جنگ ایران به رئیسجمهور اقتدارگرای ترکیه، رجب طیب اردوغان، کمک بزرگی کرده و جایگاه او را تقویت نموده است. این علیرغم این است که این جنگ، وضعیت مالی شکننده ترکیه را ـ که مهمترین منبع مشکلات سیاسی اردوغان است ـ بیشتر در معرض خطر قرار داده است. نظرسنجیهای اخیر نشان میدهد که در وضعیت پرآشوب فعلی، حتی بخشی از رأیدهندگانی که از اردوغان ناراضی بودند، دوباره در حال حمایت از او هستند. اردوغان ۷۲ ساله در مجموع ۲۴ سال است که بر ترکیه حکومت میکند.
شرکت نظرسنجی متروپل، مستقر در آنکارا و از معتبرترین مؤسسات نظرسنجی ترکیه، در ماه مارس گزارش داد که ۴۵٫۲ درصد از پاسخدهندگان معتقدند اردوغان بهترین فرد برای رهبری کشور در شرایط جنگی است. در مقابل، ازگور اوزل رهبر حزب اصلی اپوزیسیون سکولار یعنی حزب جمهوری خواه خلق، تنها ۲۹٫۲ درصد حمایت را به دست آورده است.
بیش از ۶۸ درصد از مردم نیز گفتهاند که معتقدند آنکارا باید در این جنگ بیطرف بماند؛ سیاستی که دولت اردوغان عملاً در پیش گرفته است.
اوزر سنجار رئیس و بنیانگذار متروپل در گفتوگو با المانیتور گفت: «اختلاف ۱۵ درصدی میان دو رهبر بدون تردید زیاد است. حمایت نزدیک به ۷۰ درصدی از بیطرفی هم به همان اندازه مهم است. مردم در یک بحران جهانی که درست در کنار مرزهای ترکیه در حال رخ دادن است، میخواهند کشور در دستهایی امن و کارآزموده باشد. اردوغان، با وجود همه ضعفهای دیگرش، در نگاه بسیاری از مردم چنین فردی محسوب میشود.»
در همین حال، یک ائتلاف منطقهای جدید شامل ترکیه، پاکستان، عربستان سعودی و مصر در مرکز تلاشها برای میانجیگری میان ایران و ایالات متحده قرار گرفته است. ترکیه عضو ناتو است. پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هستهای است. عربستان ثروتمندترین و بانفوذترین پادشاهی نفتی خلیج فارس و نگهبان مقدسترین شهرهای اسلام، مکه و مدینه. مصر نیز پرجمعیتترین کشور جهان عرب محسوب میشود.
این چهار کشور پس از نشست وزیران خارجهشان در اسلام آباد در آخر هفته گذشته به یک موفقیت کوچک دست یافتند: ایران پذیرفت که روزانه تا دو کشتی با پرچم پاکستان بتوانند از تنگه هرمز عبور کنند.
هرچند سیاست رسمی ترکیه بیطرفی است، اما بیشتر مردم این کشور بهطور صریح ایالات متحده و اسرائیل را مسئول آغاز جنگ میدانند. دشمنی با هر دو کشور که پیشتر هم در میان طیفهای مختلف سیاسی ترکیه بالا بود، اکنون حتی بیشتر شده است. این احساسات پس از آن شدت گرفت که چند موشک ایرانی ـ تاکنون چهار مورد ـ که به سمت ترکیه شلیک شده بود، توسط سامانههای دفاعی ناتو رهگیری شد. در یک نظرسنجی، ۹۰٫۸ درصد پاسخدهندگان گفتند ایالات متحده متحد «قابل اعتماد» نیست.
رقابت تاریخی میان ایران عمدتاً شیعه و ترکیه با اکثریت سنی ـ که بیشتر از جاهطلبیهای امپراتوری ناشی میشود تا اختلافات مذهبی ـ باعث شده بسیاری از ترکها نسبت به حکومت دینی ایران بیتفاوت یا حتی مخالف باشند. با این حال، احساس غالب در جامعه ترکیه این است که آمریکا و اسرائیل بدون دلیل موجه جنگ را آغاز کردهاند.
حسین امیر سخنگوی حزب اسلامگرای "هدی پار" در گفتوگو با المانیتور گفت: «هیچ تهدیدی علیه آمریکا وجود نداشت. اما آمریکا که توسط اسرائیل تحریک شده بود، به ایران حمله کرد؛ حتی در همان روز اول به یک مدرسه دخترانه موشک زد و بیش از صد کودک را کشت. آقای اردوغان تلاش زیادی کرد تا از وقوع جنگ جلوگیری کند و اکنون هم در تلاش است به آن پایان دهد.»
حزب هدی پار که رهبری آن در میان کردها قرار دارد، شاخهای از یک گروه تندرو به نام " حزب الله ترکیه" است که در دهه ۱۹۹۰ علیه ملیگرایان سکولار کرد جنگیده بود. این حزب از متحدان سیاسی اردوغان به شمار میرود و آشکارا نسبت به ایران همدلی نشان میدهد. این احساسات ریشه در تأثیر عمیق انقلاب ایران بر اسلامگرایان ترکیه دارد. خود اردوغان نیز در جوانی بخشی از همین جریان محسوب میشد.
گرایش پاناسلامیستی اردوغان در سخنرانی او در ۱۱ مارس در پارلمان ترکیه هم دیده شد؛ جایی که خواستار پایان درگیری با ایران شد و گفت: «ما چیزی به نام اسلام سنی یا اسلام شیعه نداریم. ما فقط یک دین داریم و آن اسلام است.»
مقاومت غیرمنتظره ایران در برابر دو ارتش قدرتمند جهان، یعنی اسرائیل و آمریکا، این احساسات را در میان برخی اسلامگرایان ترکیه تقویت کرده است. سرکان رامانلی نماینده پارلمان از حزب هدی پار گفت: «دیدن این صحنه برای ما بسیار دلگرمکننده است. طبیعی است که انسان طرف ضعیفتر را بگیرد، بهویژه اگر آن طرف در حال پیروز شدن به نظر برسد. ایران از نظر اخلاقی دست بالا را دارد و فعلاً از نظر راهبردی هم در موقعیت برتر قرار گرفته است.»
در کنار این همبستگی اسلامی، ملیگرایی ترکی نیز که در میان همه جناحهای سیاسی دیده میشود، نقش مهمی دارد. اظهارات برخی مقامهای اسرائیلی مبنی بر اینکه ترکیه نیز به اندازه ایران تهدید است و ممکن است هدف بعدی باشد، باعث شده نوعی «همبستگی ملی در برابر دشمن» در ترکیه شکل بگیرد. این وضعیت با حمایت آشکار اسرائیل از شورش مسلحانه کردها در ایران نیز تشدید شده است.
در چنین فضایی، بسیاری از ترکها اردوغان را بهترین تضمین برای دفاع از کشور در برابر تهدیدهای خارجی میدانند. در دوران او، نیروهای ترکیه بخشهای وسیعی از سوریه را اشغال کردند تا به گفته دولت، مانع از اجرای طرحی شوند که هدف آن اتصال مناطق کردنشین در امتداد مرزهای ترکیه بود.
دولت ترکیه همچنین مدعی است که نقش مهمی در قانع کردن دولت ترامپ برای پذیرش رهبر جدید سوریه، احمد شرع، داشته است؛ اقدامی که عملاً به کنار گذاشتن نیروهای دموکراتیک سوریه انجامید. این اقدام که از نظر بسیاری از کردها نوعی خیانت آمریکا تلقی شد، باعث افزایش احساسات ضدآمریکایی در میان آنان نیز شده است.
در همین زمان، ترکیه به یکی از صادرکنندگان بزرگ تجهیزات نظامی در جهان تبدیل شده است و پهپادها، خودروهای زرهی و دیگر تجهیزات را به مشتریان آفریقایی و غربی میفروشد. مجموع فروش صنایع دفاعی ترکیه از ۲۴۸ میلیون دلار در سال ۲۰۰۲ به ۹٫۸۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ رسیده است. طراح اصلی پهپاد مشهور بایراکتار، سلجوق بایراکتار داماد اردوغان است که شرکت خانوادگی او این پهپادها را تولید میکند. موفقیت این صنعت به تقویت تصویر قدرتمند و مردانه اردوغان در دنیایی که به گفته بسیاری «قدرت حرف اول را میزند» کمک کرده است.
گونول تول مدیر برنامه ترکیه در مؤسسه خاورمیانه و نویسنده کتاب "جنگ اردوغان" میگوید: «ملیگرایی در عرصه فناوری، قویترین نقطه قوت اردوغان است. این موضوع تأثیر بسیار زیادی بر تقویت قدرت او دارد و درآمد و اشتغال هم ایجاد میکند.»
به گفته او، جنگ ایران احتمالاً کشورهای خلیج فارس را به تنوعبخشی بیشتر در شرکای دفاعی خود سوق خواهد داد و بسیاری از آنها بهطور فزایندهای به سمت ترکیه خواهند رفت، هرچند در کوتاهمدت همچنان از آمریکا سلاح خواهند خرید.
در ماه ژوئیه، اردوغان فرصت مهمی خواهد داشت تا نقش ترکیه را برجسته کند؛ زیرا این کشور میزبان نشست سالانه ناتو خواهد بود. پس از آن نیز ترکیه میزبان نشستهای سازمان کشورهای ترکزبان و کنفرانس جهانی اقلیم COP31 خواهد شد.
همه این تحولات میتواند تصویر اردوغان را در آستانه انتخابات ریاستجمهوری و پارلمانی که حداکثر تا ۱۴ مه ۲۰۲۸ برگزار خواهد شد، تقویت کند. با این حال، به گفته گونول تول، پیامدهای اقتصادی جنگ ممکن است در نهایت از این مزایا بیشتر باشد.
اگر جنگ پس از ماه ژوئن ادامه پیدا کند و قیمت نفت برنت به ۲۰۰ دلار در هر بشکه برسد، تلاش دولت ترکیه برای مهار تورم دورقمی ممکن است بینتیجه بماند.
سلیم سازاک مدیر شرکت مشاوره اقتصادی ساندا گلوبال در آنکارا میگوید: «جنگ ایران اقتصاد جهانی را از وضعیت نسبتاً خوب به وضعیت بد میبرد. اقتصاد ترکیه را هم از وضعیتی که از قبل بد بود، به آستانه بحران میکشاند. وقتی اقتصاد کاملاً زمینگیر است، سختتر میتوان خود را بهعنوان مدیر کارآمد کشور معرفی کرد.»
او افزود: «این ادعا که اگر جنگ نبود اقتصاد درست میشد، چندان قابل قبول نیست؛ بهخصوص بعد از هفت سال بحران پیاپی.»
انتخابات شهرداری ها در سال ۲۰۱۹ یادآور خطرات سیاسی برای دولت است. در آن انتخابات، حزب حاکم اردوغان حزب عدالت و توسعه برای نخستین بار شهرهای مهم استانبول و آنکارا را به حزب جمهوریخواه خلق واگذار کرد.
در انتخابات ۲۰۲۴ نیز حزب جمهوری خواه خلق نه تنها این شهرها را حفظ کرد، بلکه شهرداریهای بیشتری را به دست آورد. اما این پیروزی هزینه سنگینی داشت. شهردار استانبول از حزب جمهوری خواه خلق، اکرم امام اوغلو، یک سال پیش بازداشت شد و همچنان به اتهامهای متعدد فساد در زندان است. بسیاری معتقدند این پروندهها بر اساس شهادتهای مشکوک شکل گرفته و هدف اردوغان این است که اماماوغلو ـ که مدتها جدیترین رقیب او محسوب میشد ـ دستکم تا بعد از انتخابات بعدی در زندان بماند.
با این حال، نظرسنجی متروپل نشان میدهد که محبوبیت اردوغان اکنون ۴۵ درصد است و از محبوبیت ۴۳٫۵ درصدی اماماوغلو پیشی گرفته است. اما شهردار آنکارا از حزب جمهوری خواه خلق، منصور یاواش، همچنان با ۵۳٫۶ درصد در صدر محبوبیت قرار دارد؛ موضوعی که باعث شده برخی بپرسند آیا نوبت او خواهد بود که راهی زندان شود یا نه.
نظر شما