عراق، ترکیه و پاکستان اصلی‌ترین اهداف تلاش‌های آمریکا برای محدود کردن تجارت زمینی ایران بوده‌اند. ترکیه تا حد زیادی در برابر تغییر سیاست‌های مرزی خود مقاومت کرده، در حالی که عراق تلاش نموده است میان خواسته‌های دو طرف تعادل برقرار کند.
نخستین گام آمریکا برای به زانو درآوردن اقتصاد ایران، محاصره دریایی و مسدود کردن بنادر کشور بود؛ اقدامی که تجارت دریایی ایران را به‌شدت محدود کرد. پس از آن، موج تازه‌ای از تحریم‌ها اعمال شد که بخش بزرگی از شبکه حمل‌ونقل هوایی ایران را نیز از کار انداخت. اکنون آمریکا درصدد است آخرین مسیر حیاتی اقتصاد ایران، یعنی راههای زمینی و مرزهای تجاری کشور را نیز مسدود کند. اما واشنگتن در این مسیر با مشکل مهمی روبه‌رو شده است.
به گفته سه مقام عراقی و یک مقام آمریکایی که از مذاکرات در این زمینه اطلاع دارند، مقام‌های آمریکایی هفته‌ها تلاش کرده‌اند کشورهای همسایه ایران را از طریق فشارهای دیپلماتیک به بستن گذرگاه‌های مرزی وادار کنند، اما تاکنون موفق نشده‌اند. این کشورها، به‌ویژه ترکیه، عراق و پاکستان، نسبت به سیاست‌های آمریکا بدبین و ناراضی هستند؛ سیاست‌هایی که به اعتقاد آن‌ها ممکن است همان‌قدر که به ایران آسیب می‌زند، برای خودشان نیز زیان‌بار باشد.
در چنین شرایطی، ارتش آمریکا روز شنبه وارد عمل شد و از تشکیل نیروی ویژه‌ای با نام «دروازه آهنین» خبر داد. به گفته ارتش آمریکا، این نیرو مأموریت دارد از انتقال سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته، فناوری‌های دارای کاربرد دوگانه، کالاها و مواد تحریم‌شده و همچنین جریان‌های غیرقانونی درآمد از طریق مرزهای زمینی ایران و دریای خزر جلوگیری کند.
هنوز مشخص نیست این نیروی ویژه در عمل چگونه فعالیت خواهد کرد. سپردن چنین کارزار اقتصادی و امنیتی به فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، که مسئولیت عملیات نظامی این کشور در خاورمیانه را بر عهده دارد، نیز اقدامی غیرمعمول به شمار می‌رود.
مقام‌های سابق نظامی آمریکا و تحلیلگران می‌گویند هدف از این تصمیم احتمالاً استفاده از ظرفیت‌های اطلاعاتی و امکانات سنتکام است. به گفته آن‌ها، سنتکام می‌تواند تلاش‌های پراکنده‌ای را که پیش‌تر از سوی دیپلمات‌ها، واحدهای مبارزه با پول‌شویی و سازمان‌های اطلاعاتی برای محدود کردن مسیرهای زمینی ایران انجام می‌شد، هماهنگ‌تر و هدفمندتر کند.
برای عراق که یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری ایران در زمینه مبادلات مرزی است، این اقدام تازه آمریکا می‌تواند خطرناک باشد. مقام‌های عراقی نگران‌اند که محدود کردن فعالیت شبکه‌های قاچاق و گروه‌های مسلح در امتداد مرز طولانی و ناهموار دو کشور، به ناآرامی و درگیری منجر شود؛ مرزی به طول حدود ۱۶۰۰ کیلومتر که عراق توان کنترل کامل آن را ندارد.
واشنگتن سال‌هاست از استفاده ایران از مرزهای نفوذپذیر عراق برای انتقال سلاح و پول به متحدان گروه‌های مسلح خود در این کشور آگاه است.
بر اساس بیانیه سنتکام، نیروی ویژه دروازه آهنین از ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی تشکیل می‌شود که در ایالت فلوریدا مستقر خواهند بود. یک مقام نظامی آمریکا، با اشاره به مسائل عملیاتی گفت این نیرو مستقیماً عملیات نظامی انجام نخواهد داد، بلکه احتمالاً کشورهای همسایه را تحت فشار می‌گذارد تا ارتش‌های خود را برای مقابله با تجارت غیرقانونی یا کالاهای مشمول تحریم وارد عمل کنند.
هنوز مشخص نیست این طرح تا چه اندازه موفق خواهد بود. با این حال، دانا استرول، مقام ارشد پیشین پنتاگون در امور خاورمیانه در دولت جو بایدن، این اقدام را نوعی راهبرد «استفاده از همه ابزارهای ممکن» توصیف کرد. به گفته او، هدف این طرح آن است که تمام راه‌هایی که ایران از طریق آن‌ها فشار تحریم‌ها و محاصره دریایی را دور می‌زند، مسدود شود تا حکومت ایران دیگر نتواند از این مسیرها برای کاهش فشار اقتصادی استفاده کند.
مقام آمریکایی آگاه به مذاکرات با کشورهای همسایه گفت بسیاری از این کشورها هشدار داده‌اند که قطع مسیرهای قاچاق و تجارت، که برای کسب‌وکارها و زندگی مردم در دو سوی مرز حیاتی هستند، ممکن است به ناآرامی‌های داخلی و حتی شورش‌های مردمی منجر شود. به گفته او، تلاش‌های تازه آمریکا نارضایتی متحدان منطقه‌ای این کشور را نیز افزایش داده است.
بسیاری از این کشورها پیش‌تر هم از واشنگتن ناراضی بودند؛ زیرا آمریکا در ماه فوریه، با وجود درخواست‌های مکرر آن‌ها برای خودداری از آغاز جنگ مشترک با اسرائیل علیه ایران، وارد این درگیری شد. این کشورها در جریان جنگ متحمل خسارت‌های اقتصادی و تخریب‌های فیزیکی شدند.
با این حال، برای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، تشدید محاصره اقتصادی شاید در شرایط فعلی بهترین گزینه از میان مجموعه‌ای از انتخاب‌های نامطلوب برای پایان دادن به جنگ باشد. هنوز هیچ توافق هسته‌ای جدیدی با ایران حاصل نشده است. از سوی دیگر، تنگه هرمز که پیش‌تر مسیر امن و آزاد انتقال نفت و گاز از خلیج فارس بود، اکنون به گذرگاهی خطرناک تبدیل شده که نیروهای دریایی ایران و آمریکا بر سر کنترل آن با یکدیگر درگیرند.
پس از ماه‌ها بن‌بست، انتظار می‌رفت دولت ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره حملات تازه‌ای علیه ایران انجام دهد. اما با مشخص شدن پیروزی گسترده دموکرات‌ها، این گزینه به‌تدریج از دستور کار خارج شد. بسیاری از مقام‌های دولت، از جمله جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، شکست جمهوری‌خواهان را به نارضایتی رأی‌دهندگان آمریکایی از جنگ مرتبط دانستند.اکنون دولت ترامپ در جست‌وجوی راههای دیگری است تا ایران را برای پذیرش توافقی مطابق خواسته‌های آمریکا تحت فشار قرار دهد.
هدف از تشدید محاصره این است که آن‌قدر فشار اقتصادی بر ایران افزایش یابد که نظام سیاسی کشور از درون دچار فروپاشی شود. به گفته تحلیلگران، مقام‌های آمریکایی امیدوارند با افزایش فشارهای اقتصادی و محدود کردن منابع مالی ایران، شرایطی ایجاد کنند که ناآرامی‌های داخلی، رهبران مذهبی کشور را به تسلیم در برابر خواسته‌های واشنگتن وادار کند یا در نهایت به فروپاشی حکومت منجر شود.
پس از اعلام تشکیل نیروی ویژه دروازه آهنین، مقام‌های دولت ترامپ استدلال کرده‌اند که فشار اقتصادی فعلی می‌تواند آمریکا را از انجام حملات نظامی تازه بی‌نیاز کند. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز سه‌شنبه پس از نشست گروه هفت در پاریس به خبرنگاران گفت: «فشار اقتصادی‌ای که اکنون بر ایران وارد می‌شود، فوق‌العاده سنگین است. اگر بتوانیم از طریق ابزارهای اقتصادی به همان هدفی برسیم که با حملات نظامی دنبال می‌کنیم، دیگر نیازی به حمله نظامی نخواهیم داشت.»
محاصره دریایی آمریکا، به گفته تحلیلگران، عملاً صادرات نفت ایران را که ستون اصلی اقتصاد کشور است، متوقف کرده است. برخی مقام‌های ایرانی نیز تابستان امسال اعلام کردند که میزان صادرات نفت کشور تقریباً به صفر رسیده است.
از آنجا که حدود ۹۰ درصد تجارت ایران از مسیرهای دریایی انجام می‌شود، این محاصره ضربه سنگینی به اقتصاد کشور وارد کرده و فشار مضاعفی بر مردم ایران گذاشته است؛ مردمی که پیش از این نیز با بحران اقتصادی فزاینده‌ای روبه‌رو بودند. با این حال، رهبران ایران طی چند دهه گذشته تجربه زیادی در ایجاد شبکه‌های تجاری پنهان و مسیرهای قاچاق به دست آورده‌اند و توانسته‌اند از این راه‌ها تحریم‌های اقتصادی آمریکا را دور بزنند و در برابر فشارهای طولانی‌مدت مقاومت کنند.
الکس وطن خواه، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن می‌گوید تشکیل نیروی ویژه جدید آمریکا در واقع به معنای پذیرفتن این واقعیت است که «ایرانی‌ها به‌سرعت در حال جبران خسارت‌های ناشی از محدودیت‌های دریایی خود از طریق استفاده بیشتر از مسیرهای زمینی هستند.»
تحلیلگران و دیپلمات‌ها می‌گویند عراق، ترکیه و پاکستان تاکنون اصلی‌ترین اهداف تلاش‌های آمریکا برای محدود کردن تجارت زمینی ایران بوده‌اند. به گفته آن‌ها، ترکیه تا حد زیادی در برابر تغییر سیاست‌های مرزی خود مقاومت کرده، در حالی که عراق تلاش نموده است میان خواسته‌های دو طرف تعادل برقرار کند.
بر اساس اظهارات دو نفر از سه مقام عراقی آگاه به مذاکرات، رهبران عراق هر هفته با دیپلمات‌های آمریکایی، از جمله توماس باراک، فرستاده آمریکا در منطقه، گفت‌وگو کرده‌اند. به گفته این مقام‌ها، واشنگتن از بغداد خواسته است تمام گذرگاه‌های مرزی با ایران را به‌جز دو گذرگاه ببندد. این مقام‌ها می‌گویند عراق تاکنون با این درخواست موافقت نکرده، اما برای نشان دادن حسن نیت خود در برابر خواسته‌های آمریکا، به‌طور موقت یک یا دو گذرگاه را بسته است؛ اقدامی که اغلب با اعتراض گسترده مردم عراق روبه‌رو شده است. مقام‌های عراقی در اظهارات علنی خود گفته‌اند که هدف از بستن این گذرگاه‌ها، ارتقای سامانه‌های نظارتی و تدابیر امنیتی برای مقابله با پول‌شویی و قاچاق سلاح در مرزها بوده است.
پاکستان نیز که حجم رسمی تجارت سالانه‌اش با ایران به حدود سه میلیارد دلار می‌رسد، ممکن است رویکردی مشابه عراق در پیش گرفته باشد. تحلیلگران می‌گویند این کشور طی هفته‌های اخیر برخی گذرگاه‌های مرزی خود با ایران را به‌طور موقت باز و بسته کرده است. مقام‌های پاکستانی دلیل این محدودیت‌ها را مسائل امنیتی یا اجرای سامانه‌های الکترونیکی جدید برای ثبت و مدیریت واردات اعلام کرده‌اند. اما مقام‌های ایرانی می‌گویند این اقدامات با تحریم‌های آمریکا علیه ایران ارتباط دارد.
پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، به خبرگزاری مهر گفت محدودیت‌های بانکی مرتبط با ایران ممکن است عملاً صادرات کالاهای ایرانی به پاکستان را متوقف کند. در مقابل، ایران نیز به‌سرعت در تلاش است با اعمال فشار بر این کشورها، مانع همراهی آن‌ها با خواسته‌های آمریکا شود. تهران به همسایگان خود هشدار داده است که تسلیم فشارهای واشنگتن نشوند و روابط تجاری خود با ایران را حفظ کنند.
مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، ماه گذشته در سخنانی با انتقاد از تلاش‌های آمریکا برای وادار کردن کشورهای دیگر به قطع روابط تجاری با ایران گفت: «ما نیز تلاش‌های خود را برای تعامل با کشورهای همسایه ادامه می‌دهیم و گفت‌وگوهایمان با آن‌ها همچنان برقرار است. امیدواریم در این مسیر موفق شویم.»
یکی از امتیازهای ایران در این شرایط، وجود قدرت‌های منطقه‌ای مهمی مانند چین و روسیه است که همچنان حاضرند با تهران همکاری کنند. معاون وزیر خارجه ایران روز سه‌شنبه اعلام کرد که با سفیر روسیه در تهران دیدار کرده و درباره «راههای مقابله با اقدامات یک‌جانبه آمریکا و طرح موسوم به دروازه آهنین» گفت‌وگو کرده است.
الی گرانمایه، کارشناس مسائل ایران در شورای روابط خارجی اروپا، می‌گوید تهران می‌تواند از وابستگی‌های اقتصادی کشورهای همسایه به ایران برای مقابله با فشارهای آمریکا استفاده کند. برای مثال، پاکستان به‌شدت به واردات سوخت از ایران، به‌ویژه گاز مایع نفتی، وابسته است. عراق نیز بیش از یک‌سوم گاز مورد نیاز خود را از ایران وارد می‌کند و از این گاز برای تولید برق و تأمین انرژی شبکه سراسری استفاده می‌کند. هر بار که تهران در سال‌های اخیر صادرات گاز به عراق را متوقف نموده، این اقدام به خاموشی‌های گسترده و اعتراض‌های خیابانی در این کشور منجر شده است. این توقف‌ها اغلب به دلیل تحریم‌های آمریکا بوده که توانایی بغداد برای پرداخت بهای گاز وارداتی را محدود کرده است.
گرانمایه معتقد است نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و شکست سنگین جمهوری‌خواهان، به‌وضوح نشان داد که افکار عمومی آمریکا با جنگ علیه ایران مخالف است. به همین دلیل، ممکن است کشورهای منطقه تصمیم بگیرند دیگر به درخواست‌های واشنگتن توجهی نکنند.
او گفت: «آمریکا در حال حاضر متحدی غیرقابل پیش‌بینی و در برخی موارد غیرقابل اتکاست. ایران همسایه این کشورهاست و آن‌ها می‌دانند که در هر شرایطی ناچارند برای همیشه در کنار ایران زندگی کنند.»
مطلب مرتبط: آمریکا بدنبال بستن آخرین راههای تجارت ایران
دیدگاه خوانندگان