همزمان با تعمیق نقش هند و پاکستان در نظم امنیتی در حال تحول خلیج فارس، رقابت چند دههای این دو کشور اکنون به عرصهای سرریز شده که شاید مهمترین صحنه خارجی تقابل آنها تا امروز باشد.
اما در حالی که حضور هند در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC) همواره بیشتر ماهیتی اقتصادی و مبتنی بر جمعیت مهاجر داشته، پاکستان توانسته با حمایت عربستان سعودی برای خود نقشی مهم در میانجیگری منطقهای دستوپا کند.
پاکستان به رهبری فیلدمارشال عاصم منیر، پس از میزبانی مذاکرات آمریکا و ایران در اسلامآباد در ماه گذشته، در تسهیل توافق صلح میان دو طرف نقشآفرینی کرده است.
در جریان سفر منیر به تهران در آخر هفته، تحولات شتاب بیشتری گرفت؛ مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، از «پیشرفت اندک» سخن گفت و دونالد ترامپ اعلام کرد دو طرف به توافق نزدیکتر شدهاند.
هرچند مذاکرات هستهای همچنان مانع اصلی است، اما پاکستان شاید بتواند به کاهش بنبست خطرناک میان واشنگتن و تهران کمک کند.
هند وارد معادلات شورای همکاری خلیج فارس میشود
هند پس از ارتقای روابط دفاعی، انرژی و سرمایهگذاری زیرساختی با امارات متحده عربی در جریان سفر اخیر نارندرا مودی، نخستوزیر این کشور، ناگهان در موقعیتی قرار گرفته که با محاسبات راهبردی ایران چندان سازگار نیست.
از زمان تصمیم امارات برای خروج از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در ماه گذشته، انتظار میرود ابوظبی تولید نفت خود را افزایش دهد و به کشورهای بزرگ مصرفکننده مانند هند اولویت بدهد.
با ورود جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به سومین ماه خود و اختلال در عرضه جهانی نفت بهدلیل محاصره تنگه هرمز از سوی واشنگتن، نگرانی اصلی دهلینو احتمالاً امنیت انرژی بوده است؛ اما هند همزمان وارد شراکت دفاعی با امارات نیز شده است.
هند که در سال ۲۰۰۱ با ایران تفاهمنامه همکاری دفاعی امضا کرده و در سال ۲۰۰۳ نیز «بیانیه دهلی نو» برای مشارکت راهبردی را به تصویب رسانده بود، اکنون ممکن است ناچار شود برای حفظ روابط راهبردی با هر دو شریک خود، میان تهران و ابوظبی نقش متعادلکننده ایفا کند و شاید حتی به کاهش تنش میان آنها کمک نماید.
ایران از نظر راهبردی برای هند اهمیت ویژهای دارد، زیرا بندر چابهار امکان دسترسی مستقیم هند به افغانستان و آسیای مرکزی را فراهم میکند؛ آن هم در شرایطی که پاکستان اجازه عبور زمینی هند از خاک خود را نمیدهد.
اکنون اگر میان امارات و ایران جنگی رخ دهد، هند عملاً نمیتواند بدون آسیب زدن به منافع بلندمدت امنیت ملی خود در منطقه، جانب یکی از طرفین را بگیرد. در حالی که پاکستان میتواند از طریق چین، ایران یا افغانستان به آسیای مرکزی متصل شود، هند برای اجرای مهمترین سیاست خود یعنی «اتصال به آسیای مرکزی» عملاً فقط به ایران متکی است.
طارق فرهادی، تحلیلگر ارشد ژئواستراتژیک مستقر در ژنو، به نیوعرب گفت: «هند هم به ایران وابسته است و هم به امارات؛ به ایران برای نفت ارزانتر و به امارات برای نیروی کار مهاجرش که در آنجا مشغولاند.»
او افزود: «با وجود ظواهر سه ماه گذشته، هند در بلندمدت همان توازن قبلی را حفظ خواهد کرد.»
به گفته او: «هنوز خیلی زود است که بگوییم معماری جدید خلیج فارس پس از این جنگ چگونه شکل خواهد گرفت؛ حتی درباره ائتلاف پاکستان و عربستان که در واقع از قبل هم وجود داشت. منطقه تحت فشار بیسابقهای، بهویژه از نظر اقتصادی، قرار دارد. اما در بلندمدت این تجارت و اقتصاد خواهد بود که روابط جدید را شکل میدهد.»
جنید جاوید، کارشناس امنیت و مدیریت ریسک در اسلامآباد، نیز در گفتوگو با نیوعرب درباره اینکه آیا هند به ایران متمایل خواهد شد یا امارات، گفت دهلینو تلاش خواهد کرد میان دو طرف تعادل برقرار کند.
اما او هشدار داد این بازی موازنه میتواند دشوار شود، زیرا نزدیکی فزاینده هند به واشنگتن، تلآویو و کشورهای خلیج فارس، فضای نزدیکی دهلینو به تهران را محدود میکند.
جاوید افزود هند شاید در دوران آرامش بتواند این تعادل را حفظ کند، اما اگر «جنگی تمامعیار میان ایران و کشورهای خلیج فارس رخ دهد، بیطرف ماندن تقریباً غیرممکن خواهد بود.»
در همین حال، عایشه اعجاز خان، روزنامهنگار ساکن لندن، به «نیوعرب» گفت روابط هند و ایران همین حالا هم رو به افول گذاشته است، بهویژه پس از عقبنشینی راهبردی هند از پروژه بندر چابهار در ژانویه امسال بهدلیل تحریمهای آمریکا.
به باور او: «هند شکاف رو به گسترش میان عربستان و امارات پس از خروج ابوظبی از اوپک را در محاسبات خود لحاظ کرده و به این نتیجه رسیده که ائتلاف در حال شکلگیری میان امارات، هند و اسرائیل بیشتر با محاسبات راهبردیاش همخوانی دارد.»
با این حال، جاوید یادآور شد برخلاف پیمان دفاعی عربستان و پاکستان، میان هند و امارات هیچ بند دفاع جمعی شبیه ناتو وجود ندارد.
به گفته او، هند احتمالاً فقط پشتیبانی لجستیکی و اطلاعاتی به ابوظبی ارائه خواهد داد، زیرا ورود به جنگ علیه ایران میتواند اقتصاد هند را نابود کرده و مسیرهای تجاری حیاتیاش را مختل کند.
او گفت: «هند میخواهد نیرویی ثباتآفرین در منطقه باشد، نه یک پلیس منطقهای.»
روابط پاکستان در خلیج فارس
در مقایسه با توافق دفاعی تازه هند و امارات، روابط دفاعی عربستان و پاکستان سابقهای طولانی دارد.
از دهه ۱۹۷۰ تاکنون، آموزش مشترک نیروهای زمینی و هوایی، رزمایشهای نظامی، و استقرار دائمی هزاران نیروی پاکستانی در عربستان، روابط دو کشور را به یکی از نزدیکترین روابط در جهان تبدیل کرده است.
حتی پیش از پیمان دفاعی رسمی، ریاض از برنامه هستهای پاکستان حمایت مالی کرده بود و پس از نخستین آزمایش هستهای پاکستان در سال ۱۹۹۸ نیز به اسلامآباد کمک کرد تا از زیر فشار سنگین تحریمهای اقتصادی جان سالم به در ببرد.
رسمیسازی روابط دفاعی از طریق «توافق راهبردی دفاع متقابل» (SMDA) تنها در سپتامبر سال گذشته و در پی تشدید بیثباتی منطقهای ضروری شد.
هرچند پاکستان با ایران توافق دفاعی ندارد، اما همواره کوشیده از تنشهای ریاض و تهران فاصله بگیرد؛ زیرا مرز ۹۰۰ کیلومتری آن با ایران حساس است و تنشهای فرقهای در داخل پاکستان نیز نگرانی مهمی محسوب میشود.
بهمحض آغاز جنگ آمریکا و ایران و حملات تهران به کشورهای خلیج فارس، اسلامآباد رسماً ایران را از پیمان امنیتی خود با عربستان مطلع کرد. پاکستان در کنار تلاشهای میانجیگرانه میان واشنگتن و تهران، اطمینان حاصل کرده که تماس منظم میان وزارتخانههای خارجه عربستان و ایران ادامه یابد.
سپس، درست پیش از آغاز مذاکرات آمریکا و ایران در اسلامآباد، پاکستان در چارچوب توافق SMDA هشت هزار نیروی اضافی، یک اسکادران جنگنده و سامانههای دفاع هوایی به عربستان اعزام کرد؛ اقدامی که نشاندهنده آمادگی اسلامآباد برای ایفای نقشی امنیتی در بلندمدت و تأیید گرایش راهبردی آن بود.
در حال حاضر، بحث درباره یک پیمان عدم تجاوز میان ایران و چند کشور خاورمیانه برای پایان دادن به بحران خلیج فارس در جریان است. همزمان ابوظبی، ریاض و دوحه ظاهراً موضعی هماهنگتر اتخاذ کردهاند؛ بهطوری که امارات با نزدیک شدن مذاکرات به راهحل دیپلماتیک، به پاکستان روی آورده و کویت نیز علاقهمندی خود به روابط دفاعی با اسلامآباد را ابراز کرده است.
با این حال، اگر تنش میان تهران و ابوظبی شدت بگیرد، هند در موقعیتی منحصربهفرد برای میانجیگری قرار خواهد گرفت، زیرا شریک دفاعی هر دو کشور است.
تأثیر تنشهای خلیج فارس بر جنوب آسیا
هر دو رقیب جنوب آسیا میخواهند از کشیده شدن مستقیم به سیاست داخلی خلیج فارس اجتناب کنند. پاکستان میخواهد از عربستان حمایت کند، بدون آنکه ایران را تحریک نماید؛ و هند نیز میخواهد روابطش با امارات را تقویت کند، بیآنکه پیوندش با تهران به خطر بیفتد.
بدتر شدن وضعیت امنیتی در خلیج فارس میتواند هم بر پاکستان و هم بر هند اثر بگذارد، زیرا روابط آنها با ایران یا متحدان اصلی شورای همکاری خلیج فارس را پیچیدهتر خواهد کرد.
هند و پاکستان هر دو روابط خوبی با امارات و عربستان داشتهاند، اما در حالی که اسلامآباد سالهاست میان تهران و ریاض موازنه برقرار میکند، دهلینو اکنون برای نخستین بار در حال آزمودن پیامدهای روابط دفاعی همزمان با ابوظبی و تهران است.
با توجه به جمعیت گسترده مهاجران دو کشور در عربستان و امارات، شهروندان آنها ممکن است آسیب ببینند؛ برای مثال اگر ابوظبی احساس کند اسلامآباد جانب آن را نگرفته، یا اگر ریاض تصور کند دهلینو برخلاف منافعش عمل میکند.
در شرایطی که عربستان برنامه تأمین مالی پالایشگاهی ۱۰ میلیارد دلاری در گوادر را اعلام کرده، امارات نیز احتمالاً سرمایهگذاریهای خود در هند را تسریع خواهد کرد. هفته گذشته، ابوظبی از سرمایهگذاری ۵ میلیارد دلاری در زیرساختها و نهادهای مالی هند خبر داد.
عایشه اعجاز خان گفت: «ائتلاف هند و امارات باید در کنار این واقعیت دیده شود که هندیها ۴۰ درصد جمعیت ساکن امارات را تشکیل میدهند و بزرگترین جامعه مهاجر این کشور هستند.»
به باور او، ممکن است هند و اسرائیل مشترکاً از امارات دفاع کنند؛ زیرا این کشور «پایگاهی برای تأمین منافع آنها در منطقه» محسوب میشود.
او افزود: «همانطور که ائتلاف هند، امارات و اسرائیل در حال گسترش است، پیمان عربستان و پاکستان نیز احتمالاً با پیوستن ترکیه و قطر توسعه خواهد یافت.»
به گفته جاوید، دهلینو و اسلامآباد هماکنون درگیر رقابتی آرام اما شدید برای نفوذ در خلیج فارس هستند.
او توضیح داد که پاکستان در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس «برتری بزرگی» داشته، اما هند با استفاده از تجارت و حضور در چارچوبهای چندجانبه کوچک مانند I2U2 در حال مقابله است.
به گفته او، پاکستان همچنان «برتری» خود را در اعتبار نظامی حفظ کرده، در حالی که بازار عظیم هند به آن اهرم اقتصادی میدهد؛ اما در نهایت «کشورهای خلیج فارس جانب یکی را نخواهند گرفت. پاکستان بهعنوان شریک سنتی و قابلاعتماد امنیت سخت دیده میشود و هند بهعنوان ستون حیاتی اقتصاد و فناوری.»
نظر شما