اگر اسرائیل از منطقه موسوم به «خط زرد» خارج نشود، ممکن است تا ۶۰۰ هزار نفر نتوانند به خانههای خود بازگردند. اگر حزبالله حاضر به کنار گذاشتن سلاحهای خود نباشد، احتمال خروج اسرائیل از این منطقه نیز کم خواهد بود.
ورزشگاه شهر بیروت در دهه ۱۹۵۰ برای میزبانی از مسابقات مهم منطقهای ساخته شد. اما در ماه ژوئیه، ردیف چادرها در ورزشگاه برپا شده بود و صدها خانواده را که در پی جنگ اسرائیل علیه حزبالله، از جنوب این کشور آواره شده بودند، در خود جای داده بود. این جنگ از ماه مارس امسال آغاز شد.
این دومین جنگ در فاصله دو سال بود؛ جنگ نخست پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل آغاز شده بود. با وجود اینکه توافق آتشبس همچنان برقرار است، علی که چهار ماه است همراه همسرش در ورزشگاه شهر زندگی میکند، نمیداند چه زمانی میتواند به روستای خود، جویّه، بازگردد.
خانه او ویران شده و خدمات اولیهای مانند آب و برق دیگر در دسترس نیست. او میگوید: «البته که برمیگردیم، فقط منتظریم اوضاع سر و سامان بگیرد. کسانی که برمیگردند، با ویرانی، خرابهها و شهدا روبهرو میشوند. همه جا پر از اندوه است. اما این سرنوشت ماست.»
خانواده علی در میان ۳۰۰ نفری هستند که در ماه ژوئیه همچنان در این پناهگاه اسکان داشتند. این مرکز با مدیریت صلیب سرخ لبنان و حمایت وزارت امور اجتماعی اداره میشود. بیشتر آوارگان در لبنان خانهای اجاره کردهاند یا نزد اقوام خود زندگی میکنند، اما کسانی که در پناهگاهها به سر میبرند، از آسیبپذیرترین اقشار هستند.
علی معتقد است بازگشت به جویّه وظیفه او به عنوان یک شیعه اهل جنوب لبنان است. «جنوب برای ما مقدس است. آن را ویران میکنند و ما برمیگردیم و دوباره میسازیم. این مسیری است که باید طی کنیم. آن سرزمین برای ما ارزشمند است؛ زمینی است که برایش خون دادهایم.»
چالش بازسازی لبنان پس از جنگ بسیار بزرگ است. حزبالله با شلیک موشک به اسرائیل وارد جنگ اسرائیل و غزه شد و همین مسئله در سال بعد به آغاز حمله گسترده اسرائیل انجامید. حسن نصرالله، رهبر حزبالله، کشته شد و توان نظامی این گروه به میزان قابل توجهی کاهش یافت. با این حال، حزبالله در واکنش به حملات هوایی آمریکا به ایران در اوایل سال جاری، بار دیگر موشکهایی به سوی اسرائیل شلیک کرد و همین موضوع به آغاز دومین جنگ منجر شد.
بسیاری از کسانی که در جریان حملات سال ۲۰۲۴ آواره شده بودند، هنوز به خانههایشان بازنگشته بودند و برخی دیگر برای دومین بار در دو سال گذشته آواره شدند.
امید به دریافت کمک از خارج از لبنان نیز چندان زیاد نیست. پس از جنگ ویرانگر حزبالله و اسرائیل در سال ۲۰۰۶، عربستان سعودی و قطر از اصلیترین تأمینکنندگان مالی طرح بازسازی جنوب لبنان و حومه جنوبی بیروت، معروف به ضاحیه، بودند. اما این بار بعید است کشورهای عرب حوزه خلیج فارس یا جامعه جهانی در چنین مقیاسی به لبنان کمک کنند، مگر اینکه حزبالله خلع سلاح شود.
این گروه مورد حمایت ایران، دهههاست که عملاً به عنوان دولتی در دل دولت لبنان فعالیت کرده است؛ از درگیریهای مسلحانه با اسرائیل گرفته تا حمایت از حکومت بشار اسد در جریان جنگ داخلی سوریه و کشتن منتقدان و مخالفان خود در لبنان.
دولت لبنان نیز خود با ورشکستگی دستوپنجه نرم میکند. بحران مالی سال ۲۰۱۹ باعث جهش شدید تورم شد و بانکهای این کشور از آن زمان داراییهای سپردهگذاران را مسدود کردهاند. پیش از آغاز این دو جنگ، اولویت دولت لبنان مذاکره برای دریافت بسته مالی از صندوق بینالمللی پول بود تا بتواند امکان بازپرداخت سپردههای مردم را فراهم کند.
خلع سلاح حزبالله یکی از شروط اصلی برای خروج اسرائیل و بازگشت لبنان به جایگاه عادی خود در روابط با آمریکا و جامعه جهانی است. ارتش اسرائیل در حال حاضر منطقهای حائل را در اختیار دارد که تا ۱۰ کیلومتر در داخل خاک لبنان امتداد دارد.
با این حال، تلاشهای دولت جوزف عون، رئیسجمهور لبنان، برای مذاکره درباره خلع سلاح حزبالله چندان امیدوارکننده به نظر نمیرسد. حزبالله همچنان اصرار دارد که مقاومت مسلحانه این گروه ضروری است و ارتش لبنان توان کافی برای محافظت از جنوب در برابر اشغال اسرائیل را ندارد.
در دو سال گذشته بیش از یک میلیون نفر، یعنی بیش از ۱۵ درصد جمعیت لبنان، از جنوب این کشور آواره شدهاند و دولت لبنان با بحران بلندمدت آوارگی روبهروست؛ بحرانی که توان مالی کشور برای مقابله با آن بسیار محدود است.
بیروت و شهرهای اطراف آن در منطقه جبل لبنان، بیشترین تعداد آوارگان را پذیرفتهاند؛ به ترتیب ۳۷.۵ درصد و ۳۲.۴ درصد از کل آوارگان در این مناطق اسکان یافتهاند. این آمار را کمیته دولتی امداد و مدیریت بحران لبنان اعلام کرده است.
با وجود بازگشت شمار زیادی از مردم به شهرهای جنوب لبنان پس از آتشبس ماه ژوئن، هنوز مشخص نیست در نهایت چه تعداد از آنها خواهند توانست به خانهها و روستاهای خود بازگردند. از میان نزدیک به ۱۷ هزار نفری که در پناهگاههای دولتی زندگی میکنند، بیشتر آنها در بیروت و منطقه متن در شرق این شهر هستند.
اظهارات مقامهایی از جمله اسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، نشان میدهد اگر اسرائیل از منطقه موسوم به «خط زرد» خارج نشود، ممکن است تا ۶۰۰ هزار نفر نتوانند به خانههای خود بازگردند. این منطقه حائل در روستاهای مرزی جنوب لبنان و در جنوب رود لیتانی قرار دارد. اگر حزبالله حاضر به کنار گذاشتن سلاحهای خود نباشد، احتمال خروج اسرائیل از این منطقه نیز کم خواهد بود.
کمبود بودجه بینالمللی نیز مشکلات را بیشتر کرده است. در سال ۲۰۲۶، سازمان ملل برای کمک به لبنان در قالب یک درخواست اضطراری، خواستار جمعآوری ۳۰۸ میلیون دلار شد، اما تا ماه مه تنها ۶۰ درصد این مبلغ تأمین شده بود. این در حالی است که در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۰ درصد از بودجه مورد نیاز تأمین شده بود.
دولت لبنان باید با پیامدهای دیگری نیز مقابله کند.
مارک داو، نماینده پارلمان از یک حزب اصلاحطلب لبنان، میگوید: «مردم به حمایت زیادی نیاز خواهند داشت. جوانترها تحت فشار قرار میگیرند که به جای ادامه تحصیل، به سر کار بروند. مهاجرت گسترده خواهد شد. تعداد جوانانی که کشته شدهاند زیاد است؛ بسیاری از آنها متأهل یا در سن کار بودند. حالا خانوادههایی با زنان بیوه و کودکانی داریم که باید هزینه زندگیشان تأمین شود.»
این بحران مستقیماً جوامع شیعه لبنان را تحت تأثیر قرار داده است؛ جوامعی که مانند علی، ریشه در جبل عامل، یعنی تپهها و مناطق اطراف رود لیتانی، دارند.
عباس حدله، پژوهشگر و آرشیویست، میگوید این نخستین بار است که مردم جبل عامل نمیدانند چه زمانی امکان بازگشت خواهند داشت. او میگوید: «اسرائیلیها در این جنگ، روستاهایی را بر جای گذاشتهاند که دیگر برای زندگی مناسب نیستند. این وضعیت این تصور را ایجاد میکند که مسئله فقط اشغال نیست و ممکن است نوعی تغییر جمعیتی در حال رخ دادن باشد.»
این مسئله در کشوری اهمیت بیشتری دارد که جابهجاییهای جمعیتی در گذشته تأثیر سیاسی قابل توجهی بر آن گذاشتهاند.
مذاکرات غیرقابل پیشبینی میان ایران و آمریکا بر تمام این تحولات سایه انداخته است. ایران تلاش کرده خروج اسرائیل از جنوب لبنان را نیز در چارچوب توافق خود با آمریکا بگنجاند. کارشناسان نگراناند که چنین اقدامی به ایران کمک کند نفوذ خود در لبنان را تثبیت نماید و در نتیجه، احتمال خلع سلاح حزبالله کاهش یابد.
در مقابل، برخی امیدوارند مذاکرات مستقیم لبنان و اسرائیل که در واشنگتن در جریان است، به خروج اسرائیل از جنوب لبنان و پرداخت غرامت برای بازسازی این مناطق منجر شود؛ در مقابل، لبنان نیز تضمینهایی برای امنیت اسرائیل و خلع سلاح حزبالله ارائه دهد.
در حال حاضر روی طرح خروج مرحلهای نیروهای اسرائیلی کار میشود. در ماه ژوئیه، نیروهای اسرائیلی پس از توافق با لبنان از دو روستا در داخل منطقه حائل عقبنشینی کردند.
به گفته مارک داو، نماینده پارلمان لبنان، این مذاکرات میتواند به دو نتیجه متفاوت منجر شود. نتیجه نخست، دستیابی به توافق صلح همراه با «مشوقهای مالی قابل توجه» است. گزینه دیگر، برقراری آتشبسی است که وضعیت جنگی را برای مدت طولانی ادامه دهد.
او میگوید: «مردم حاضر خواهند بود توافق بلندمدتی را بپذیرند که به آنها اجازه دهد زندگی، روستاها، زمینها و همه چیزشان را دوباره بسازند. اما اگر فقط یک مهار نظامی در قالب آتشبس باشد، وضعیت جنگی همچنان ادامه خواهد داشت و مردم از بازگشت خواهند ترسید.»
نشانههایی وجود دارد که مردم کمکم امید خود را برای بازگشت به خانه از دست میدهند.
محمد، صاحب یک مغازه ادویهفروشی که با آغاز جنگ در اوایل امسال همراه همسرش از شهر قَبریخا گریخت، میگوید: «ما وارد یک بحران طولانی شدهایم.» او اکنون در یک آپارتمان اجارهای در بیروت زندگی میکند و به عنوان تعمیرکار و کارگر فنی کار میکند.
شهر او در منطقه حائل تحت اشغال اسرائیل در مرز جنوبی لبنان قرار دارد؛ منطقهای که خط زرد آن را مشخص میکند. محمد میگوید: «هیچکس جرئت ندارد برگردد و دوباره بسازد. نمیدانیم جنگ واقعاً تمام شده یا نه.»
محمد نخستین بار در جریان جنگ اسرائیل و حزبالله در سال ۲۰۲۴ آواره شد. مغازهاش در آن جنگ ویران شد، اما او به شهرش بازگشت. سپس در ماه مارس، زمانی که حزبالله با شلیک موشک به اسرائیل باعث آغاز جنگ اخیر شد، بار دیگر مجبور به فرار شد. این بار، سالن آرایش همسرش در قَبریخا هدف حمله قرار گرفت و دیگر چیزی برای بازگشت آنها باقی نماند.
پسر او که در ارتش لبنان خدمت میکند، در شهری در شمال بیروت کار میکند.
محمد میگوید: «برنامه ما حالا این است که کلاً به جای دیگری نقل مکان کنیم. مسئله جنوب طولانی خواهد بود و آنجا امن نیست. ما دو بار زیر حملات هوایی و بمباران فرار کردهایم. نمیتوانیم همیشه روی شانس خود حساب کنیم.»
یکی از مهمترین دلایلی که محمد را به این تصمیم رسانده، نبود اطلاعات روشن از سوی مقامها درباره امنیت بازگشت است. او میگوید: «از موضع احزاب سیاسی و شهرداریها مشخص است که هنوز وارد مرحله جدیدی نشدهایم. هنوز هیچ تصمیمی درباره کسانی که خانههایشان ویران شده گرفته نشده است. ژنراتورهای برق و شبکههای آب را جایگزین نکردهاند. چند مخزن آب خریده و در میدان شهر گذاشتهاند.»
با این حال، محمد هنگام جستوجو برای پیدا کردن آپارتمان مناسبتر برای خانوادهاش، با تنشهایی در بیروت نیز روبهرو شده است. در جنگ سال ۲۰۲۴، بسیاری از آوارگان در خانه مردم پذیرفته شدند. اما این بار مردم محتاطتر شدهاند؛ بهویژه پس از آنکه اسرائیل ساختمانهایی خارج از مناطق اصلی تحت نفوذ حزبالله را هدف قرار داد که در آنها نیروهای ایرانی یا لبنانی وابسته به گروههای مسلح خانه اجاره کرده بودند.
محمد میگوید: «مردم میترسند. فقط از کسی که خانهشان را به او اجاره میدهند نمیترسند، بلکه از اینکه چه کسانی ممکن است به دیدن آن فرد بیایند هم نگراناند. این تبعیض نیست، ترس است.»
به گفته عباس، تأثیر چند دهه درگیری و آوارگی به این معناست که بازسازی جنوب لبنان فقط به ساختن دوباره خانهها و زیرساختها محدود نخواهد شد و ابعاد روانی و فرهنگی نیز خواهد داشت.
وی مدیر مرکز پژوهشی «اُمَم» در ضاحیه است. بنیانگذار این مرکز، لقمان سلیم، منتقد شیعه حزبالله، در سال ۲۰۲۱ ترور شد؛ چند روز پس از آنکه به دلیل فعالیتهایش درباره ارتباط حزبالله با انفجار سال ۲۰۲۰ بندر بیروت تهدید به مرگ شده بود.
عباس معتقد است یکی از راهحلها این است که در میان شیعیان، احساس تعلق به هویت لبنانی تقویت شود و در عین حال، حافظه جمعی آنها به عنوان یک جامعه مذهبی نیز حفظ شود.
او با همکاری مردم جبل عامل تلاش میکند خاطرات و روایتهای آنها را ثبت و مستند کند؛ اقدامی که به گفته او میتواند بخشی از تاریخ ملی لبنان باشد. عباس میگوید: «خاطره و حافظه جبل عامل اکنون در معرض نابودی کامل قرار گرفته است. ما درباره بازسازی حافظه تاریخی صحبت میکنیم. »
او اضافه میکند: «این مردم اکنون شوک عمیقی را تجربه کردهاند. اگر بیایید و با آنها درباره اینکه بخشی از ملت لبنان هستند صحبت کنید، تعداد زیادی از آنها این حرف را نمیپذیرند. اما وظیفه ما به عنوان شهروندان لبنانی این است که گفتمان مربوط به ملت لبنان را بالاتر از هر هویت دیگری مطرح کنیم.»
در بیروت، محمد هنوز نمیتواند پایان اشغال اسرائیل را تصور کند؛ پایانی که به خانوادهاش اجازه دهد به خانه بازگردند. او میگوید: «هنوز هیچ نشانهای وجود ندارد که امیدی به خروج نیروهای اسرائیلی بدهد. چند روستای آزمایشی وجود دارد، اما ابتدا باید ببینیم آنجا چه اتفاقی میافتد. در چنین شرایطی نمیتوانم انتظار خروج اسرائیل را داشته باشم.»
او اضافه میکند: «این بحران طولانی بیش از همه بر روستاهای آن سوی خط زرد و جنوب رود لیتانی تأثیر خواهد گذاشت. در برخی روستاهای جنوب، با وجود ویرانیها، زندگی دوباره در حال شکل گرفتن است. اما در روستاهایی که آن سوی خط زرد قرار دارند، هنوز نشانهای از بازگشت زندگی دیده نمیشود.»
دیدگاه خوانندگان