توافق هسته‌ای جدید باید با یک روند سیاسی گسترده‌تر همراه باشد تا هر دو دولت انگیزه‌ای برای حفظ و اجرای آن داشته باشند. این امر مستلزم آغاز گفت‌وگویی جدی درباره نوع رابطه‌ای است که دو کشور حاضرند در آینده با یکدیگر داشته باشند.
با آغاز به کار کنگره جدید آمریکا در ژانویه و در اختیار گرفتن هر دو مجلس آن از سوی دموکرات‌ها، این حزب نفوذ بسیار بیشتری بر سیاست خارجی آمریکا پیدا خواهد کرد. کنگره نمی‌تواند مستقیماً به ترامپ دستور دهد که عملیات نظامی را متوقف کند، اما می‌تواند درباره تصمیم‌های دولت او تحقیق کند، درخواست بودجه بیشتر برای عملیات نظامی را به چالش بکشد و از طریق روند تصویب بودجه، ادامه جنگ را برای دولت دشوارتر سازد.
برای جمهوری‌خواهان که به انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۸ فکر می‌کنند نیز ادامه جنگ به مسئله‌ای هر روز دردسرسازتر تبدیل می‌شود. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، آشکارا جنگ با ایران را عامل شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات دانسته است. نقش پررنگ‌تر او در مذاکرات با ایران نیز نشان می‌دهد که معتقد است آمریکا به راهی برای خروج سیاسی از جنگ نیاز دارد، نه آغاز یک عملیات نظامی دیگر که نتیجه مشخصی نداشته باشد.
ترامپ نیز دلایل خاص خود را برای توقف جنگ دارد. این درگیری تاکنون دست‌کم ۴۷ میلیارد دلار برای پنتاگون هزینه داشته است. علاوه بر این، استقرار نیروهای نظامی، محاصره دریایی و ضرورت جایگزین کردن تسلیحاتی که در جریان جنگ مصرف شده‌اند، هزینه‌های سنگین دیگری به آمریکا تحمیل می‌کنند که هنوز میزان دقیق آن‌ها مشخص نیست. هم‌زمان، درگیری‌ها در تنگه هرمز و اطراف آن به افزایش قیمت انرژی و بی‌ثباتی گسترده‌تر اقتصادی دامن زده است.
ترامپ همچنان می‌تواند دستور حمله‌ای گسترده‌تر را صادر کند، اما مشکل اصلی نظامی آمریکا تغییری نکرده است. نیروهای آمریکایی قادرند خسارت‌های بسیار بیشتری به ایران وارد کنند و زیرساخت‌های انرژی، تأسیسات هسته‌ای و توان موشکی کشور را هدف قرار دهند، اما تاکنون نتوانسته‌اند تهران را به پذیرش خواسته‌های سیاسی واشنگتن وادار کنند.
بنابراین، دیپلماسی برای ترامپ می‌تواند راهی باشد تا ادعا کند فشار نظامی آمریکا به اهداف خود رسیده است، بدون آنکه ناچار شود هزینه‌های سنگین تشدید دوباره جنگ را بپذیرد. دستیابی به توافق هسته‌ای در کنار بازگشایی تنگه هرمز می‌تواند به‌عنوان یک دستاورد بزرگ دیپلماتیک معرفی شود. چنین توافقی حتی ممکن است چیزی در اختیار ترامپ قرار دهد که دور دیگری از بمباران‌ها قادر به تأمین آن نیست: پایان مشخص و قابل اعلام برای جنگ.
در تهران نیز محاسبات مهمی در جریان است. رهبران ایران در ابتدا شکست جمهوری‌خواهان را نشانه موفقیت راهبرد مقاومت خود دانستند. اما چنین برداشتی می‌تواند خطرناک باشد؛ زیرا ضعیف‌تر شدن موقعیت سیاسی رئیس‌جمهور آمریکا لزوماً به معنای انعطاف‌پذیرتر شدن او نیست. ترامپ ممکن است به این نتیجه برسد که برای بازسازی اعتبار سیاسی خود، باید بار دیگر قدرت نظامی آمریکا را به نمایش بگذارد.
تعداد فزاینده‌ای از مقام‌های ایرانی و چهره‌های سیاسی سابق کشور درباره همین برداشت هشدار داده‌اند. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، بارها تأکید کرده است که کشور نمی‌تواند برای مدتی نامحدود در وضعیت بلاتکلیف میان جنگ و صلح باقی بماند؛ زیرا مدیریت هزینه‌های اقتصادی این شرایط روزبه‌روز دشوارتر می‌شود.
محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین، حسن روحانی، رئیس‌جمهور پیشین، و علی‌اکبر صالحی، دیپلمات باسابقه و وزیر خارجه اسبق ایران، نیز درباره ادامه رویارویی با آمریکا ابراز تردید کرده‌اند. صالحی هشدار داده است که وقوع جنگ بزرگ دیگری می‌تواند ایران را چند دهه به عقب برگرداند.
وجه مشترک این دیدگاه‌ها آن است که پافشاری بر مواضع ایدئولوژیک جمهوری اسلامی نباید به بهای نابودی آینده اقتصادی ایران تمام شود.
البته این استدلال‌ها هنوز لزوماً نتوانسته‌اند نهادهای امنیتی کشور را به پذیرش امتیازهایی که واشنگتن مطالبه می‌کند، متقاعد کنند. با این حال، نشان می‌دهند که بحث در داخل ایران دیگر صرفاً بر سر این نیست که کشور تا چه اندازه می‌تواند فشارها و خسارت‌ها را تحمل کند؛ بلکه پرسش مهم‌تر این است که ادامه مقاومت در شرایط کنونی واقعاً چه دستاوردی می‌تواند داشته باشد.
بنابراین، دیپلماسی برای تهران نیز می‌تواند فرصتی باشد تا ضمن حفظ اهرم‌های نظامی باقی‌مانده خود، به رویارویی اقتصادی‌ای پایان دهد که تحمل آن روزبه‌روز دشوارتر می‌شود. در مقابل، واشنگتن نیز می‌تواند از این راه از جنگی خارج شود که ادامه آن توجیه سیاسی دشوارتری پیدا کرده است.
به نظر می‌رسد منافع دو طرف تا حدودی به یکدیگر نزدیک شده‌اند؛ اما اینکه مواضع آن‌ها در میز مذاکره نیز به هم نزدیک شود، مسئله دیگری است.
مخالفان توافق وارد میدان می‌شوند
بزرگ‌ترین مانع دستیابی به توافق شاید کمبود پیشنهادهای دیپلماتیک نباشد، بلکه وجود بازیگران سیاسی متعددی باشد که هرگونه مصالحه را به معنای شکست خود تلقی می‌کنند.
در داخل ایران، اختلاف‌نظرها را نمی‌توان به‌سادگی به دو اردوگاه میانه‌رو و تندرو تقسیم کرد. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در ماه ژوئن اختلافات عمیقی را حتی در میان جریان‌های تندرو حاکمیت آشکار کرد. محمدباقر قالیباف، فرمانده پیشین سپاه و رئیس مجلس، از مذاکره حمایت می‌کرد؛ اما چهره‌های نزدیک به سعید جلیلی و جبهه پایداری این توافق را خیانت دانستند و به‌شدت با آن مخالفت کردند.
برای مخالفان سازش با آمریکا، مسئله فقط این نیست که آیا ایران می‌تواند امتیازهای بهتری از واشنگتن بگیرد یا نه؛ بلکه هویت سیاسی آن‌ها تا حد زیادی بر ایستادگی در برابر آمریکا استوار است و عقب‌نشینی از این موضع می‌تواند جایگاه سیاسی‌شان را تضعیف کند.
این مسئله به‌ویژه برای مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، حساسیت بیشتری دارد. او نظامی سیاسی را به ارث برده است که نهادهای امنیتی آن در نتیجه جنگ، قدرت و نفوذ بیشتری پیدا کرده‌اند. این درحالی است که او هنوز از اقتدار شخصی و سیاسی رهبران پیشین برای تحمیل یک مصالحه دشوار برخوردار نیست.
هر توافقی که این تصور را ایجاد کند که فشار نظامی آمریکا ایران را به عقب‌نشینی وادار کرده است، ممکن است با مقاومت کسانی روبه‌رو شود که معتقدند ایران باید از توانایی‌های باقی‌مانده خود برای گرفتن امتیازهای بیشتری استفاده کند.
واشنگتن نیز با اختلاف‌نظرهای داخلی مواجه است. تمایل ونس به حل‌وفصل دیپلماتیک بحران لزوماً مورد توافق دیگر مقام‌های ارشد دولت نیست. روبیو خواسته‌های اخیر ایران را غیرواقع‌بینانه دانسته و پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، همچنان موضعی بسیار تقابلی در برابر تهران دارد.
اسرائیل نیز یکی دیگر از موانع احتمالی توافق است. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، مدت‌هاست خواستار تضعیف اساسی توان نظامی و ساختار سیاسی ایران است. توافقی محدود میان تهران و واشنگتن که به بقای جمهوری اسلامی منجر شود، بخشی از توان موشکی ایران را دست‌نخورده باقی بگذارد و در مقابل، بخشی از تحریم‌ها را لغو کند، فاصله زیادی با خواسته‌های اسرائیل خواهد داشت.
متحدان منطقه‌ای ایران نیز پیچیدگی‌های دیگری به این وضعیت اضافه می‌کنند. تحولات یمن، لبنان و عراق می‌تواند حتی در صورت دستیابی تهران و واشنگتن به توافق آتش‌بس، آن را با خطر شکست مواجه کند. حمله تازه حوثی‌ها به زیرساخت‌های انرژی عربستان، حمله اسرائیل به حزب‌الله یا درگیری میان نیروهای آمریکایی و گروه‌های مسلح عراقی ممکن است به‌سرعت دامنه رویارویی را دوباره گسترش دهد.
خطر اصلی این است که فرصت سیاسی ایجادشده در پی انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، به دلیل همان مسئله‌ای از دست برود که بارها مذاکرات را به بن‌بست کشانده است: هیچ‌یک از دو طرف حاضر نیست پیش از دریافت امتیازی ملموس، مهم‌ترین اهرم فشار خود را کنار بگذارد.
محتمل‌ترین سناریو چیست؟
محتمل‌ترین نتیجه تلاش‌های دیپلماتیک فعلی، نه آشتی و عادی‌سازی کامل روابط، بلکه دستیابی به توافقی محدود برای توقف درگیری‌ها و ازسرگیری تردد کشتی‌ها در مسیرهای دریایی است. اگر دو طرف بپذیرند که تعهدات خود را به‌صورت مرحله‌ای و قابل راستی‌آزمایی اجرا کنند، چنین توافقی می‌تواند در مدت نسبتاً کوتاهی به دست آید.
بر اساس این سناریو، واشنگتن بخشی از محاصره دریایی را کاهش می‌دهد و در مرحله نخست، بخشی از تحریم‌ها را لغو می‌کند. در مقابل، تهران آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را برقرار می‌کند و اجازه می‌دهد بازرسان بین‌المللی فعالیت‌های توافق‌شده برای نظارت بر برنامه هسته‌ای ایران را از سر بگیرند.
مسائل دشوارتری مانند سرنوشت اورانیوم غنی‌شده، ظرفیت غنی‌سازی ایران و لغو بلندمدت تحریم‌ها می‌تواند در مراحل بعدی مورد مذاکره قرار گیرد. پس از آن، دستیابی به توافق هسته‌ای جامع‌تر می‌تواند به ترامپ امکان دهد خود را پیروز مذاکرات معرفی کند و در مقابل، مسیری برای احیای اقتصاد ایران فراهم آورد. کشورهای منطقه نیز از کاهش تنش‌های نظامی و بازگشت ثبات و پیش‌بینی‌پذیری به بازار انرژی استقبال خواهند کرد.
با این حال، حتی در بهترین سناریو نیز مشکل اساسی روابط سیاسی دو کشور همچنان پابرجا خواهد ماند.
تجربه توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ باید برای هر دو طرف درس‌آموز باشد. برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) نشان داد که ایران و آمریکا می‌توانند درباره تعهدات فنی و جزئیات پیچیده به توافق برسند و یک سازوکار بین‌المللی برای نظارت بر اجرای آن ایجاد کنند. این توافق برای مدتی مطابق انتظار عمل کرد، اما هرگز به تفاهم سیاسی گسترده‌تری میان تهران و واشنگتن تبدیل نشد.
دو دولت همچنان یکدیگر را رقیب و دشمن راهبردی می‌دانستند. اختلاف بر سر تحریم‌ها، رقابت‌های منطقه‌ای، توسعه برنامه موشکی ایران و مسائل مربوط به اسرائیل و حضور نظامی آمریکا در منطقه حل‌نشده باقی ماند. مخالفان توافق در هر دو کشور نیز از این اختلاف‌ها برای تضعیف آن استفاده کردند. از سوی دیگر، برجام هرگز نتوانست حمایت پایدار دوحزبی را در واشنگتن به دست آورد. تصمیم ترامپ برای خروج از این توافق در سال ۲۰۱۸ سرانجام آسیب‌پذیری سیاسی آن را آشکار کرد.
درس این تجربه آن نیست که توافق آینده باید همه اختلاف‌ها را یک‌باره حل کند؛ زیرا چنین انتظاری احتمالاً اساساً امکان مذاکره را از بین می‌برد. بلکه توافق هسته‌ای جدید باید با یک روند سیاسی گسترده‌تر همراه باشد تا هر دو دولت انگیزه‌ای برای حفظ و اجرای آن داشته باشند. این امر مستلزم آغاز گفت‌وگویی جدی درباره نوع رابطه‌ای است که دو کشور حاضرند در آینده با یکدیگر داشته باشند.
بعید است ایران در کوتاه‌مدت مخالفت ایدئولوژیک خود با نفوذ آمریکا را کنار بگذارد. واشنگتن نیز به‌سادگی سیاست‌های منطقه‌ای تهران را نخواهد پذیرفت. بنابراین، عادی‌سازی رسمی روابط دو کشور ممکن است همچنان دور از دسترس باشد. اما دو کشور می‌توانند به الگویی قابل پیش‌بینی‌تر از همزیستی برسند؛ الگویی که در آن، با وجود تداوم اختلاف‌ها و رقابت‌ها، کانال‌های ارتباطی مستقیمی برای مدیریت بحران وجود داشته باشد، دو طرف درباره محدودیت‌های مشخصی برای تشدید تنش‌های نظامی به توافق برسند، تعهدات اقتصادی متقابلی بپذیرند و گفت‌وگو درباره امنیت منطقه را ادامه دهند.
اکثریت جدید دموکرات‌ها در کنگره آمریکا نیز می‌تواند در این روند نقش سازنده‌ای ایفا کند. اگر واشنگتن بار دیگر به توافقی دست یابد که بقای آن صرفاً به تصمیم و اراده شخصی یک رئیس‌جمهور وابسته باشد، با روی کار آمدن دولت بعدی همچنان در معرض فروپاشی قرار خواهد داشت.
برای دستیابی به توافقی بادوام‌تر، حمایت سیاسی فراتر از کاخ سفید ضروری است؛ به‌ویژه در مسائلی مانند لغو تحریم‌ها و تعهدات اقتصادی بلندمدت که اجرای آن‌ها به تصمیم‌های دولت‌های بعدی نیز وابسته خواهد بود.
هیچ‌یک از این موارد مستلزم آن نیست که ایران و آمریکا به دوستان یکدیگر تبدیل شوند. کافی است هر دو دولت بپذیرند که اختلافات و رقابت‌هایشان از طریق قدرت نظامی قابل حل‌وفصل نیست و جلوگیری از وقوع جنگی دیگر، خود هدفی سیاسی و مشروع است.
این همان گزینه سوم و واقعی است که فراتر از دو انتخاب همیشگیِ تشدید درگیری یا آتش‌بسی شکننده قرار می‌گیرد: ایجاد نوعی رابطه مدیریت‌شده که در آن، دو کشور همچنان رقیب و مخالف یکدیگر باقی بمانند، اما با تعریف منافع مشترک و پذیرش قواعدی مشخص، مانع تبدیل هر اختلافی به یک بحران نظامی شوند.
انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا فرصتی تازه برای چنین تغییری ایجاد کرده است. ترامپ اکنون انگیزه سیاسی بیشتری برای پایان دادن به جنگ دارد و تهران نیز می‌تواند از این فرصت برای کاهش فشارهای اقتصادی ناشی از رویارویی با آمریکا استفاده کند.
دیدگاه خوانندگان