کاهش پروازها به ایران میتواند بر واردات دارو و محصولات پزشکی، تأثیر بگذارد. بر اساس دادههای گمرکی، بیش از ۶۰ درصد محصولات پزشکی از طریق هوایی وارد کشور میشود. لذا تحریمهای جدید میتواند آسیب قابلتوجهی به مردم عادی ایران وارد کند.
دولت دونالد ترامپ در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ تحریمهای جدیدی را علیه صنعت هوانوردی ایران وضع کرد. وزارت خزانهداری آمریکا هنگام اعلام این تحریمها مدعی شد که این اقدامات شرکتهای هواپیمایی تجاری ایران را هدف قرار میدهد؛ شرکتهایی که به گفته این وزارتخانه «مدتها از فعالیتهای بیثباتکننده حکومت ایران حمایت کردهاند» و سپاه پاسداران از برخی از این خطوط هوایی که ظاهراً خصوصی هستند «برای خرید و انتقال سلاح» استفاده میکند.
اما این اقدامات در عمل بر تمام پروازهای مسافربری ایران تأثیر خواهد گذاشت و ارتباط ایرانیان داخل و خارج از کشور را دشوارتر میکند. مهمتر از آن، هرگونه کاهش بیشتر در پروازهای غیرنظامی به ایران میتواند بر برخی انواع تجارت، از جمله واردات دارو و محصولات پزشکی، تأثیر بگذارد. بر اساس دادههای گمرکی، بیش از ۶۰ درصد واردات پزشکی ایران از طریق هوایی وارد کشور میشود. این در حالی است که حملونقل هوایی تنها ۸.۴ درصد از کل واردات ایران را تشکیل میدهد. به این ترتیب، وابستگی کالاهای پزشکی به مسیرهای هوایی تقریباً هفت برابر بیشتر از وابستگی کل واردات ایران به حملونقل هوایی است.
بنابراین، اقدامات جدید را میتوان تازهترین نمونه از وضع تحریمهایی دانست که تشدید آنها میتواند آسیب قابلتوجهی به مردم عادی ایران وارد کند؛ این بار از طریق تأثیرگذاری بر دسترسی به کالاهای پزشکی و افزایش هزینه آنها.
دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا، موسوم به OFAC، مجوز عمومی J-1 را که به شرکتهای هواپیمایی خارجی اجازه میداد به ایران پرواز کنند، به حالت تعلیق درآورد. همزمان، سه مقررات دیگر نیز به حالت تعلیق درآمد که پرداخت هزینه عبور هواپیماها از حریم هوایی ایران، سوختگیری و تعمیرات اضطراری و همچنین برخی اقدامات مربوط به ایمنی پرواز را مجاز میکردند.
OFAC در عین حال با صدور مجوز عمومی DD یک دوره انتقالی ۱۵ روزه در نظر گرفت، اما این اقدامات عملاً فعالیت شرکتهای هواپیمایی غیرآمریکایی در مسیرهای ایران را با محدودیت جدی روبهرو میکند. OFAC همچنین ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و هشت شرکت فعال در کشورهای دیگر را تحریم کرد تا فرودگاهها و شرکتهای خدمات هوانوردی خارجی را وادار کند ارائه خدمات به شرکتهای هواپیمایی ایران را متوقف کنند.
این اقدامات در چارچوب طرحی با عنوان «عملیات طرد اقتصادی» انجام شده است. دونالد ترامپ در ۲۴ اوت ۲۰۲۶ فرمان اجرایی ۱۳۹۰۲ را بهروزرسانی کرد تا پنج بخش اقتصادی دیگر، از جمله صنعت هوانوردی، را هدف قرار دهد. OFAC برای توجیه این اقدامات به شرکت هواپیمایی ماهان ایر اشاره کرده است؛ شرکتی که پیشتر از سوی آمریکا به ارتباط با اشاعه سلاحهای کشتار جمعی متهم شده بود. دولت آمریکا میگوید شرکتهایی که اکنون تحریم شدهاند، به فعالیتهای ماهان ایر کمک میکردند.
فشارهایی که از مدتها پیش وجود داشت
ایران بخش عمده نیاز خود به دارو و محصولات پزشکی را در داخل تولید میکند. این کشور شرکتهای داروسازی دولتی و خصوصی توانمندی دارد که محصولاتی از ایبوپروفن گرفته تا داروهای سرطان و داروهای مهارکننده GLP-1 تولید میکنند. برخی از این شرکتهای داروسازی در مراحل ابتدایی حملات هوایی آمریکا و اسرائیل مستقیماً هدف قرار گرفتند؛ حملاتی که ممکن است مصداق جنایت جنگی باشند.
با این حال، هیچ کشوری نمیتواند در زمینه دارو و تجهیزات پزشکی کاملاً خودکفا باشد. حتی تولید داخلی دارو و محصولات پزشکی نیز به واردات طیف گستردهای از مواد اولیه، تجهیزات و ماشینآلات نیاز دارد.
اگرچه تجارت این کالاها از نظر قانونی از تحریمها مستثنی است، محدودیتهای مالی تأثیر منفی بر نظام درمانی ایران گذاشتهاند. واردکنندگان ایرانی گاهی برای خرید محصولات از شرکتهای بزرگ داروسازی با مشکل روبهرو میشوند. حتی زمانی که یک فروشنده حاضر به معامله است و آن معامله نیز تحت پوشش یکی از مجوزهای عمومی آمریکا قرار دارد، بانکهای بینالمللی اغلب از دریافت پرداختهای انجامشده از سوی بانکهای ایرانی خودداری میکنند.
واردکنندگان ایرانی همچنین برای انتقال کالا با مشکلات زیادی مواجهاند و در بسیاری موارد مجبورند برای حمل محمولههای خود هزینه بیشتری بپردازند. این مشکلات باعث شده قیمت بسیاری از داروهای وارداتی افزایش پیدا کند. بیشتر داروها و محصولات پزشکی همچنان در ایران قابل دسترس هستند، اما توان خرید مردم همچنان یک نگرانی جدی برای بسیاری از پزشکان، کارکنان حوزه درمان و بیماران است؛ بهویژه در شرایطی که وضعیت اقتصادی کشور نیز رو به وخامت گذاشته است.
داروها و درمانهای پیشرفته مربوط به بیماری های خاص، بیش از سایر محصولات در برابر موانع ناشی از تحریمها آسیبپذیرند. از آنجا که این داروها تنها برای تعداد محدودی از بیماران تولید میشوند و شرکتهای کمی آنها را میسازند، تأمین آنها معمولاً در اولویت قرار ندارد. بنابراین، اگر حتی یکی از این شرکتها تصمیم بگیرد فروش محصولاتش به ایران را متوقف کند، بیماران ممکن است خیلی سریع دسترسی خود را به این داروها از دست بدهند.
در سال ۲۰۱۹، خانوادههای کودکانی که به بیماری پوستی دردناکی به نام EB مبتلا بودند، با شرایط بسیار دشواری روبهرو شدند. شرکت سوئدی مولنلیکه فروش تنها درمان مؤثر موجود برای این بیماران در ایران را متوقف کرد.
شکنندگی زنجیره تأمین
بخش عمده واردات دارویی ایران از طریق هوایی وارد کشور میشود. بسیاری از داروها و محصولات پزشکی کوچک و سبک هستند و به همین دلیل حمل آنها با هواپیما از نظر اقتصادی امکانپذیر است.
تا پایان اسفند ماه، ارزش کل واردات دارو، تجهیزات پزشکی و وسایل پزشکی ایران کمی بیش از ۳ میلیارد دلار بود. وزن این واردات نیز حدود ۳۰ هزار تن برآورد شده بود.
در گذشته، بخش عمده این کالاها با پروازهای باری وارد ایران میشد. اما طی یک دهه گذشته و همزمان با خروج شرکتهای بزرگ حملونقل هوایی جهان از بازار ایران، سهم بیشتری از این محمولهها در قسمت بار هواپیماهای مسافربری شرکتهای خارجی و ایرانی جابهجا شده است.
پروازهای لوفتهانزا و امارات اهمیت ویژهای داشتند، زیرا حجم قابلتوجهی از واردات ایران از آلمان، فرانسه، سوئیس و امارات متحده عربی تأمین میشود. اما در پی تحریمها و جنگ، بسیاری از شرکتهای هواپیمایی بینالمللی پروازهای خود به ایران را متوقف کردند. ایرفرانس و بریتیش ایرویز در سپتامبر ۲۰۱۸ پروازهای مستقیم خود به تهران را متوقف کردند. لوفتهانزا در ژوئن ۲۰۲۵ پروازهای مونیخ و فرانکفورت به تهران را متوقف نمود. امارات هم در فوریه ۲۰۲۶، مدت کوتاهی پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، پروازهای خود به ایران را متوقف کرد.
با خروج شرکتهای هواپیمایی بینالمللی از بازار ایران، شرکتهای هواپیمایی ایرانی نقش مهمتری در تجارت خارجی کشور، از جمله واردات دارو، پیدا کردند. اما اکنون دولت ترامپ تلاش میکند با گسترش فهرست تحریمها و اتخاذ رویکردی سختگیرانه در اجرای آنها، فعالیت شرکتهای هواپیمایی ایران را به شکل گستردهای مختل کند و ایران را بیش از هر زمان دیگری منزوی نماید.
کاهش تعداد پروازها به معنای کاهش ظرفیت کلی حمل بار هوایی خواهد بود و در نتیجه هزینه حملونقل، بهویژه برای تأمین کالا از مناطقی مانند اروپا، افزایش پیدا میکند.
نگرانکنندهتر اینکه واردات دارو با سرعت بیشتری نسبت به کل واردات ایران در حال کاهش است. از زمان آغاز تحریمهای «فشار حداکثری» دولت ترامپ در بهار ۲۰۱۸، واردات دارویی ایران حدود ۳۵ درصد کاهش یافته است. در همین مدت، کل واردات کشور حدود ۱۵ درصد افزایش داشته است. از آنجا که دارو کالایی ضروری است و تقاضا برای آن نسبتاً پایدار است، این روند برخلاف چیزی است که معمولاً انتظار میرود.
بخشی از این کاهش ممکن است نتیجه تلاش شرکتهای پزشکی و دارویی ایران برای افزایش تولید داخلی محصولات مهم و کاهش وابستگی به واردات باشد. اما احتمال بیشتری وجود دارد که تشدید کاهش واردات کالاهای پزشکی، نتیجه انباشته شدن آثار تحریمها بر زنجیرههای تأمین باشد. از سال ۲۰۱۸، تحریمهای فشار حداکثری آمریکا آنقدر گسترده شدهاند که حتی تجارت بشردوستانه و کالاهایی که از نظر قانونی از تحریمها معاف هستند نیز به شکل قابلتوجهی مختل شدهاند.
پیامدهای تحریم برای نظام درمانی
تحریمهای جدید هوانوردی آمریکا احتمالاً تأثیر قابلتوجهی بر زنجیره تأمین پزشکی ایران خواهند داشت و فشار بیشتری بر مردم عادی وارد میکنند. بررسی نوع کالاهایی که از طریق هوایی وارد کشور میشوند، اهمیت موضوع را نشان میدهد.
بر اساس جدیدترین دادههای گمرکی، که ۱۰ ماه منتهی به فوریه ۲۰۲۶ را پوشش میدهد، بیش از ۳۰ درصد کالاهای پزشکی که از فرودگاه بینالمللی امام خمینی وارد کشور شدهاند، در گروه «داروهای حاوی هورمون» قرار دارند. این گروه شامل انسولین برای درمان دیابت و برخی داروهای مورد استفاده در درمان سرطان است.
کمی بیش از ۱۰ درصد این واردات را واکسنها تشکیل میدهند که هم واکسنهای مورد استفاده برای انسان و هم واکسنهای دامپزشکی را شامل میشود. حدود ۶ درصد دیگر نیز شامل فرآوردههای خونی است که برای درمان عفونتها یا کمک به انعقاد خون استفاده میشوند.
با توجه به اهمیت این داروها برای نظام درمانی ایران، واردکنندگان ایرانی تلاش خواهند کرد راههایی برای مقابله با اختلال بیشتر در پروازهای مسافربری پیدا کنند. بخشی از تجارت ممکن است از طریق کشورهای ثالث انجام شود؛ کشورهایی که ممکن است مقررات تحریمهای آمریکا را با سختگیری کمتری اجرا کنند.
واردکنندگان همچنین ممکن است به سمت حملونقل زمینی بروند و از کوچک و سبک بودن بسیاری از این کالاها برای ادامه واردات استفاده کنند. اما استفاده از این مسیرهای جایگزین، واردات دارو و تجهیزات پزشکی را پرهزینهتر و دشوارتر میکند و احتمال اختلال در تأمین آنها را افزایش میدهد.
ضمن اینکه این روشها همیشه امکانپذیر نیستند. برخی داروها و درمانها تنها در چند کشور تولید میشوند. برخی دیگر نیز باید در شرایط دمایی کاملاً مشخص و کنترلشده جابهجا شوند. در بعضی موارد، اگر رابطه میان یک بیمار و تأمینکننده یک دارو قطع شود، ممکن است هیچ درمان جایگزینی برای آن بیمار وجود نداشته باشد.
شکنندهتر شدن زنجیره تأمین دارو همچنین ایران را در برابر بحرانهای بهداشت عمومی یا بلایای طبیعی آینده آسیبپذیرتر میکند. در چنین شرایطی ممکن است نظام درمانی کشور ناگهان به مقادیر زیادی از برخی داروها، محصولات پزشکی، تجهیزات پزشکی یا وسایل حفاظت فردی نیاز پیدا کند و لازم باشد آنها را در کوتاهترین زمان از خارج وارد کند.
تحریمها در جریان همهگیری کووید-۱۹ نیز پاسخ ایران به این بحران را دشوار کردند و از جمله دسترسی کشور به برنامه جهانی واکسن کواکس را محدود نمودند. دولت جو بایدن در آن زمان دستورالعملهای بیشتری برای تأکید بر معاف بودن تجارت پزشکی از تحریمها صادر کرد، اما ایران به دلیل مشکلات مالی و لجستیکی موجود، نمی توانست به راحتی به تجهیزات و اقلام ضروری دسترسی داشته باشد.
دولت ترامپ میگوید هدف تحریمهای جدید علیه صنعت هوانوردی ایران، «قطع شریانهای اقتصادی است که به حکومت ایران و سپاه پاسداران امکان ادامه فعالیت میدهند». اما پیامد این اقدامات میتواند بار دیگر متوجه آسیبپذیرترین اقشار جامعه ایران شود.
بیمارانی که به دسترسی مطمئن و مقرونبهصرفه به دارو و محصولات پزشکی نیاز دارند، ممکن است بیش از گذشته با خطر اختلال در درمان خود مواجه شوند و برای برخی از آنها این وضعیت میتواند پیامدهای جدی و حتی تهدیدکننده حیات داشته باشد.
کاهش پروازهای بزرگترین شرکت هواپیمایی ایران
یکی از مهمترین شرکتهای هواپیمایی ایران در نشانهای از تشدید مشکلات صنعت هوانوردی کشور، چند مسیر بینالمللی خود را متوقف کرده است؛ اقدامی که پس از تشدید تحریمهای آمریکا علیه شرکتها و نهادهای طرف معامله با ایران انجام شده است.
ماهان ایر، یکی از بزرگترین و پرطرفدارترین شرکتهای هواپیمایی ایران، به آژانسهای مسافرتی اعلام کرده است که از روز دوشنبه پروازهای خود به استانبول و آنکارا و همچنین پروازهای این دو شهر به ایران را متوقف میکند. پروازهای تهران و مسقط نیز از روز پنجشنبه متوقف شدهاند.
در اطلاعیههایی که این شرکت برای آژانسهای مسافرتی ارسال کرده، ماهان ایر دلیل مشخصی برای لغو پروازها اعلام نکرده و تنها گفته است که این تصمیم پس از اقدامات مقامهای هوانوردی ترکیه و عمان گرفته شده است.
این اتفاق تنها کمی بیش از یک هفته پس از آن رخ داد که وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرد ۳۶ فرد و شرکت را به اتهام «حمایت از صنعت هوانوردی ایران» تحریم کرده است. آمریکا این افراد و شرکتها را متهم کرده که به انتقال سلاح و نیرو برای حکومت ایران کمک کردهاند.
ماهان ایر پیش از این نیز تحت تحریمهای آمریکا قرار داشت، اما در دور جدید تحریمها، چند شرکت ارائهدهنده خدمات زمینی و همچنین نمایندگان فروش در ترکیه و برخی کشورهای دیگر هدف قرار گرفتند. وزارت خزانهداری آمریکا مدعی شده است که این شرکتها با ماهان ایر همکاری داشتهاند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، که همزمان از تحریم ۲۷ شرکت هواپیمایی دیگر نیز خبر داده بود، تهدید کرد هر فرد یا شرکتی که به همکاری با شرکتهای هواپیمایی ایران ادامه دهد، با تحریمهای بیشتری روبهرو خواهد شد.
او گفت: «این اقدام باید هشداری برای هر کسی باشد که با شرکتهای هواپیمایی باقیمانده ایران همکاری میکند... شما در معرض خطر قطع دسترسی به نظام مالی جهانی قرار دارید.»
این تحریمها بخشی از راهبرد دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، برای اعمال فشار اقتصادی بر ایران است؛ راهبردی که هدف آن وادار کردن تهران به عقبنشینی در رویارویی با واشنگتن بر سر تنگه هرمز است.
از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه، شرکتهای هواپیمایی خارجی به ایران بازنگشتهاند و توقف پروازهای جدید باعث شده گزینههای ایرانیان برای سفر به خارج از کشور بیش از پیش محدود شود.
بر اساس دادههای شرکت اطلاعات هوانوردی «سیریوم»، روز چهارشنبه حدود یکسوم پروازهای ورودی به ایران لغو شدند یا اصلاً انجام نشدند. از مجموع ۱۴۳ پروازی که برای آن روز برنامهریزی شده بود، حدود ۵۰ پرواز انجام نشد. این رقم شامل بیش از نیمی از پروازهای برنامهریزیشده شرکتهای هواپیمایی کیش ایر و ایران ایرتور بود.
ترکیه و عمان از مراکز مهم تجاری برای ایرانیان هستند و آژانسهای مسافرتی در تهران به مشتریان خود هشدار دادهاند که احتمال لغو پروازهای بیشتری وجود دارد.
یکی از آژانسهای مسافرتی در تهران گفت: «شرکتهای هواپیمایی ایرانی دیگر هنوز به استانبول و مسقط پرواز دارند، اما احتمالاً نوبت آنها هم خواهد رسید.»
ماهان ایر فعلاً به پروازهای بینالمللی خود در برخی مسیرهای دیگر، از جمله روسیه، چین و تایلند، ادامه خواهد داد. چند شرکت هواپیمایی ایرانی دیگر نیز همچنان پروازهای منظمی به امارات متحده عربی و از این کشور دارند که یکی از مراکز مهم حملونقل هوایی منطقه است.
با این حال، آژانسهای مسافرتی میگویند در شرایط فعلی تنها ایرانیان دارای تابعیت دوگانه و ایرانیانی که مجوز اقامت امارات را دارند، میتوانند از این مسیرها استفاده کنند.
احتمال دارد کشورهای دیگری نیز محدودیتهایی برای پروازهای ایران اعمال کنند. سازمان هواپیمایی کشوری گرجستان هفته گذشته اعلام کرد که مقررات تحریمهای آمریکا را بهطور کامل رعایت خواهد کرد؛ از جمله در مورد «شرکتهای هواپیمایی که در حال حاضر میان گرجستان و ایران پرواز دارند».
مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری ایران، اعلام کرد که مذاکرات با مقامهای گرجستان همچنان ادامه دارد.
این تحولات به مشکلات عمیق صنعت هوانوردی ایران افزوده است؛ صنعتی که طی دهههای گذشته به دلیل تحریمها، کمبود سرمایهگذاری و در پی آن نگرانیهای مربوط به ایمنی پرواز، با مشکلات جدی مواجه بوده است.
مدیرعامل ایرانایر، شرکت هواپیمایی ملی ایران که خود نیز تحت تحریمهای آمریکا قرار دارد، در مصاحبهای که این هفته انجام داد، گفت فشار بر صنعت هوانوردی کشور مانند «سرطانی که به سایر نقاط بدن سرایت میکند» در حال گسترش است.
طاهر عبدالحی به یک رسانه داخلی گفت ایرانایر در حال حاضر تنها ۹ هواپیما دارد که فعال هستند و بقیه هواپیماها یا از چرخه عملیاتی خارج شدهاند یا به تعمیرات اساسی نیاز دارند.
حملات هوایی آمریکا و اسرائیل نیز خسارتهای سنگینی به فرودگاهها و هواپیماهای ایران و همچنین زیرساختهای مهمی مانند سامانههای راداری وارد کرده است. عبدالحی گفت در مجموع ۳۰ هواپیما متعلق به شرکتهای مختلف هواپیمایی آسیب دیدهاند که از این تعداد، ۱۰ هواپیما تاکنون دوباره فعال شده و به چرخه پرواز بازگشتهاند.
دو حادثه اخیر نیز نگرانی عمومی درباره ایمنی پروازها در ایران را افزایش داده است. روز دوشنبه، یک فروند بوئینگ ۷۳۷ شرکت هواپیمایی سپهران اندکی پس از برخاستن از فرودگاه، به دلیل بروز نقص فنی مجبور به فرود اضطراری در مشهد شد. این حادثه تنها سه هفته پس از آن رخ داد که یک فروند دیگر از بوئینگهای ۷۳۷ سپهران از باند فرودگاه خارج شده بود.
هیچکدام از این دو حادثه تلفات جانی یا مصدوم نداشت.
دیدگاه خوانندگان