به لطف فناوریهای مدرن، نوشتن ایمیل، سفارش دادن غذا یا پیدا کردن نام بازیگری که از خاطرتان رفته، هیچوقت تا این اندازه آسان نبوده است. اما برخی اکنون این سؤال را مطرح میکنند که آیا این مسیرهای سریع و بدون چالش بهترین گزینه است؟ آیا وقتی در کارهای روزمره از مغزمان کمتر استفاده میکنیم، چیزی را از دست نمیدهیم؟
برای این مشکل دنیای مدرن، یک راهحل مطرح شده است: «اصطکاکافزایی». کاترین جزر-مورتون در مقالهای در ماه ژانویه در مجله The Cut این اصطلاح را به کار برد و استدلال کرد که بازگرداندن برخی چالشها به زندگی — مثلاً بهجای سفارش غذا، خودتان شام بپزید — میتواند به ما کمک کند دوباره با کمی زحمت کنار بیاییم و در نتیجه کمی انسانیتر زندگی کنیم.
ممکن است گفته شود که زندگی آسان و بیدردسر در بیشتر روزها حس خوبی دارد، اما متخصصانی که با آنها صحبت شده میگویند زندگی کاملاً بدون اصطکاک در بلندمدت برای عملکرد شناختی مغز چندان مفید نیست. لیلا لاندوفسکی، عصبشناس و مدرس علوم زیستپزشکی در دانشگاه تاسمانی و معاون انجمن علم و فناوری استرالیا، میگوید: «این دقیقاً مثل این است که مربی شخصیتان بهجای شما وزنهها را بلند کند.»
البته منظور از اصطکاک این نیست که صرفاً برای سختتر شدن زندگی دنبال دردسر بگردیم. بلکه منظور کارهایی است که ذهن را به چالش بکشند.
برای بررسی اینکه آسانی و راحتی چه اثری بر مغز دارد و آیا بهتر است کمی اصطکاک به زندگی اضافه کنیم، با سه متخصص در حوزه مغز و رفتار گفتوگو شده است. نتیجه صحبتهای آنها چنین است.
آسانی و راحتی چگونه ممکن است بر مغز اثر بگذارد
به گفته لاندوفسکی، مهمترین وظیفه مغز کمک به بقاست. در طول فعالیتهای روزمره، مغز دائماً نوعی تحلیل هزینه و فایده انجام میدهد تا ببیند انجام یک کار ارزش انرژی مصرفشده را دارد یا نه. چون چالشها انرژی بیشتری میطلبند، مغز در صورت امکان معمولاً راه آسانتر را ترجیح میدهد.
مغز همچنین به پاداشها واکنش نشان میدهد؛ مانند ترشح دوپامین که با رضایت فوری همراه است. این پاداش میتواند از سرگرمی سریع هنگام اسکرول در شبکههای اجتماعی بیاید یا از یک پیام متنی آماده که یک چتبات هوش مصنوعی مانند Claude برای شما آماده کرده است.
در واقع محیط مدرن ما طوری طراحی شده که دائماً چنین پاداشهای فوری را ارائه دهد. امیلی فالک، استاد ارتباطات، روانشناسی و بازاریابی در دانشگاه پنسیلوانیا و نویسنده کتاب What We Value میگوید: «کارهای آسان اغلب حس خوبی دارند و پلتفرمها هم هزینه زیادی صرف کردهاند تا بفهمند چطور ما را در همین حالت نگه دارند.»
اما به گفته مارک میلستاین، پژوهشگر سلامت مغز و نویسنده کتاب The Age Proof Brain، زندگی کاملاً بدون اصطکاک در طول زمان میتواند زیانآور باشد. دلیلش این است که بسیاری از تواناییهای مغز — مانند یادگیری، حافظه و تمرکز — از نوع «استفاده کن یا از دست بده» هستند. برای حفظ این مهارتها باید مرتب از آنها استفاده کرد. اگر مغزتان را برای یادگیری، به خاطر سپردن یا تمرکز به چالش نکشید، این تواناییها بهتدریج تضعیف میشوند.
برای مثال، شواهدی از سال ۲۰۱۱ نشان میدهد افرادی که برای یافتن پاسخها دائماً به گوگل تکیه میکنند، توانایی یادآوری اطلاعات در آنها کمتر است. پژوهشهای جدیدتر نیز این موضوع را تأیید میکنند. در یک مطالعه در سال ۲۰۲۱، ۱۹۶ نفر در یک آزمون چهارگزینهای شرکت کردند. کسانی که پاسخها را با موتور جستوجو پیدا کردند، در مقایسه با افرادی که از اینترنت استفاده نکردند، نمره پایینتری گرفتند. این یافتهها نشان میدهد جستوجوی سریع اطلاعات ممکن است توانایی مغز در ذخیره مؤثر اطلاعات را کاهش دهد.
میلستاین میگوید همین روند با افزایش استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مانند ChatGPT هم در حال رخ دادن است. او میگوید: «خیلیها میگویند احساس میکنند چند سال پیش حافظه بهتری داشتند.»
در یک پژوهش در سال ۲۰۲۵، پژوهشگران ۵۸۰ دانشجوی دانشگاه را بررسی کردند. ۵۷ درصد آنها روزانه از هوش مصنوعی استفاده میکردند و بقیه چند بار در هفته. نتایج نشان داد استفاده بیشتر از هوش مصنوعی با کاهش مهارتهای تفکر انتقادی مرتبط است.
در پژوهش دیگری در سال ۲۰۲۵ که ۶۶۶ نفر با سنین و سطح تحصیلات متفاوت را بررسی کرد، نشان داده شد که استفاده از هوش مصنوعی با کاهش تفکر انتقادی مرتبط است. یکی از دلایل احتمالی این موضوع «برونسپاری شناختی» است؛ یعنی استفاده از ابزارها برای کاهش بار ذهنی حافظه فعال. این کار ممکن است توانایی فرد برای تفکر عمیق و تأمل جدی را تضعیف کند.
فواید اضافه کردن اصطکاک به زندگی
میلستاین توضیح میدهد که با افزایش سن، مغز بهطور طبیعی بخشی از ارتباطات میان سلولهای عصبی را از دست میدهد؛ موضوعی که میتواند حافظه، تمرکز و توانایی یادگیری را تحت تأثیر قرار دهد. او میگوید پذیرفتن چالشهایی که کمی اصطکاک دارند — مانند یادگیری چیزهای جدید — شبیه سرمایهگذاری در یک حساب بانکی برای آینده مغز است.
از نظر فالک، مزیت اصطکاکافزایی فقط به بهبود توانایی شناختی محدود نمیشود، بلکه میتواند زندگی را معنادارتر کند. مثلاً استفاده از هوش مصنوعی برای نوشتن یک ایمیل ممکن است در لحظه حس خوبی بدهد؛ اما اگر برای شما ارتباط انسانی یا تقویت مهارتهای اجتماعی اهمیت دارد، این کار شاید با اهداف بزرگتر زندگیتان همسو نباشد و حتی باعث شود زندگی کمتر معنادار به نظر برسد.
خبر خوب این است که حتی اگر مسیرهای بدون اصطکاک در مغز شما کاملاً جا افتاده باشند، باز هم میتوان آنها را تغییر داد. به گفته فالک، اگر به یک کار کمی سخت پاداشی اضافه کنید — مثلاً هنگام آشپزی به پادکست مورد علاقهتان گوش دهید — احساس سختی آن کمتر میشود. این کار به مغز کمک میکند رفتار جدید را تکرار کند تا به عادت تبدیل شود.
او میگوید: «اگر برنامهها و محیط زندگیمان را طوری تنظیم کنیم که با تمایل مغز به دریافت پاداش هماهنگ باشد، در نهایت به وضعیت بهتری میرسیم.»
پنج راه برای اضافه کردن کمی اصطکاک مفید به زندگی
لازم نیست کل زندگیتان پر از سختی و چالش باشد. اما به گفته میلستاین، اضافه کردن چند «لحظه اصطکاک» در طول روز میتواند در درازمدت به سلامت عملکرد مغز کمک کند.
۱. بازیها و معماهایی را امتحان کنید که در آنها مهارت ندارید
بازیها و پازلها میتوانند مغز را به چالش بکشند، اما بهتر است فقط سراغ چیزهایی که در آنها خوب هستید نروید. اگر سودوکو برایتان آسان است، یک بازی کلمهای را امتحان کنید. میلستاین میگوید: «شما نباید فقط عضلات بازو را تمرین دهید؛ مغز هم به تمرین متنوع نیاز دارد.»
۲. چیز جدیدی یاد بگیرید
یادگیری مهارتی تازه — مثل یک بازی، یک زبان یا حتی یک نوع تمرین ورزشی جدید — یکی از روشهای اثباتشده برای حفظ عملکرد مغز است. علاوه بر ایجاد ارتباطات جدید در مغز، این چالشها باعث ترشح هورمون نوراپینفرین میشوند که تمرکز و یادگیری را تقویت میکند.
۳. غذا بپزید
حتی اگر فقط یک یا دو شب در هفته باشد، سعی کنید خودتان غذا درست کنید. پیدا کردن دستور غذا، خرید مواد اولیه و دنبال کردن مراحل پخت میتواند ارتباطات معناداری در مغز ایجاد کند. برای افزایش اصطکاک، هنگام غذا خوردن تلفن همراهتان را کنار بگذارید.
۴. با دوستانتان حضوری ملاقات کنید
بهجای پیام دادن یا ایمیل، با دوستانتان تماس بگیرید یا قرار حضوری بگذارید. در این حالت باید مسیر رفتن به محل قرار و جزئیات مربوط به دوستتان را به یاد بیاورید و از مهارتهای اجتماعی استفاده کنید؛ چیزهایی که هم برای مغز مفیدند و هم برای رابطهها.
۵. فوراً دنبال جواب نگردید
وقتی میخواهید چیزی را به یاد بیاورید، سریع سراغ جستوجو نروید. مثلاً هنگام خرید، سعی کنید بدون نگاه کردن به لیست، چیزهایی را که نیاز دارید به خاطر بیاورید. میلستاین میگوید: «احساس تلاش برای به یاد آوردن را بپذیرید، بهجای اینکه فوراً پاسخ را جستوجو کنید.»
فالک میگوید: «معمولاً مردم اصطکاک را چیزی منفی میبینند، اما میتوان آن را نوعی آگاهانه زندگی کردن دانست. اصطکاک میتواند مثبت باشد اگر باعث شود لحظهای مکث کنیم و فکر کنیم واقعاً میخواهیم زندگیمان را چگونه بگذرانیم.»
نظر شما