به گفته میانجیها، مذاکرهکنندگان ایرانی صریحتر از گذشته درباره محدودیتهای خود در تأثیرگذاری بر نتیجه مذاکرات صحبت کردهاند و گفتهاند تحت فشار شدیدی قرار دارند تا از توافقهای خود منافع مالی فوری برای کشور به دست آورند.
میانجیهای عرب که برای دستیابی به توافقی با ایران درباره بازگشایی تنگه هرمز تلاش میکنند، میگویند نگرانند دیپلماتهای ایرانی که تحت فشار جریانهای تندرو در تهران قرار دارند، حتی در صورت دستیابی به توافق نیز نفوذ و اختیار کافی برای تضمین اجرای آن را نداشته باشند.
این نگرانیها که بر اساس روند تلاشهای دیپلماتیک ناموفق گذشته و گفتوگو با مذاکرهکنندگان ایرانی شکل گرفته، در شرایطی مطرح میشود که نمایندگان ارشد ایران در مذاکرات، بیش از پیش در داخل کشور هدف حملات مقامها و رسانههای تندرو قرار گرفتهاند؛ کسانی که معتقدند آنها در حال امضای توافقهایی هستند که امتیازات بیش از حدی به طرف مقابل میدهد و منافع ایران را نادیده میگیرد.
میانجیها میگویند عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، که مذاکرهکنندگان اصلی ایران هستند، بهسرعت با طرحی که این آخر هفته ارائه شد موافقت کردند. بر اساس این طرح، مسیر عبور کشتیها از تنگه هرمز به دو مسیر تقسیم میشود: یک مسیر ورودی در نزدیکی سواحل ایران و یک مسیر خروجی در نزدیکی عمان.
این دو مذاکرهکننده، طرح مذکور را نوعی بهرسمیت شناختن نفوذ ایران بر این آبراه میدانستند. اما مذاکرات زمانی پیچیده شد که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی خواستار اشارههای صریحتر به نقش ایران و دریافت امتیازات روشنتر شد.
میانجیها میگویند حتی پس از آنکه در اواسط هفته پیشنویس توافق میان طرفها توزیع شد، سپاه پاسداران که کنترل تنگه را در اختیار دارد، همچنان بر حق دریافت عوارض از کشتیهای عبوری و دریافت تضمینهای روشنتر درباره لغو محاصره آمریکا و رفع محدودیتهای فروش نفت ایران از سوی واشنگتن اصرار داشت.
به گفته میانجیها، مذاکرهکنندگان ایرانی صریحتر از گذشته درباره محدودیتهای خود در تأثیرگذاری بر نتیجه مذاکرات صحبت کردهاند و گفتهاند تحت فشار شدیدی قرار دارند تا از توافقهای خود منافع مالی فوری برای کشور به دست آورند.
میانجیها میگویند مقامهای ایرانی به آنها گفتهاند سپاه پاسداران در داخل کشور به دلیل حملاتی که آمریکا را تحت فشار قرار داده، مورد تحسین قرار گرفته است و اگر توافق پیشنهادی منافع مالی کافی برای ایران نداشته باشد، این احتمال وجود دارد که سپاه بار دیگر حملات خود علیه کشتیها را افزایش دهد.
این فشارها باعث شده میانجیها دامنه مذاکرات را گسترش دهند. مذاکرات در ابتدا صرفاً بر سر یک توافق موقت و محدود برای تسهیل عبور کشتیها از تنگه هرمز بود، اما اکنون موضوعات مربوط به کمکهای مالی و اقتصادی را نیز دربر میگیرد؛ از جمله امتیازهایی که در یادداشت تفاهم تعلیقشده میان آمریکا و ایران در ژوئن مطرح شده بود، مانند معافیتهای تحریمی برای فروش نفت ایران و آزادسازی داراییهای مسدودشده تهران.
این شرایط تا حد زیادی دشواری پایدار ماندن توافقها را بیش از پنج ماه پس از آغاز جنگ توضیح میدهد و بر تلاش دیپلماتیک کنونی نیز سایه انداخته است.
ایران همزمان تلاش میکند میان دو هدف متضاد تعادل برقرار کند: از یک سو میخواهد خسارتهایی را که متحمل شده تلافی کند و توان بازدارندگی خود در برابر حملات احتمالی آینده آمریکا را حفظ نماید، و از سوی دیگر بهشدت نیاز دارد از طریق توافق و دریافت امتیازات اقتصادی، از شدت بحران اقتصادی داخلی بکاهد.
با این حال، به نظر میرسد جریانهای تندرو در ساختار حکومت دست بالا را پیدا کردهاند.
بهنام بنطالبلو، مدیر ارشد برنامه ایران در بنیاد دفاع از دموکراسیها، گفت: «سپاه پاسداران در حال تعیین دستور کار و سرعت مذاکرات است. تهدید آنها به تشدید درگیری با هدف گرفتن امتیاز از ترامپ و تحقیر او طراحی شده است. اما این اعتمادبهنفس بیش از حد میتواند خطر شعلهور شدن دوباره جنگ را نیز افزایش دهد.»
مذاکرهکنندگان ارشد ایران و چهرههایی که میانهرو تلقی میشوند، آشکارا در رسانههای داخلی کشور مورد حمله قرار گرفتهاند.
حسین شریعتمداری، مدیرمسئول روزنامه تندرو کیهان، روز پنجشنبه نوشت که توافق برای بازگرداندن تردد کشتیها در تنگه هرمز، چیزی شبیه «باز کردن مسیر فرار برای دشمن» خواهد بود.
حسینعلی حاجیدلیگانی، نماینده ارشد مجلس ایران، نیز گفت در حال جمعآوری مدارک برای استیضاح عراقچی است. او استدلال کرد که عراقچی باید هر توافقی درباره هرمز را برای رأیگیری به مجلس میبرد و او را متهم کرد که از روی ترس و با رویکردی تسلیمطلبانه عمل کرده است.
محمدباقر خرازی، که از طریق ازدواج با رهبر ایران، مجتبی خامنهای، نسبت خانوادگی دارد، روز چهارشنبه در ویدئویی در شبکههای اجتماعی خواستار برگزاری راهپیمایی در تهران برای پایان دادن به کار دولت مسعود پزشکیان، رئیسجمهور میانهرو، شد. دفتر خامنهای بعداً این اظهارات را تفرقهافکنانه خواند و از آنها فاصله گرفت.
تحلیلگران و دیپلماتهای عرب میگویند این اختلافات آشکار با غیبت کامل خامنهای از صحنه عمومی و رویکرد تندروانه او تشدید شده است.
پدر او، علی خامنهای، که در نخستین حملات جنگ کشته شد، خود را داوری میان جناحهای مختلف میدانست و نقش میانجی میان آنها را ایفا میکرد.
اما مجتبی خامنهای، که به دلیل تدابیر شدید امنیتی، جراحاتی که در حمله اولیه آمریکا و اسرائیل به ایران متحمل شده و همچنین شخصیت کمحرفتر و کمتر اجتماعی خود، در انزوای بیشتری قرار دارد، تاکنون نتوانسته چنین نقشی را بهخوبی ایفا کند؛ هرچند حرف نهایی درباره مسائل دیپلماتیک و امنیتی همچنان در اختیار اوست.
خرازی روز چهارشنبه در شبکههای اجتماعی گفت: «او بسیار رادیکالتر از پدرش است، اما دوستی ندارد.»
حامیان مذاکرات برای دیدار با خامنهای نیز با دشواری مواجه شدهاند. او از زمانی که در ماه مارس جانشین پدرش شد، در انظار عمومی ظاهر نشده است.
عراقچی در مصاحبهای در ماه ژوئیه با رسانه محافظهکار ایرانی «ماجرا» گفته بود که تاکنون هرگز رهبر جمهوری اسلامی را ملاقات نکرده است.
پزشکیان نیز برای اینکه بتواند با خامنهای دیدار کند و به او توضیح دهد که وضعیت اقتصادی ایران آنقدر وخیم است که دستیابی فوری به یک تفاهم دیپلماتیک ضروری است، تهدید کرده بود استعفا خواهد داد. این موضوع را دیپلماتهای عرب و یکی از مشاوران سپاه پاسداران اعلام کردهاند.
خامنهای در نهایت با این دیدار موافقت کرد. پزشکیان روز چهارشنبه در گفتوگو با صداوسیمای جمهوری اسلامی گفت برقراری ارتباط با رهبر «بسیار دشوار» است.
رهبر ایران در ماه ژوئن در شبکههای اجتماعی گفته بود که در ابتدا با مذاکره با آمریکا مخالف بوده، اما پس از آنکه پزشکیان مسئولیت دفاع از منافع کشور را بر عهده گرفت، با ادامه مذاکرات موافقت کرده است. این اظهارنظر، یکی از معدود اظهارات مستقیم او درباره مذاکرات با آمریکا بود.
به نظر میرسد جریانهای تندرو در ایران آزادی عمل بیشتری پیدا کردهاند.
مدت کوتاهی پس از امضای توافقی در ماه ژوئن برای بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات برای پایان دادن به جنگ، نیروهای ایرانی شروع به شلیک به کشتیهایی کردند که از مسیر مورد حمایت آمریکا در امتداد سواحل عمان در تنگه عبور میکردند.
این حملات به چند روز حملات متقابل میان ایران و آمریکا منجر شد و دامنه جنگ را گسترش داد. در جریان این تشدید درگیری، شبهنظامیان حوثی مورد حمایت ایران در یمن به نفتکشهای عربستان حمله کردند و همچنین یک حمله پهپادی به یک بندر مصر انجام شد که در پی آن دو کشتی آتش گرفتند.
حملات مکرر ایران پیشتر نیز آتشبس دیگری را در ماه آوریل تحت تأثیر قرار داده بود، هرچند هیچیک از این حوادث در نهایت به بازگشت جنگ به شکل تمامعیار منجر نشد.
بخش قابلتوجهی از حملات ایران با هدف تثبیت نفوذ تهران بر تنگه هرمز انجام شده است؛ آبراهی که برای جریان انرژی در جهان اهمیت حیاتی دارد.
جریانهای تندرو در ایران میخواهند هرگونه نشانهای از پیروزی آمریکا و اسرائیل را از بین ببرند و ضربهای بهاندازه کافی سنگین وارد کنند تا از اقدامات نظامی آینده علیه ایران جلوگیری شود.
تحت فشار قرار دادن تنگه هرمز و طولانی کردن روند پایان جنگ، هر دو هدف را پیش میبرد.
حسین شریعتمداری، مدیرمسئول کیهان، روز پنجشنبه نوشت: «چرا جمهوری اسلامی باید یکی از مهمترین و مؤثرترین ابزارهای دفاع از کشور را کنار بگذارد؟»
با این حال، این راهبرد خطر دور کردن همسایگان عرب ایران را به همراه دارد و همزمان ارائه کمکهای اقتصادی مورد نیاز اقتصاد کشور را به تأخیر میاندازد.
حامیان مذاکره در ایران بارها در رسانههای دولتی گفتهاند که دستیابی به توافق ضروری است تا بحران اقتصادی نتواند دستاوردهایی را که کشور در طول جنگ به دست آورده، از بین ببرد.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران و یکی از مذاکرهکنندگان ارشد، روز چهارشنبه به صداوسیما گفت اقتصاد ایران بهشدت به رفع تحریمهایی نیاز دارد که میتواند در نتیجه یک توافق دیپلماتیک حاصل شود.
او گفت: «وقتی برخی مخالفتها با مذاکرات را میخوانم، صادقانه از خودم میپرسم این افراد در چه دنیایی زندگی میکنند؟»
ایران راه خروج ترامپ از جنگ را دشوارتر کرد
به گفته مقامهای آمریکایی، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، طی چند هفته گذشته زمینه را برای اعلام پیروزی در جنگ ایران فراهم میکرد؛ مشروط بر اینکه تهران تنگه هرمز را بهطور کامل بازگشایی کند. حتی او در گفتوگوهای خصوصی با برخی مقامهای ارشد دولت، احتمال کنار گذاشتن توافق هستهای را نیز مطرح کرده بود.
اما این هدف، زمانی دشوارتر شد که ایران روز شنبه بالاترین بهای خود تاکنون را برای اجازه دادن به عبور آزادانه کشتیها از این آبراه مطرح کرد. تهران خواستار پرداخت میلیاردها دلار از سوی آمریکا، خروج نیروهای آمریکایی از منطقه و پایان محاصره دریایی آمریکا، در کنار امتیازات دیگر، شد.
این سلسله تحولات سریع نشان میدهد گزینههای ترامپ برای خارج شدن از این درگیری بار دیگر محدودتر شده است. ترامپ بارها تهدید کرده بود که حملات هوایی آمریکا را بهشدت تشدید خواهد کرد و سپس از این تهدیدها عقبنشینی کرده بود. اما آشفتگی اخیر در مذاکرات نشان داد که تهران خود را برای یک درگیری طولانی و فرسایشی آماده کرده است.
مونا یعقوبیان، مدیر برنامه خاورمیانه در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی در واشنگتن، گفت: «خواستههای سختگیرانه اخیر ایران برای بازگشایی تنگه، کار رئیسجمهور را برای ایجاد یک راه خروج آبرومندانه از درگیری دشوارتر کرده است.»
گرگوری برو، کارشناس ایران در شرکت مشاورهای اوراسیا گروپ، نیز گفت: «ایرانیها کاملاً معتقدند ترامپ میخواهد از این درگیری خارج شود و تمرکزش بر بازگشایی تنگه است؛ به همین دلیل هم موضع سختی گرفتهاند.»
از ماه آوریل تاکنون، مذاکرات دیپلماتیک زیر سایه اولتیماتوم کاخ سفید قرار داشته است که ایران هرگز نباید به سلاح هستهای دست پیدا کند. ترامپ تلاش کرد مذاکرات هستهای را در چارچوب مذاکرات گستردهتر با ایران قرار دهد، اما این مذاکرات بیش از حد دشوار شد و در هفتههای اخیر کاخ سفید تمرکز بیشتری بر بازگشایی تنگه هرمز گذاشت.
توانایی ایران برای مختل کردن عبور و مرور در این آبراه از طریق حملات پراکنده موشکی و پهپادی، اهرم فشار قدرتمندی برای تهران ایجاد کرده است. این حملات موجب توقف بخشی از تردد تجاری و آشفتگی در بازارهای جهانی نفت شده است.
ترامپ طی هفتههای اخیر بارها اعلام کرده که تنگه هرمز کاملاً باز است، اما هر بار مشخص شده که این اظهارات زودهنگام بودهاند.
اکنون که کمتر از سه ماه تا انتخابات میاندورهای آمریکا باقی مانده و قیمت بنزین همچنان بسیار بالاتر از سطح پیش از آغاز جنگ در اواخر فوریه است، ترامپ به دنبال راهی است تا به افکار عمومی آمریکا بگوید جنگ به پیروزی آمریکا منجر شده است.
ترامپ طی روزهای اخیر به خبرنگاران گفت آماده بوده است بزرگترین حمله نظامی آمریکا از زمان جنگ جهانی دوم را آغاز کند، اما متحدان آمریکا او را از این اقدام منصرف کردند. او همچنین اصرار داشت که توافق با ایران «نزدیک» است، هرچند تاکنون چنین توافقی حاصل نشده است.
رئیسجمهور آمریکا روز جمعه در شبکه اجتماعی خود حتی بهگونهای صحبت کرد که گویی پیروزی از پیش به دست آمده است؛ آن هم بدون نیاز به توافق هستهای. او در همان پیام به مقالهای با عنوان «دونالد ترامپ در جنگ ایران پیروز شد» لینک داد.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، نیز در گفتوگو با شبکه فاکس نیوز گفت آمریکا به اعمال فشار بر ایران برای ایجاد تغییرات بلندمدت در روابطش با واشنگتن ادامه خواهد داد.
او گفت: «و اگر این اتفاق نیفتد، اشکالی ندارد. ما همچنان به اعمال هر فشاری که بتوانیم ادامه میدهیم و تلاش میکنیم تا هرچه بیشتر نفت و گاز از خاورمیانه وارد بازار کنیم تا آمریکاییها بتوانند از قیمت پایینتر بنزین و انرژی بهرهمند شوند.»
ونس افزود: «ما هنوز وسط بازی هستیم.»
تهران که از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه این آبراه را بسته است، اصرار دارد هیچ ناو جنگی آمریکایی اجازه عبور از تنگه را نداشته باشد و همچنین خواستار دریافت درآمد از کشتیهای تجاری عبوری شده است.
مقامهای آمریکایی گفتند واشنگتن محدودیتهای ایران یا دریافت عوارض از کشتیها را نخواهد پذیرفت.
چشمانداز دستیابی به توافق در آخر هفته تیرهتر شد؛ زمانی که امارات متحده عربی اعلام کرد ایران به یکی از کشتیهای این کشور حمله موشکی کرده است و یکی از مقامهای ارشد ایرانی نیز مجموعهای از خواستههای سختگیرانه تهران را برای اجازه دادن به عبور کشتیها از تنگه اعلام کرد.
محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، گفت آمریکا برای اینکه ایران تنگه را باز کند باید جنگ را برای همیشه پایان دهد، محاصره دریایی خود را لغو کند، نیروهایش را از منطقه خارج نماید، تمام تحریمها را بردارد، داراییهای مسدودشده ایران را آزاد کند، غرامت جنگی بپردازد، تهدیدها و توهینها را متوقف کند و عملیات نظامی علیه متحدان شبهنظامی ایران در منطقه را نیز پایان دهد.
مقامهای آمریکایی گفتند ترامپ صبور است و انتظار میرود از این گره تازه در مسیر دیپلماسی عبور کند، بهویژه تا زمانی که قیمت بنزین در سطح فعلی باقی بماند.
بر اساس اعلام انجمن خودروسازی آمریکا، میانگین قیمت بنزین در روز شنبه به ۴.۰۲ دلار در هر گالن رسید. این رقم در مقایسه با ۳.۱۶ دلار در سال گذشته افزایش یافته، هرچند نسبت به یک هفته قبل اندکی کاهش داشته است.
یک مقام کاخ سفید تأکید کرد آمریکا تمام اهداف نظامی خود در قبال ایران را محقق کرده است. به گفته او، تمرکز کنونی ترامپ بر تضمین جریان انرژی جهان از طریق تنگه هرمز است و اگر ایران بار دیگر کشتیها را هدف قرار دهد، گزینههای نظامی همچنان روی میز خواهند بود.
در مورد نگرانیهای هستهای نیز مقامهای آمریکایی گفتند ترامپ طی هفتههای اخیر در گفتوگوهای خصوصی با مقامهای ارشد دولت گفته است که تهران احتمالاً نمیتواند برنامه هستهای خود را در دوران ریاستجمهوری او احیا کند؛ زیرا آمریکا سال گذشته سه سایت اصلی هستهای ایران را نابود کرده است.
ترامپ در نشستهای اخیر گفته است توان اطلاعاتی آمریکا احتمالاً هرگونه تلاش ایران برای بازسازی این تأسیسات یا ساخت مخفیانه بمب هستهای را شناسایی خواهد کرد. او همچنین اطمینان دارد تهدید به حملات بیشتر آمریکا میتواند برای مدت طولانی نقش بازدارنده داشته باشد.
به گفته مقامهای آمریکایی، اگر آمریکا بتواند برنامه هستهای ایران را مهار کند و تردد کشتیها در تنگه از سر گرفته شود، ترامپ احتمالاً آتشبس کنونی را برای مدت نامحدود تمدید خواهد کرد.
آنها افزودند ترامپ همچنین احتمالاً در صورت بازگشایی کامل تنگه از سوی تهران، محاصره نظامی بنادر ایران را لغو خواهد کرد.
اما یک مشکل بزرگ برای دولت ترامپ مسئله پول است.
ایران علاوه بر توافق برای آزادسازی داراییهایش در سراسر جهان، خواستار دریافت میلیاردها دلار غرامت جنگی است. ترامپ گفته است کاخ سفید اجازه نخواهد داد پول مالیاتدهندگان آمریکایی به ایران پرداخت شود، هرچند بدون آزاد کردن بخشی از داراییهای مسدودشده ایران، دستیابی به توافق بعید به نظر میرسد. ممکن است آزادسازی این داراییها با شروطی همراه باشد.
اختلاف دیگری نیز درباره این موضوع وجود دارد که آیا آمریکا باید معافیتهایی صادر کند تا ایران بتواند نفت خود را در بازار آزاد بفروشد یا نه.
آمریکا در ژوئن گذشته، در چارچوب یک توافق موقت صلح با ایران، با صدور چنین معافیتهایی موافقت کرده بود. اما آن آتشبس پس از حمله ایران به کشتیها در تنگه هرمز فروپاشید و آمریکا بار دیگر تحریمهای مربوط به تجارت نفت ایران را اعمال کرد.
اظهارات اخیر ترامپ نشان میدهد که او به دنبال راهی برای خروج از این جنگ است.
ترامپ روز پنجشنبه به خبرنگاران گفت محاصره بنادر ایران باعث شده تنگه هرمز «همین حالا تا حدی باز باشد»، هرچند اذعان کرد تهران همچنان میتواند با موشک، پهپاد و مین به کشتیها آسیب بزند.
او همچنین گفته است ذخایر اورانیوم غنیشده ایران که در اعماق زمین دفن شدهاند، دیگر مسئله مهمی نیستند.
ترامپ در جریان نشست ماه ژوئیه سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، ناتو، گفت: «ما همین حالا مواد هستهای را در اختیار داریم، چون در عمق بسیار زیادی زیر زمین قرار دارد. هیچکس جز ما قادر به دسترسی به آن نخواهد بود.»
اضافة نظر