حجم نفت خام ایران که پیش از محاصره روی کشتیها و خارج از محدوده محاصره قرار داشت، از حدود ۹۰ میلیون بشکه در اواسط ژوئیه به حدود ۲۹ میلیون بشکه کاهش یافته است. طبق پیشبینی این ذخیره ممکن است ماه آینده تمام شود.
درآمد ایران از صادرات نفت در حال کاهش شدید است. محاصره دریایی آمریکا باعث شده محمولههای نفتی ایران نتوانند از خلیج فارس خارج شوند و همزمان ذخایر نفتی ایران که در آبهای خارج از محدوده محاصره نگهداری میشد و عمدتاً راهی چین بود، رو به پایان است. این وضعیت فشار بیشتری بر اقتصاد آسیبدیده ایران وارد کرده است.
بر اساس دادههای شرکت ردیابی کشتیها، Kpler، از زمانی که نیروی دریایی آمریکا در اواسط ژوئیه محاصره را دوباره برقرار کرد، هیچ محموله نفت خام ایران نتوانسته از این محاصره عبور کند. ایران همچنان مقادیر محدودی نفت روی نفتکشها بارگیری میکند، اما این محمولهها داخل خلیج فارس گرفتار ماندهاند و امکان رسیدن به خریداران را ندارند.
در همین حال، حجم نفت خام ایران که پیش از محاصره روی کشتیها و خارج از محدوده محاصره قرار داشت و همچنان برای تهران درآمد ایجاد میکرد، از حدود ۹۰ میلیون بشکه در اواسط ژوئیه به حدود ۲۹ میلیون بشکه کاهش یافته است. Kpler پیشبینی میکند این ذخیره ممکن است ماه آینده کاملاً تمام شود.
شش ماه پس از آغاز جنگ، فشار بر صادرات نفت، تهران را از مهمترین منبع تأمین ارز خارجی محروم کرده است؛ آن هم در شرایطی که ارزش ریال بهشدت سقوط نموده، تورم افزایش یافته و اقتصاد ایران بیش از پیش وارد بحران شده است.
این وضعیت همچنین آزمون مهمی برای سیاست واشنگتن است؛ سیاستی که بر این فرض استوار است که افزایش فشار اقتصادی سرانجام ایران را وادار به دادن امتیاز خواهد کرد. اما مقامهای کشورهای خلیج فارس و تحلیلگران هشدار میدهند که افزایش فشار ممکن است نتیجهای متفاوت داشته باشد و ایران را به واکنشهای تلافیجویانه بیشتری سوق دهد.
روز شنبه، آمریکا سه نفتکش ایرانی را هدف قرار داد؛ اقدامی که پس از آن صورت گرفت که ایران موشکهای بالستیک به سمت دو ناو جنگی آمریکا، از جمله یک ناو هواپیمابر، شلیک کرد.
حماد حسین، اقتصاددان مؤسسه Capital Economics، میگوید: «از اینجا به بعد، مسئله اصلی این است که حکومت ایران تا چه اندازه حاضر است فشار اقتصادی را تحمل کند تا به اهداف نظامی و ژئوپلیتیکی خود برسد.»
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز جمعه در شبکه اجتماعی ایکس بر شدت گرفتن این فشار تأکید کرد و تصویری به سبک فیلم «آروارهها» منتشر نمود که در آن یک کوسه در حال حمله به نموداری از کاهش صادرات نفت و سقوط ارزش پول ایران بود.
معمولاً حدود یکسوم بودجه دولت ایران از درآمدهای نفتی تأمین میشود. فروش نفت همچنین بهطور مستقیم به تأمین مالی نیروهای نظامی حکومت کمک میکند. وزارت خزانهداری آمریکا میگوید نیروهای مسلح ایران، از جمله سپاه پاسداران، از شرکتهای مخصوص و شبکههای موسوم به «ناوگان سایه» برای فروش نفت خام و تأمین بخشی از بودجه خود استفاده میکنند.
دادههای Kpler نشان میدهد ایران در ماه اوت روزانه حدود ۲۵۵ هزار بشکه نفت روی کشتیهایی در داخل خلیج فارس بارگیری کرده است؛ رقمی که ۸۵ درصد کمتر از میانگین ماههای فوریه تا آوریل است. این محمولههای جدید همچنان پشت خط محاصره گرفتار هستند و نتوانستهاند به سمت خریداران حرکت کنند.
تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ که در اواسط ژوئن به تفاهمی میان آمریکا و ایران منجر شد و شامل توقف چند هفتهای محاصره نیز بود، به تهران فرصت داد حجم قابلتوجهی نفت را به خارج از منطقه منتقل کند تا بعداً به مشتریان تحویل داده شود. ایران در حال حاضر همچنان از درآمد حاصل از فروش همین محمولههای قبلی استفاده میکند.
محسن پاکنژاد، وزیر نفت ایران، روز جمعه گفت: «فرایند فروش نفت و تحویل آن به مشتریان، هزاران کیلومتر دورتر از خلیج فارس و دریای عمان انجام شد.» اما این مسیر حیاتی اکنون در حال از بین رفتن است.
Kplerبرآورد میکند که با سرعت فعلی تحویل نفت، یعنی حدود یک میلیون بشکه در روز ــ که بخش عمده آن به چین میرود ــ ذخیره نفت ایران که هماکنون روی آب قرار دارد، ممکن است تا اواسط اکتبر تمام شود.
پرداخت پول مربوط به محمولههایی که پیشتر تحویل داده شدهاند نیز احتمالاً تا اواسط دسامبر کاهش شدیدی خواهد داشت یا متوقف خواهد شد. حتی دریافت همین پولها نیز ممکن است دشوارتر شود. تحریمهای جدید آمریکا در چارچوب کارزار فشار اقتصادی خود، بانکها و دیگر کانالهای مالی را که به انجام معاملات ایران کمک میکنند، هدف گرفتهاند.
مقامهای انرژی کشورهای خلیج فارس میگویند برخی خریداران چینی نفت ایران، به سمت خرید نفت عربستان سعودی، عراق و امارات متحده عربی رفتهاند. در برخی موارد، نفت ایران حتی گرانتر از نفت رقیب تمام میشود. عراق برای برخی انواع نفت خود تقریباً ۳۰ دلار تخفیف در هر بشکه ارائه کرده است. قیمت نفت برنت روز دوشنبه حدود ۹۷ دلار در هر بشکه بود.
محاصره همچنین ایران را مجبور کرده است بخشی از تولید نفت خود را کاهش دهد. به گفته همایون فلکشاهی، رئیس بخش تحلیل نفت خام در Kpler، ذخایر نفت ایران افزایش چندانی نداشته است. این موضوع نشان میدهد ایران احتمالاً تولید خود را تا حدی کاهش داده که تقریباً فقط نیاز داخلی کشور را پوشش دهد.
به گفته او، این وضعیت نشان میدهد سناریویی که تحلیلگران در نخستین مراحل محاصره در بهار پیشبینی کرده بودند، در حال تحقق است: ایران برای جلوگیری از پرشدن کامل مخازن ذخیرهسازی و انباشتهشدن نفت فروختهنشده، ناچار خواهد شد تولید خود را کاهش دهد.
مسیرهای زمینی نیز کمک چندانی نمیکنند. انتقال نفت با کامیون یا قطار در مقایسه با صادرات دریایی تنها در حجم بسیار محدودی امکانپذیر است. ضمن اینکه ایران عمدتاً واگنهای مخصوص حمل نفت خام یا فرآوردههای نفتی را در اختیار ندارد.
فلکشاهی میگوید ایران در بهترین حالت میتواند روزانه حداکثر ۴۰ هزار بشکه نفت را از طریق کامیون جابهجا کند؛ رقمی ناچیز در مقایسه با صادرات روزانه نزدیک به دو میلیون بشکهای ایران پیش از جنگ.
فشارها به صنعت پتروشیمی نیز رسیده است. پتروشیمی دومین منبع بزرگ درآمد ارزی ایران پس از نفت است، اما این بخش نیز بهشدت به صادرات دریایی وابسته است. برآورد Kpler نشان میدهد میزان بارگیری محصولات پتروشیمی ایران تا ماه اوت حدود دو سوم کمتر از اوایل سال ۲۰۲۶ شده است.
در مقابل، دیگر تولیدکنندگان نفت در منطقه خلیج فارس توانستهاند بخش قابلتوجهی از صادرات خود را ادامه دهند. آمریکا کاروانهای نفتکشها را از تنگه هرمز عبور میدهد و عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز بخش بیشتری از نفت خود را از طریق خطوط لولهای منتقل میکنند که مسیرهای دریایی را دور میزنند.
فشار بر صادرات نفت ایران، بحران اقتصادی را در کشوری عمیقتر کرده که نرخ رسمی تورم آن نسبت به سال گذشته بیش از ۸۰ درصد اعلام شده است. صندوق بینالمللی پول پیشبینی میکند اقتصاد ایران امسال ۵.۴ درصد کوچکتر شود؛ بدترین عملکرد اقتصادی کشور از دهه ۱۹۸۰ تاکنون.
کاهش صادرات، تهران را از ارز خارجی موردنیاز برای حمایت از ارزش ریال و پرداخت هزینه واردات محروم میکند. این واردات شامل مواد اولیه مورد نیاز کارخانهها نیز میشود. وقتی ارز کمیاب شود، هزینه واردات بالا میرود و همین مسئله به افزایش بیشتر تورم منجر میشود.
ارزش ریال از زمانی که دونالد ترامپ در ماه اوت از آغاز کارزار فشار اقتصادی خود خبر داد، تقریباً ۱۵ درصد در برابر دلار کاهش یافته است. با این حال، تجارت خارجی ایران کاملاً متوقف نشده است. بر اساس گزارش رسانههای ایرانی، کشور از اواسط مارس تا اواسط اوت نزدیک به ۱۵ میلیارد دلار کالای غیرنفتی صادر کرده است، هرچند این رقم نسبت به سال گذشته کاهش داشته است.
اما یکی از مسیرهای مهم تجارت خارجی ایران نیز اخیراً محدودتر شده است. مقامهایی که از این موضوع اطلاع دارند میگویند تجارت رسمی ایران با امارات متحده عربی تا حد زیادی متوقف شده است. البته بخشی از تجارت همچنان از طریق شرکتهای واسطه و شبکههای غیررسمی ادامه دارد.
همزمان، مسیر تجارت ایران به سمت ترکیه، عراق، عمان و پاکستان تغییر کرده است، اما استفاده از این مسیرها زمان و هزینه بیشتری به تجارت اضافه میکند.
با وجود افزایش فشار اقتصادی، مقامهای کشورهای خلیج فارس و تحلیلگران نشانه چندانی نمیبینند که این فشارها بتواند تهران را به عقبنشینی وادار کند. مقامهای سعودی میگویند ایران حمایت تسلیحاتی، نیروی انسانی و اطلاعاتی خود از متحدان حوثیاش در یمن را افزایش داده است. این مسئله تهدید علیه کشتیرانی و زیرساختهای عربستان را بیشتر کرده و میتواند یک گلوگاه مهم دیگر در مسیر تجارت دریایی را نیز با خطر مواجه کند.
الی گرنمایه، کارشناس مسائل ایران در شورای روابط خارجی اروپا، میگوید: «کارزار آمریکا تأثیر قابلتوجهی بر زندگی و شرایط اقتصادی خانوادههای معمولی ایرانی خواهد گذاشت. اما اینکه این فشار باعث شود ایران پشت میز مذاکره تسلیم شود، مسئله دیگری است و من در این مورد تردیدهای زیادی دارم. شواهدی که در اختیار داریم نشان میدهد حکومت ایران احتمالاً در برابر این فشار مقاومت خواهد کرد.»
دیدگاه خوانندگان