداد مرز عربستان را بهدست گرفت، ریاض فشار نظامی و رسانهای خود را افزایش داد.
روی گردانی عربستان از امارات و اسرائیل با تقویت روابط آن با رقبای اسرائیل، یعنی پاکستان و ترکیه، همراه بوده است. ریاض در ماه سپتامبر با پاکستان پیمان دفاعی امضا کرد و گفتوگوها برای پیوستن ترکیه به این اتحاد امنیتی در جریان است.
حسین ایبیش، پژوهشگر ارشد مؤسسهٔ کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن، گفت روابط عربستان و امارات در پایینترین سطح خود از زمان استقلال امارات در دههٔ ۱۹۷۰ قرار دارد. با این حال، او این رقابت را به اختلافات خانوادگی تشبیه کرد که اغلب در نهایت حلوفصل میشوند.
او افزود که دو کشور با وجود همهٔ اختلافها، منافع و چالشهای ژئوپولیتیکی، امنیتی و اقتصادی مشترکی دارند؛ از جمله تمرکز بر پیشرفت در عرصه فناوری، مقابله با دولتهای اسلامگرا در منطقه و دفاع در برابر تهدیدهای مشترکی مانند ایران.
ایبیش در پایان گفت: «بیتردید، گرم شدن دوبارهٔ روابط میان ریاض و ابوظبی بسیار زودتر از عادیسازی روابط میان عربستان سعودی و اسرائیل رخ خواهد داد.»
برای مطالعه بیشتر در این زمینه رجوع کنید به:
نظر شما