عقبنشینی سریع ایران از تصمیم اعلامشده برای بازگشایی تنگه هرمز، شکاف عمیقی را میان رهبران سیاسی و جناحهای نظامی تندرو آشکار کرده است؛ جناحی که از زمان آغاز جنگ، نفوذ خود را در ساختار قدرت بیش از پیش گسترش داده است.
تنها یک روز پس از آنکه وزیر خارجه ایران اعلام کرد این تنگه باز است، نیروهای سپاه پاسداران برای نخستین بار در دوران آتشبس به دستکم دو کشتی تجاری در خلیج فارس شلیک کردند و همزمان با ارسال هشدار به کشتیها اعلام نمودند که این آبراه همچنان بسته است. این هشدار باعث شد کشتیهایی که قصد عبور داشتند، مسیر خود را تغییر دهند. در پیامها تأکید شده بود که هر کشتیای که حرکت کند، هدف قرار خواهد گرفت.
این نمایش علنی اختلافات داخلی، نشاندهنده دشواریهای پیشروی دونالد ترامپ برای رسیدن به توافقی است که بتواند جنگ را با دستاوردی مشخص به پایان برساند.
در حالی که میانجیها میگویند ایران و آمریکا در مذاکرات تا حدی انعطاف نشان دادهاند و ترامپ نیز مدعی شده توافق «در آستانه تحقق» است، اتفاقات تنگه هرمز نشان میدهد کسانی که در ایران از مصالحه سخن میگویند، لزوماً از حمایت کامل جناحهای قدرتمند برخوردار نیستند.
محمد امرسی، کارشناس مسائل ایران، میگوید غرب معمولاً تصور میکند ایران دارای ساختار تصمیمگیری یکدستی است: وزارت خارجه مذاکره میکند، موضوع را به سطوح بالاتر میبرد و در نهایت تصمیمگیری انجام میشود. اما به گفته او، «وقتی پای عمل به میان میآید، کسانی که سلاح، پهپاد و قایقهای تندرو دارند، در نهایت حرف آخر را میزنند.»
ماجرای اخیر از روز جمعه آغاز شد، زمانی که عباس عراقچی در حساب کاربری خود در شبکه ایکس اعلام کرد که تنگه هرمز «کاملاً باز» است.
این اظهارات که از سوی یک دیپلمات باسابقه و نسبتاً عملگرا مطرح شد، تلاشی بود برای ارسال پیام آمادگی ایران جهت مصالحه در مقطعی حساس از مذاکرات؛ آن هم در حالی که آتشبس دو هفتهای اعلامشده از سوی ترامپ رو به پایان بود. این پیام باعث کاهش قیمت نفت شد و حتی واکنش مثبت ترامپ را در شبکههای اجتماعی به دنبال داشت.
برخی تحلیلگران معتقدند هدف این پیام، بیش از آنکه باز کردن واقعی تنگه باشد، تسهیل روند مذاکرات بوده است؛ بهویژه پس از امتیازاتی که آمریکا در موضوعاتی مانند آتشبس لبنان داده بود.
اما این رویکرد بهسرعت در داخل ایران با مخالفت روبهرو شد. همان شب، فردی که خود را عضو نیروی دریایی سپاه معرفی کرد، از طریق رادیوی دریایی اعلام کرد که تنگه همچنان بسته است و عبور کشتیها تنها با اجازه این نیرو ممکن خواهد بود. در این پیام حتی گفته شد: «ما این تنگه را به دستور رهبرمان، امام خامنه ای، باز خواهیم کرد، نه با توییتهای یک فرد نادان.»
تقریباً همزمان، رسانه تسنیم—نزدیک به سپاه—نیز از وزیر خارجه بهدلیل اعلام این موضوع در شبکههای اجتماعی انتقاد کرد و خواستار تجدیدنظر در نحوه اطلاعرسانی وزارت خارجه شد.
مرتضی محمودی، یکی از نمایندگان تندرو مجلس، حتی خواستار برکناری عراقچی شد و گفت این اظهارات باعث کاهش قیمت نفت و در نتیجه، کمک به آمریکا شده است.
روز شنبه، فرماندهی مشترک نیروهای مسلح ایران رسماً اعلام کرد که تنگه هرمز بسته است. همچنین گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه قایقهای تندروی سپاه به یک نفتکش در نزدیکی سواحل عمان نزدیک شده و به آن شلیک کردهاند، هرچند آسیبی به خدمه وارد نشده است. یک کشتی باری دیگر نیز هدف یک پرتابه ناشناس قرار گرفت که به بخشی از بار آن آسیب زد.
نیروی دریایی سپاه در ادامه هشدار داد که هر کشتیای که بدون مجوز قصد عبور از تنگه را داشته باشد، «با واکنش شدید مواجه شده و نابود خواهد شد.»
به گفته یک مشاور ارشد مرتبط با سپاه، این نیرو از آن جهت خشمگین بود که وزیر خارجه بدون هماهنگی با آن، چنین اظهاراتی را مطرح کرده است. علاوه بر این، سپاه همچنان بهدنبال جبران خسارات خود در جنگ است و برخی تحلیلگران معتقدند احساس میکند در موقعیت برتر نظامی قرار دارد.
تریتا پارسی، تحلیلگر مسائل سیاست خارجی، میگوید مخالفت تندروها با توافق با آمریکا اکنون بلندتر و جدیتر شده و به یک چالش سیاسی مهم تبدیل شده است.
در مقابل، برخی دیگر مانند علی واعظ معتقدند این تنشها بیش از آنکه ناشی از اختلافات داخلی ایران باشد، بازتابی از موضع متناقض آمریکا است، چرا که واشنگتن اعلام کرده حتی در صورت باز شدن تنگه، محاصره خود را ادامه خواهد داد.
این ماجرا یادآور رویدادی در ابتدای جنگ است، زمانی که رئیسجمهور ایران، مسعود پزشکیان، بابت حملات به کشورهای همسایه عذرخواهی کرد و وعده کاهش آنها را داد، اما بلافاصله از سوی تندروها مورد انتقاد قرار گرفت و فرماندهان سپاه چنین تصمیمی را رد کردند و حملات ادامه یافت.
رهبران سیاسی و نظامی ایران در بسیاری موارد به تحولات میدان جنگ و مواضع آمریکا واکنش سریع نشان دادهاند، اما بهدلیل ضرباتی که در جنگ به زنجیره فرماندهی وارد شده—از جمله کشته شدن علی خامنه ای—در حفظ هماهنگی و انسجام در تصمیمگیری با مشکلاتی مواجه شدهاند.
جانشین او، مجتبی خامنهای، از زمان انتصابش در اوایل ماه مارس، تاکنون در انظار عمومی ظاهر نشده است. در همین حال، فرماندهان نظامی در چارچوب ساختاری غیرمتمرکز موسوم به «دفاع موزاییکی»، آزادی عمل بیشتری برای تصمیمگیری مستقل دارند.
به گفته تحلیلگران، مرگ رهبر پیشین باعث شده انسجام در ساختار قدرت کاهش یابد. به تعبیر یکی از کارشناسان: «وقتی داور اصلی از میان برداشته شود، رقابت میان جناحهای مختلف آغاز میگردد.»
نظر شما