اوایل ماه ژانویه، در حالی که ایران با اعتراضهای سراسری و تهدید حملات ایالات متحده روبهرو بود، رهبر جمهوری اسلامی، آیتالله علی خامنهای، برای هدایت کشور به سراغ یکی از معتمدان قدیمی و وفادارش رفت: علی لاریجانی، مقام ارشد امنیت ملی کشور.
از آن زمان به بعد، لاریجانی ۶۷ ساله ـ سیاستمداری باسابقه، فرمانده پیشین سپاه پاسداران و دبیر کنونی شورای عالی امنیت ملی ـ عملاً ادارهٔ کشور را در دست گرفته است. صعود او باعث به حاشیه رفتن رئیسجمهور، مسعود پزشکیان، شده است؛ پزشکیانی که سال دشواری را در قدرت گذرانده و همچنان در اظهارات عمومی میگوید: «من پزشکم، سیاستمدار نیستم» و اینکه نباید انتظار داشت همهٔ مشکلات متعدد ایران را حل کند.
این روایت از اوجگیری نقش لاریجانی و تصمیمها و گفتوگوهای درون حاکمیت ایران، همزمان با تهدید دولت ترامپ به جنگ، بر پایهٔ مصاحبه با شش مقام ارشد ایرانی ـ که یکی از آنها به دفتر آیتالله خامنهای وابسته است ـ سه عضو سپاه پاسداران، دو دیپلمات پیشین ایران و گزارشهای رسانههای داخلی ایران تهیه شده است. مقامها و اعضای سپاه برای بیان صریح مسائل داخلی حکومت، به شرط ناشناس ماندن صحبت کردهاند.
دامنهٔ مسئولیتهای لاریجانی در ماههای اخیر بهتدریج گستردهتر شده است. او مسئول سرکوب خونین اعتراضهای اخیر بوده است. اکنون نیز مهار نارضایتی داخلی، ارتباط با متحدان قدرتمندی مانند روسیه و بازیگران منطقهای چون قطر و عمان، و نظارت بر مذاکرات هستهای با واشنگتن را بر عهده دارد. افزون بر این، همزمان با افزایش حضور نیروهای آمریکا در منطقه، در حال طراحی برنامههایی برای ادارهٔ ایران در صورت وقوع جنگ احتمالی با ایالات متحده است.
لاریجانی این ماه در سفر به دوحه، پایتخت قطر، در گفتوگویی با الجزیره گفت: «ما در کشورمان آمادهایم. قطعاً از قبل قدرتمندتر شدهایم. در هفت، هشت ماه گذشته آماده شدهایم. ضعفهایمان را پیدا کردیم و برطرفشان کردیم. دنبال جنگ نیستیم و جنگ را شروع نمیکنیم. اما اگر آن را به ما تحمیل کنند، پاسخ میدهیم.»
به گفتهٔ شش مقام ارشد و اعضای سپاه، آیتالله خامنهای به لاریجانی و چند چهرهٔ نزدیک سیاسی و نظامی دیگر دستور داده است تضمین کنند که جمهوری اسلامی نهتنها از بمبارانهای احتمالی آمریکا و اسرائیل جان سالم به در ببرد، بلکه در برابر هرگونه تلاش برای ترور رهبران ارشد ـ از جمله شخص رهبر ـ نیز دوام بیاورد.
ناصر ایمانی، تحلیلگر محافظهکار نزدیک به دولت، در گفتوگویی تلفنی از تهران گفت که آیتالله خامنهای رابطهای طولانی و نزدیک با لاریجانی دارد و در این دورهٔ بحرانی به او تکیه کرده است.
او گفت: «رهبر کاملاً به لاریجانی اعتماد دارد. معتقد است بهدلیل سابقهٔ سیاسی، ذهن تیز و شناختش، او فرد مناسبی برای این مقطع حساس است. برای گزارش وضعیت و مشاوره به او اتکا میکند. نقش لاریجانی در زمان جنگ بسیار پررنگ خواهد بود.»
لاریجانی از خانواده سیاسی و مذهبیِ بانفوذی میآید و به مدت ۱۲ سال رئیس مجلس بود. در سال ۲۰۲۱ نیز مسئول مذاکره برای توافق راهبردی ۲۵ ساله با چین، به ارزش میلیاردها دلار، شد.
بر اساس گفتههای شش مقام ارشد و اعضای سپاه، آیتالله خامنهای مجموعه دستورهایی صادر کرده است. او برای هر یک از فرماندهیهای نظامی و مناصب دولتی که شخصاً منصوب میکند، چهار لایه جانشینی تعیین کرده است. همچنین از همهٔ مدیران ارشد خواسته تا برای خود تا چهار جایگزین معرفی کنند و اختیارات تصمیمگیری را به حلقهای محدود از معتمدان سپرده است تا در صورت قطع ارتباط با او یا کشتهشدنش، امور کشور مختل نشود.
آیتالله خامنهای در جریان ۱۲ روز جنگ با اسرائیل در ماه ژوئن گذشته، زمانی که در مخفیگاه بود، سه نامزد احتمالی جانشینی خود را تعیین کرد؛ افرادی که هرگز علناً معرفی نشدهاند. با این حال، لاریجانی تقریباً قطعاً در میان آنها نیست، زیرا روحانی ارشد شیعه نیست؛ شرطی اساسی برای جانشینی رهبری.
با این حال، لاریجانی در حلقهٔ مورد اعتماد رهبر جای دارد؛ حلقهای که شامل مشاور ارشد نظامی و فرمانده پیشین کل سپاه، سرلشکر یحیی رحیم صفوی، نیز میشود. همچنین محمدباقر قالیباف، فرمانده پیشین سپاه و رئیس کنونی مجلس، که آیتالله خامنهای او را بهعنوان جانشین عملیاتی خود برای فرماندهی نیروهای مسلح در زمان جنگ تعیین کرده، و نیز رئیس دفتر او، روحانیای به نام علیاصغر حجازی، در این جمع حضور دارند.
بخشی از این برنامهریزیها حاصل درسهایی است که از حملهٔ غافلگیرکنندهٔ اسرائیل در ماه ژوئن گرفته شد؛ حملهای که در ساعات نخست جنگ، زنجیرهٔ فرماندهی ارشد نظامی ایران را از میان برد. پس از آتشبس، آیتالله خامنهای لاریجانی را بهعنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد و شورای دفاع ملی جدیدی را به ریاست علی شمخانی ایجاد نمود تا امور نظامی در زمان جنگ را مدیریت کند.
ولی نصر، کارشناس ایران و تشیع سیاسی در دانشگاه جانز هاپکینز، گفت: «خامنهای با واقعیتی که پیش رویش است مواجه شده. او انتظار شهادت را دارد و با خود میگوید این نظام و میراث من است و تا آخر میایستم. در حال توزیع قدرت و آمادهسازی حکومت برای رویداد بزرگ بعدی است؛ هم جانشینی و هم جنگ.»
به گفتهٔ شش مقام و سه عضو سپاه، ایران بر این اساس عمل میکند که حملات نظامی آمریکا اجتنابناپذیر و قریبالوقوع است، حتی در حالی که دو طرف همچنان از مسیر دیپلماتیک گفتوگو میکنند و بر سر توافق هستهای مذاکره دارند. آنها گفتند همهٔ نیروهای مسلح ایران در بالاترین سطح آمادهباش قرار گرفتهاند و کشور برای مقاومتی سخت آماده میشود.
ایران در حال استقرار پرتابگرهای موشکهای بالستیک در امتداد مرز غربی با عراق ـ در فاصلهای که بتواند اسرائیل را هدف قرار دهد ـ و نیز در سواحل جنوبی خلیج فارس است؛ جایی که در برد پایگاههای نظامی آمریکا و دیگر اهداف منطقهای قرار دارد.
در هفتههای اخیر، ایران بهطور دورهای حریم هوایی خود را برای آزمایش موشکها بسته است. همچنین یک رزمایش نظامی در خلیج فارس برگزار کرده و برای مدتی تنگهٔ هرمز ـ یکی از گلوگاههای حیاتی انرژی جهان ـ را بسته است.
در تمام این مدت، آیتالله خامنهای لحن چالشبرانگیز خود را حفظ کرده است. او هفتهٔ گذشته در سخنرانیای گفت: «قدرتمندترین ارتش جهان ممکن است چنان سیلیای بخورد که دیگر نتواند روی پایش بایستد.» او همچنین تهدید کرد که ناوهای جنگی آمریکا را که در آبهای اطراف تجمع کردهاند، غرق خواهد کرد.
در صورت وقوع جنگ، به گفتهٔ سه عضو سپاه و دو مقام ارشد، یگانهای ویژهٔ پلیس، نیروهای اطلاعاتی و گردانهایی از بسیج لباسشخصی ـ وابسته به سپاه ـ به خیابانهای شهرهای بزرگ اعزام خواهند شد. این نیروها ایستهای بازرسی برپا میکنند تا از بروز ناآرامی داخلی جلوگیری کرده و افراد مرتبط با سرویسهای اطلاعاتی خارجی را شناسایی کنند.
رهبری ایران نهتنها برای بسیج نظامی و امنیتی، بلکه برای بقای سیاسی خود نیز آماده میشود.
این گفتوگوها، به گفتهٔ شش مقام آگاه، طیفی از مسائل را در بر میگیرد؛ از جمله اینکه اگر آیتالله خامنهای و دیگر مقامات ارشد کشته شوند، چه کسی کشور را اداره خواهد کرد.
رهبران به این فکر کردهاند که «دلسیِ ایران» چه کسی میتواند باشد؛ اشارهای به دلسی رودریگز، معاون رئیسجمهور ونزوئلا که پس از بازداشت نیکلاس مادورو، رئیسجمهور این کشور، با دولت ترامپ برای ادارهٔ ونزوئلا به توافق رسید.
به گفتهٔ سه مقام، لاریجانی در صدر این فهرست قرار دارد و پس از او قالیباف، رئیس مجلس، آمده است. بهطور نسبتاً غیرمنتظرهای، نام حسن روحانی، رئیسجمهور پیشین که تا حد زیادی از حلقهٔ خامنهای کنار گذاشته شده، نیز در این فهرست دیده میشود.
هر یک از این افراد سوابقی دارند که پذیرش آنها را برای جامعهای خشمگین دشوار میکند؛ از اتهامهای فساد مالی گرفته تا همدستی در نقض حقوق بشر، از جمله کشتهشدن دستکم ۷ هزار معترض غیرمسلح طی سه روز اخیر.
علی واعظ، مدیر بخش ایران در گروه بینالمللی بحران، گفت که رهبری کشور برنامههای اضطراری تدوین کرده، اما پیامدهای جنگ با آمریکا همچنان غیرقابل پیشبینی است. او گفت: «رهبر کمتر دیده میشود و آسیبپذیرتر است، اما هنوز همان چسب محکمی است که کل نظام را کنار هم نگه داشته و همه میدانند اگر او نباشد، حفظ انسجام نظام بسیار دشوار خواهد شد.»
در ماه گذشته، حضور رسانهای لاریجانی بهشدت افزایش یافته و در مقابل، دیدهشدن پزشکیان کاهش یافته است. لاریجانی برای رایزنی با ولادیمیر پوتین به مسکو سفر کرد و در فاصلهٔ میان نشستهای مذاکرهکنندگان هستهای ایران و آمریکا، با رهبران خاورمیانه دیدار داشت. او بیش از رئیسجمهور در گفتوگوهای تلویزیونی با رسانههای داخلی و خارجی حاضر شده و بهطور منظم در شبکههای اجتماعی فعال است؛ از عکسهای سلفی با مردم گرفته تا بازدید از زیارتگاهها و دست تکان دادن از درِ هواپیما.
در مقابل، پزشکیان به نظر میرسد به واگذاری اختیار به لاریجانی تن داده است. رسانههای ایرانی گزارش دادند که رئیسجمهور در جلسهٔ هیئت دولت گفته به لاریجانی پیشنهاد داده است محدودیتهای اینترنت را بردارد، چون به تجارت الکترونیک آسیب میزند. این اعتراف، بهشکلی تکاندهنده، نشان میداد که حتی رئیسجمهور هم برای پیشبرد امور باید به لاریجانی متوسل شود.
به گفتهٔ دو مقام ارشد ایرانی و یک دیپلمات پیشین، در ماه ژانویه و در اوج سرکوب اعتراضها، استیو ویتکاف، نمایندهٔ خاورمیانهای آمریکا، تلاش کرد با عباس عراقچی، وزیر خارجهٔ ایران، تماس بگیرد. دونالد ترامپ گفته بود اگر ایران معترضان را اعدام کند، به این کشور حمله خواهد کرد و ویتکاف میخواست بپرسد آیا اعدامها در دستور کار است یا لغو شده است.
به گفتهٔ این مقامات، عراقچی که نگران سوءتفاهم بود، با رئیسجمهور ایران تماس گرفت تا بپرسد آیا میتواند با ویتکاف ارتباط برقرار کند یا نه. پاسخ پزشکیان این بود که اطلاعی ندارد و باید برای گرفتن مجوز با لاریجانی تماس بگیرد.
نظر شما