وقتی وسایل معمولی زندگی به اهداف راهبردی تبدیل می‌شوند، جنگ سایبری دیگر به زیرساخت‌های حیاتی محدود نمی‌ماند. این جنگ حالا وارد زندگی روزمره مردم شده است.
سال‌هاست که دولت‌ها خود را برای مقابله با حملات سایبری به شبکه‌های برق، فرودگاه‌ها، سیستم‌های مالی و شبکه‌های مخابراتی آماده می‌کنند. تصور رایج این بود که در جنگ سایبری، زیرساخت‌های اصلی و حیاتی کشورها هدف قرار می‌گیرند؛ همان تأسیساتی که چرخ زندگی و فعالیت یک کشور را به حرکت درمی‌آورند.
اما حملات اخیر به سامانه‌های سرمایشی فروشگاه‌های زنجیره‌ای در اروپا، احتمال نگران‌کننده‌تری را مطرح کرده است: میدان جدید جنگ سایبری ممکن است دیگر به زیرساخت‌های حیاتی به معنای سنتی آن محدود نباشد، بلکه هر یک از هزاران سامانه معمولی و روزمره‌ای را دربر بگیرد که زندگی جوامع امروزی به آن‌ها وابسته است؛ سامانه‌هایی که معمولاً کسی به آن‌ها توجهی ندارد.
هدف این بار نه یک پایگاه نظامی بود، نه یک وزارتخانه و نه یک تأسیسات مهم انرژی. هدف، چیزی نبود جز یک یخچال معمولی! در فاصله چند هفته، فروشگاه‌های بزرگ در فرانسه، بلژیک، لوکزامبورگ و سوئد از اختلال در سامانه‌های سرمایشی خود خبر دادند. این اختلال‌ها در پی حملات سایبری به وجود آمده بود که کنترل دمای یخچال‌ها و فریزرها را مختل می‌کرد.
فریزرهایی که برای نگهداری مواد غذایی در دمای پایین طراحی شده بودند، ناگهان به عاملی برای فاسد شدن آن‌ها تبدیل شدند. گزارش‌ها حاکی است که در یکی از فروشگاه‌های سوئد، دمای فریزرها تا حدی بالا رفت که بیشتر به دمای پخت‌وپز شباهت داشت تا نگهداری مواد غذایی در سرما!
در نگاه اول، ماجرا حتی مضحک به نظر می‌رسد؛ اما اهمیت واقعی آن دقیقاً در همین نکته نهفته است.
سیاست‌گذاران و دولت‌ها دهه‌هاست که میزان آسیب‌پذیری کشورها را با توجه به امنیت اهداف شناخته‌شده‌ای مانند بندرها، خطوط لوله، شبکه‌های ریلی، نیروگاه‌ها و مراکز مخابراتی ارزیابی می‌کنند. اما جوامع امروزی بیش از پیش به لایه دیگری از زیرساخت‌ها وابسته شده‌اند که توجه بسیار کمتری به آن‌ها می‌شود. این سامانه‌ها برق تولید نمی‌کنند، ارتش‌ها را جابه‌جا نمی‌کنند و تراکنش‌های مالی را انجام نمی‌دهند؛ بلکه بی‌سروصدا زندگی روزمره را سرپا نگه می‌دارند. از سامانه‌های خودکار انبارداری و شبکه‌های دیجیتال مدیریت موجودی کالا گرفته تا نرم‌افزارهای حمل‌ونقل و توزیع، انبارهای سرد و فناوری‌های به‌هم‌پیوسته‌ای که مواد غذایی را از تولیدکننده به دست مصرف‌کننده می‌رسانند.
یخچال فقط یکی از نشانه‌های این تحول است. مسئله اصلی، گسترش روزافزون بخش‌هایی از زندگی مدرن است که در معرض حملات سایبری قرار دارند. هر مرحله از پیشرفت اقتصادی، وابستگی‌های تازه‌ای به وجود آورده است. اقتصادهای صنعتی در قرن نوزدهم به راه‌آهن وابسته شدند؛ در قرن بیستم، نفت و برق به پایه‌های اصلی فعالیت اقتصادی تبدیل شدند و در قرن بیست‌ویکم، نرم‌افزارها به یکی از مهم‌ترین تکیه‌گاه‌های زندگی و اقتصاد بشر تبدیل شده‌اند.
این وابستگی معمولاً نشانه پیشرفت فناوری تلقی می‌شود و از بسیاری جهات نیز چنین است. دیجیتالی شدن، بهره‌وری را افزایش داده، هزینه‌ها را کاهش داده، امکان نظارت دقیق‌تر را فراهم کرده و زنجیره‌های تأمین را متحول ساخته است. اما مشکل اینجاست که افزایش بهره‌وری لزوماً به معنای افزایش پایداری و مقاومت در برابر بحران‌ها نیست.
حملات اخیر به فروشگاه‌های اروپایی نمونه روشنی از این تناقض است. سامانه‌های سرمایشی این فروشگاه‌ها صرفاً مجموعه‌ای از دستگاه‌های خنک‌کننده نبودند، بلکه بخشی از یک شبکه دیجیتال گسترده‌تر به شمار می‌رفتند که به نرم‌افزارهای مدیریتی، سامانه‌های نظارت و کنترل از راه دور، فناوری‌های پیش‌بینی خرابی تجهیزات و خدمات ابری متصل بود.
این فناوری‌ها می‌توانند عملکرد دستگاه‌ها را بهبود دهند و هزینه‌های اداره فروشگاه‌ها را کاهش دهند؛ اما در عین حال، مسیرهای تازه‌ای نیز برای نفوذ هکرها ایجاد می‌کنند.
در گذشته، یک فریزر به دلیل خرابی قطعات مکانیکی یا قطع برق از کار می‌افتاد؛ اما امروز ممکن است به این دلیل از کار بیفتد که فردی در هزاران کیلومتر دورتر، راه نفوذ به نرم‌افزار کنترل آن را پیدا کرده است.
خسارت چنین حملاتی نیز بسیار فراتر از دور ریختن مقداری مواد غذایی است. وقتی سامانه‌های سرمایشی در مقیاس گسترده از کار می‌افتند، کل زنجیره تأمین با مشکل مواجه می‌شود. مواد غذایی باید دور ریخته شوند، کالاهای جایگزین تهیه شوند و برنامه‌های حمل‌ونقل و توزیع از نو تنظیم شوند. هزینه‌های بیمه افزایش می‌یابد و منابعی که برای تولید، نگهداری و توزیع محصولات صرف شده‌اند، هدر می‌روند.
در شرایطی که اقتصاد جهان از پیش با تورم و فشار فزاینده بر نظام تأمین مواد غذایی روبه‌روست، چنین خسارت‌هایی دیگر یک مشکل فنی ساده نیستند، بلکه به معنای تحمیل هزینه‌های اقتصادی سنگین و فرسایشی به جامعه‌اند.
اختلال در این شبکه‌ها شاید شهرها را در خاموشی فرو نبرد، اما می‌تواند پیامدهای سیاسی مؤثرتری داشته باشد: ایجاد اختلال در زندگی روزمره، افزایش ضایعات، کمبود کالا، تشدید فشارهای تورمی و گسترش نگرانی در میان مردم.
اهمیت راهبردی این حملات نیز دقیقاً در همین‌جاست. هدف جنگ‌های سنتی، نابود کردن توانایی‌های طرف مقابل است؛ اما جنگ سایبری مدرن بیش از پیش به دنبال تضعیف اعتماد و اطمینان مردم است. موثرترین حمله لزوماً حمله‌ای نیست که بیشترین خسارت فیزیکی را به بار بیاورد. گاهی حمله‌ای موفق‌تر است که به‌تدریج این تصور را در میان شهروندان ایجاد کند که دیگر نمی‌توان به سامانه‌ها و امکاناتی که زندگی روزمره‌شان به آن‌ها وابسته است، اعتماد کرد.
اعتماد عمومی خود یک سرمایه اقتصادی است. وقتی اطمینان مردم به عملکرد سامانه‌های ضروری جامعه از بین برود، پیامدهای آن می‌تواند بسیار فراتر از هدف اولیه حمله گسترش پیدا کند.
از کار افتادن یک یخچال نمی‌تواند دولتی را سرنگون کند؛ اما هزاران نقطه آسیب‌پذیر در هزاران سامانه معمولی، ماجرای کاملاً متفاوتی است. این روند، پرسش ناخوشایندی را درباره مسیر پیشرفت فناوری مطرح می‌کند.
بیش از نیم قرن پیش، اقتصاددان بریتانیایی، ای. اف. شوماخر، در کتاب معروف خود «کوچک زیباست» استدلال کرد که ارزش یک فناوری را نباید صرفاً با میزان پیشرفته بودن آن سنجید، بلکه باید دید تا چه اندازه برای هدف موردنظر مناسب است. به اعتقاد او، بهترین فناوری لزوماً پیچیده‌ترین و پیشرفته‌ترین فناوری نیست؛ بلکه فناوری‌ای است که بهتر از بقیه نیاز واقعی را برطرف کند.
این دیدگاه در عصر هوش مصنوعی بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است.
بحث‌های مربوط به هوش مصنوعی معمولاً بر سناریوهای بزرگی متمرکز است: سلاح‌های خودمختار، خطر نابودی بشر، جایگزینی گسترده نیروی کار با ماشین‌ها یا ظهور ماشین‌هایی با هوشی فراتر از انسان. اما شاید چالش فوری‌تر، به‌مراتب ساده‌تر و در عین حال کمتر مورد توجه باشد.
جوامع امروزی تقریباً در تمام بخش‌های زندگی اقتصادی، از فناوری‌های متصل به اینترنت، سامانه‌های خودکار و ابزارهای هوشمند استفاده می‌کنند؛ بی‌آنکه همیشه این پرسش را مطرح کنند که آیا پیچیده‌تر کردن این سامانه‌ها واقعاً باعث افزایش کارایی و مقاومت آن‌ها در برابر بحران‌ها می‌شود یا نه.
مسئله، خود هوش مصنوعی نیست. بدون تردید این فناوری می‌تواند پیشرفت‌های بزرگی در پزشکی، تحقیقات علمی، حمل‌ونقل و مدیریت انرژی به وجود آورد. مشکل از جایی آغاز می‌شود که تصور کنیم هر سامانه‌ای صرفاً به این دلیل که هوشمندتر شده، الزاماً بهتر هم عمل می‌کند.
مهم‌ترین پرسشی که حملات سایبری به سامانه‌های سرمایشی فروشگاه‌های اروپا مطرح می‌کنند، این نیست که هکرها چگونه توانسته‌اند به یخچال‌ها نفوذ کنند؛ بلکه این است که چرا جهانی ساخته‌ایم که در آن، یخچال‌ها هم به بخشی از میدان جنگ تبدیل شده‌اند؟ زیرا وقتی وسایل معمولی زندگی به اهداف راهبردی تبدیل می‌شوند، جنگ سایبری دیگر به زیرساخت‌های حیاتی محدود نمی‌ماند. این جنگ حالا وارد زندگی روزمره مردم شده است.
دیدگاه خوانندگان