در گذشته تصور می‌شد هرچه مردم و به تبع آن کشورها ثروتمندتر و تحصیل‌کرده‌تر شوند، تمایل کمتری به داشتن فرزند خواهند داشت. اما اکنون عکس این روند دیده می‌شود: خانواده‌ها و کشورهای ثروتمندتر، فرزندان بیشتری نسبت به خانواده‌ها و کشورهای فقیرتر دارند.
بر اساس ارزیابی سازمان ملل، نرخ باروری جهان از سطح جایگزینی، یعنی حدود ۲.۲ فرزند به ازای هر زن، پایین‌تر آمده و همچنان کاهش خواهد یافت. نکته جالب اینجاست که شدیدترین افت زاد و ولد در برخی کشورهایی رخ داده که انتظار نمی‌رفت در صدر این روند باشند.
برای درک بهتر موضوع، تصور کنید قرار است از میان کشورهای آرژانتین، برزیل، شیلی، کلمبیا، جامائیکا، ایران، مالزی، تایلند، تونس، ترکیه، سریلانکا و آمریکا، کشوری را انتخاب کنید که بالاترین نرخ باروری را دارد.
پاسخ، آمریکا است؛ ثروتمندترین کشور این فهرست. امروزه ده‌ها کشور با درآمد متوسط، نرخ باروری پایین‌تری از آمریکا دارند. این وضعیت با نظریه قدیمی درباره تحولات جمعیتی در تضاد است؛ نظریه‌ای که می‌گفت هرچه یک جامعه ثروتمندتر شود، نرخ فرزندآوری آن کاهش می‌یابد. اکنون شواهد نشان می‌دهد این رابطه دیگر همیشگی نیست.
در میان کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز معمولاً کشورهای ثروتمندتر نرخ باروری بالاتری نسبت به کشورهای فقیرتر دارند. برای مثال، بر اساس آخرین آمار مربوط به سال ۲۰۲۴، هر زن مکزیکی در طول زندگی خود به‌طور متوسط تنها ۱.۲ فرزند خواهد داشت؛ رقمی بسیار پایین‌تر از میانگین ۱.۵۷ فرزند برای زنان سفیدپوست غیرلاتین در آمریکا. این در حالی است که درآمد سرانه مکزیک تنها حدود ۲۸ درصد درآمد سرانه آمریکاست. جالب‌تر اینکه تنها دو دهه پیش، نرخ باروری مکزیک بسیار بالاتر از آمریکا بود.
این تغییر فقط به مقایسه کشورها محدود نمی‌شود و در داخل جوامع نیز دیده می‌شود. اکنون در آمریکا و دیگر اقتصادهای پیشرفته، خانواده‌های ثروتمندتر و تحصیل‌کرده‌تر معمولاً فرزندان بیشتری نسبت به خانواده‌های کم‌درآمد و کم‌سواد دارند؛ درست برخلاف الگویی که قرن‌ها برقرار بود.
البته نمی‌توان برای این تحول یک دلیل ساده و قطعی پیدا کرد. بسیاری از توضیحاتی که درباره کاهش زاد و ولد مطرح می‌شوند، با شواهد بین‌المللی سازگاری ندارند. برای نمونه، گرانی مسکن در آمریکا یکی از عوامل کاهش فرزندآوری دانسته می‌شود؛ اما در کشورهای دیگری که قیمت مسکن چنین افزایش شدیدی نداشته، نرخ باروری حتی بیشتر کاهش یافته است.
تلفن‌های هوشمند نیز یکی دیگر از متهمان همیشگی این ماجرا هستند. برخی پژوهشگران معتقدند گسترش استفاده از این تلفن‌ها باعث انزوای بیشتر افراد و افزایش تمایل آن‌ها به دنبال کردن خواسته‌های فردی شده و در نتیجه، رغبت به تشکیل خانواده و فرزندآوری را کاهش داده است. اما کاهش نرخ باروری در جهان از اواخر دهه ۱۹۶۰ آغاز شده بود؛ یعنی سال‌ها پیش از ظهور تلفن‌های هوشمند. همچنین شواهد چندانی وجود ندارد که نشان دهد پس از فراگیر شدن این ابزارها، روند کاهش زاد و ولد ناگهان شتاب گرفته باشد.
توضیح رایج دیگر، گسترش آموزش و اشتغال زنان است. بر اساس این دیدگاه، زنان که دیگر مجبور نیستند تمام وقت خود را صرف خانه‌داری و فرزندآوری کنند، ترجیح داده‌اند اهداف دیگری را در زندگی دنبال کنند.
این تحول احتمالاً در قرن بیستم در کاهش نرخ باروری نقش داشته است، اما امروزه نمی‌توان آن را توضیح اصلی این روند دانست. اتفاقاً در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، رابطه میان نرخ باروری و سطح تحصیلات و اشتغال زنان مثبت است؛ یعنی کشورهایی که زنان تحصیل‌کرده‌تر و شاغل‌تری دارند، معمولاً نرخ باروری بالاتری نیز دارند.
در مناطق دیگری مانند آمریکای لاتین نیز آمارها نشان می‌دهد زنانی که در سال ۲۰۲۶ فرزندی ندارند، بیشتر از میان زنان کم‌سواد و کسانی هستند که شاغل نیستند.
زندگی مدرن و دشواری فرزندآوری
وقتی توضیح‌های ساده و متداول پاسخگوی این بحران نیستند، باید به مسئله‌ای عمیق‌تر توجه کرد: ساختار زندگی مدرن. به نظر می‌رسد جوامع هرچه بیشتر به سمت الگوهای زندگی مدرن حرکت می‌کنند، حفظ نرخ باروری در سطح جایگزینی برای آن‌ها دشوارتر می‌شود.
زندگی مدرن بر نهادهای رسمی مانند مدارس، دانشگاه‌ها و نظام‌های درمانی، تخصص‌های حرفه‌ای و مدارک معتبر، آزمون‌های استاندارد و همچنین سازمان‌های بزرگ و پیچیده مانند شرکت‌های چندملیتی، دولت‌ها و زنجیره‌های تأمین جهانی استوار است.
اداره جوامع بزرگ و پیچیده و استفاده گسترده از فناوری‌های مدرن، مستلزم استانداردسازی دانش و فاصله گرفتن از سنت‌ها و شیوه‌های محلی است؛ فرآیندی که از طریق آموزش همگانی، تخصص‌گرایی و نظام‌های اداری شکل می‌گیرد. اما این ساختار، هزینه فرزندآوری را افزایش می‌دهد و در مقابل، زندگی بدون فرزند را آسان‌تر می‌کند.
والدین امروزی باید سال‌های طولانی برای آموزش فرزندان خود وقت و هزینه صرف کنند تا آن‌ها بتوانند مدارک تحصیلی و مهارت‌های لازم برای ورود به جامعه و بازار کار را به دست آورند. از سوی دیگر، برنامه‌های فشرده شغلی نیز اغلب با بهترین سال‌های زندگی برای فرزندآوری و تربیت کودک تداخل پیدا می‌کنند.
برای مثال، سال‌های ۳۰ تا ۴۵ سالگی معمولاً پربازده‌ترین دوره فعالیت یک اقتصاددان پژوهشگر است؛ اما همین سال‌ها زمانی است که والدین باید بیشترین وقت و انرژی خود را صرف فرزندانشان کنند. حتی اگر یک دانشگاه تا حد امکان با شرایط خانوادگی کارکنان خود همراهی کند، باز هم هر روز فقط ۲۴ ساعت است. ممکن است یک پژوهشگر بتواند هم خانواده پرجمعیتی داشته باشد و هم دستاوردهای علمی چشمگیری کسب کند، اما همیشه این پرسش وجود دارد که اگر فرزندان کمتری داشت، چه میزان دستاورد بیشتری می‌توانست داشته باشد.
از سوی دیگر، زندگی مدرن باعث شده است که نداشتن فرزند نیز آسان‌تر از گذشته باشد. در جوامع سنتی و اقتصادهای مبتنی بر کشاورزی و صنایع دستی، فرزندان نیروی کار مفیدی برای خانواده بودند و در مزارع و کارگاه‌ها کمک می‌کردند. آن‌ها همچنین در دوران سالمندی از والدین و دیگر اعضای مسن خانواده مراقبت می‌کردند. اما اقتصاد مدرن دیگر به نیروی کار کودکان وابسته نیست و با گسترش نظام‌های تأمین اجتماعی، سالمندان می‌توانند از حمایت‌های دیگری برخوردار شوند. در گذشته، تداوم نسل و داشتن فرزند نقش مهمی در امنیت اقتصادی و آینده خانواده داشت؛ اما امروزه این وابستگی تا حد زیادی از میان رفته است.
البته استثناهایی هم وجود دارد. برخی جوامع مذهبی و به‌شدت پایبند به سنت‌ها، مانند یهودیان فوق‌ارتدوکس در اسرائیل و آمیش‌ها در آمریکا، همچنان نرخ باروری بسیار بالاتری از سطح جایگزینی دارند. اما این گروه‌ها تا حد زیادی خود را از زندگی مدرن جدا نگه داشته‌اند. برای مثال، آمیش‌ها در مناطق روستایی زندگی می‌کنند که هزینه مسکن در آن‌ها بسیار پایین‌تر است. همچنین تحصیلات رسمی را در پایان پایه هشتم متوقف می‌کنند و به این ترتیب، یکی از بزرگ‌ترین هزینه‌های فرزندپروری در جوامع مدرن، یعنی تحصیلات عالی، از دوش خانواده‌ها برداشته می‌شود.
فرزندآوری؛ امتیازی برای خانواده‌های ثروتمند
به‌جز این گروه‌های خاص، زندگی مدرن تقریباً در سراسر جهان گسترش یافته و نرخ زاد و ولد را در همه مناطق کاهش داده است؛ اما شدت این کاهش یکسان نیست. در سال ۱۹۸۰، هرچه یک کشور عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی ثروتمندتر بود، زنان آن به‌طور متوسط فرزندان کمتری داشتند. اما از حدود سال ۲۰۰۰ این رابطه به‌تدریج معکوس شد.
همین تغییر در داخل کشورها نیز دیده می‌شود. مارتین کولک، جمعیت‌شناس سوئدی، در پژوهش خود نشان داده است که در تمام گروه‌های مردان متولد ۱۹۴۰ تا ۱۹۷۰، مردانی که درآمد بیشتری در طول زندگی داشته‌اند، فرزندان بیشتری نیز دارند. همچنین در میان زنانی که از دهه ۱۹۶۰ به بعد متولد شده‌اند، کم‌درآمدترین گروه‌ها کمترین تعداد فرزند را دارند.
در آمریکا نیز دو اقتصاددان به نام‌های موشه هازان و حسنی زوابی دریافته‌اند که در نخستین دهه قرن بیست‌ویکم، زنانی که مدرک تحصیلات تکمیلی داشتند، به‌طور متوسط حدود دو فرزند به دنیا آورده‌اند؛ در حالی که این رقم برای زنانی که تحصیلات خود را در مقطع کارشناسی متوقف کرده بودند، ۱.۸ فرزند بود.
نکته مهم این است که بسیاری از مردم همچنان خواهان داشتن فرزند و تشکیل خانواده‌ای پرجمعیت هستند. در نظرسنجی مؤسسه گالوپ در ژوئیه ۲۰۲۵، از آمریکایی‌ها درباره تعداد مطلوب فرزندانشان سؤال شد. میانگین پاسخ‌ها ۲.۷ فرزند بود؛ رقمی که از دهه ۱۹۷۰ تاکنون تقریباً تغییری نکرده است.
بنابراین، مشکل لزوماً بی‌میلی به فرزندآوری نیست. مسئله این است که فرزندان هزینه زیادی دارند و برخلاف گذشته، نه‌تنها درآمدی برای خانواده ایجاد نمی‌کنند، بلکه به منابع مالی و زمانی قابل توجهی نیاز دارند. به همین دلیل، فرزند به نوعی کالای لوکس تبدیل شده که خانواده‌های ثروتمند توانایی بیشتری برای داشتن آن دارند. همان‌طور که یک خانواده ثروتمند معمولاً خودروی گران‌قیمت‌تری نسبت به یک خانواده کم‌درآمد دارد، از دهه ۱۹۹۰ به این سو، به‌طور متوسط فرزندان بیشتری نیز دارد.
والدین ثروتمند می‌توانند برای انجام کارهای خانه نیروی کمکی استخدام کنند، غذای آماده سفارش دهند، و هزینه تحصیل و کلاس‌های آموزشی فرزندانشان را بپردازند.
خانواده‌های ثروتمندتر، به‌ویژه آن‌هایی که والدین تحصیل‌کرده‌تری دارند، معمولاً از ثبات خانوادگی بیشتری نیز برخوردارند. برای مثال، در میان آمریکایی‌هایی که بین سال‌های ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۴ متولد شده‌اند، حدود نیمی از مردانی که دیپلم داشتند اما به دانشگاه نرفته بودند، تا ۵۵ سالگی طلاق از نخستین همسر خود را تجربه کرده بودند. این رقم در میان مردانی که مدرک کارشناسی یا بالاتر داشتند، تنها ۲۷ درصد بود. خانواده‌های باثبات معمولاً فرزندان بیشتری دارند و شرایط بهتری نیز برای رشد و تربیت آن‌ها فراهم می‌کنند.
در مجموع، درآمد و تحصیلات بالاتر می‌تواند بخشی از دشواری‌های زندگی مدرن را کاهش دهد و فرزندآوری را آسان‌تر کند. همین منطق درباره کشورها نیز صدق می‌کند: کشورهای ثروتمند به‌طور متوسط توانایی بیشتری برای تأمین هزینه‌هایی دارند که فرزندآوری به همراه می‌آورد.
اگر این تحلیل درباره تأثیر زندگی مدرن بر کاهش زاد و ولد درست باشد، در دهه‌های آینده رابطه معکوس میان درآمد و نرخ باروری که اکنون در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی دیده می‌شود، به سایر کشورهای جهان نیز گسترش خواهد یافت.
این روند هم‌اکنون در قاره آمریکا قابل مشاهده است. در میان کشورهای این قاره که دست‌کم ۲۰ میلیون نفر جمعیت دارند، آمریکا بالاترین نرخ باروری را دارد و از آرژانتین، برزیل، کانادا، کلمبیا و مکزیک پیشی گرفته است. تنها پرو نرخ باروری نزدیک به آمریکا دارد؛ هرچند در آن کشور نیز این شاخص به‌سرعت در حال کاهش است.
همین اتفاق احتمالاً طی چند دهه آینده در کشورهای جنوب صحرای آفریقا نیز رخ خواهد داد. معمولاً تصور می‌شود نرخ بالای زاد و ولد در این قاره می‌تواند کاهش جمعیت در سایر مناطق جهان را جبران کند؛ اما احتمالاً چنین اتفاقی نخواهد افتاد. در واقع، در کشورهای آفریقایی که آمارهای جمعیتی نسبتاً دقیق‌تری دارند، نرخ باروری با سرعت زیادی در حال کاهش است. برای نمونه، یک بررسی خانوار در جمهوری کنگو نشان داده است که میانگین تعداد فرزندان هر زن از ۵.۱ فرزند در سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ به ۳.۵ فرزند در سال ۲۰۲۵ رسیده است.
روندهای مشابهی در کشورهای دیگر نیز دیده می‌شود و احتمالاً با گسترش همان عواملی که کاهش زاد و ولد را در سایر نقاط جهان سرعت بخشیده‌اند، این روند در آفریقا نیز شدت خواهد گرفت.
جهان در آستانه غروب جمعیتی
در سال‌های آینده، ساختار جمعیتی کشورها و مناطق مختلف جهان به‌شدت تغییر خواهد کرد. شکاف موجود میان مناطق و گروه‌های اجتماعی برخوردار از درآمد و تحصیلات بالاتر با مناطق و گروه‌های کم‌درآمد و کم‌سواد، عمیق‌تر خواهد شد و تفاوت در نرخ فرزندآوری نیز به این شکاف اضافه می‌شود.
برای مثال، ممکن است مدارس یک منطقه مرفه در حومه یکی از شهرهای بزرگ ساحل شرقی آمریکا، برخلاف مدارس مناطق شهری، با مشکل کاهش شدید تعداد دانش‌آموزان و تعطیلی مدارس روبه‌رو نشوند.
از آنجا که در نظام‌های دموکراتیک، قدرت سیاسی تا حدی تابع تعداد رأی‌دهندگان است، تغییرات جمعیتی می‌تواند وزن سیاسی مناطق و گروه‌های اجتماعی مختلف را نیز دگرگون کند. برای نمونه، ایالت نیویورک از دهه ۱۹۴۰ تاکنون ۱۹ رأی خود را در کالج انتخاباتی ریاست‌جمهوری آمریکا از دست داده است؛ تغییری که تا حد زیادی با تحولات جمعیتی مرتبط است.
اتفاق مشابهی ممکن است میان کشورها رخ دهد.
در سال ۱۹۷۲، تعداد نوزادانی که در چین متولد می‌شدند، تقریباً هشت برابر آمریکا بود. اما در سال ۲۰۲۵ این نسبت به ۲.۲ برابر کاهش یافت. در همین سال، نرخ باروری چین به ۰.۹۳ فرزند به ازای هر زن رسید، در حالی که این رقم در آمریکا ۱.۵۸ بود.
اگر نرخ‌ها در همین سطح باقی بمانند، آمریکا احتمالاً در دهه ۲۰۸۰ از نظر تعداد تولدهای سالانه از چین پیشی خواهد گرفت و حدود سال ۲۱۲۰ نیز جمعیت کل آن از جمعیت چین بیشتر خواهد شد. البته اگر فاصله نرخ باروری دو کشور همچنان افزایش یابد، این اتفاق ممکن است زودتر رخ دهد.
البته جمعیت‌شناسی لزوماً سرنوشت کشورها را تعیین نمی‌کند، اما جهانی که در آن جمعیت آمریکا از چین بیشتر باشد، تفاوت‌های اساسی با جهان امروز خواهد داشت.
کاهش جمعیت و افزایش میانگین سن، تأثیر مستقیمی بر عملکرد اقتصادی کشورها دارد. من در پژوهشی مشترک با گوستاوو ونتورا و ون یائو نشان داده‌ام که تقریباً تمام عملکرد اقتصادی ضعیف‌تر ژاپن در مقایسه با آمریکا از سال ۱۹۹۰ تاکنون را می‌توان با وضعیت نامناسب جمعیتی این کشور توضیح داد، نه بحران‌های مالی یا سیاست‌های اقتصادی نامناسب.
در میان قدرت‌های بزرگ جهان، آمریکا کمتر از دیگران در معرض پیامدهای منفی کاهش زاد و ولد و پیری جمعیت قرار دارد. جمعیت جوان‌تر معمولاً نوآوری بیشتری دارد و وابستگی کمتری به حمایت‌های دولتی پیدا می‌کند. این مسئله می‌تواند موقعیت آمریکا را در رقابت‌های آینده تقویت کند.
اما برای بسیاری از کشورهای دیگر، کاهش جمعیت مشکلات جدی‌تری به همراه خواهد داشت.
ژاپنِ سالخورده احتمالاً بهترین نمونه از کشورهایی است که به مرحله افول جمعیتی رسیده‌اند. این کشور از دولت کارآمد و جامعه‌ای نسبتاً همگن برخوردار است که در آن سطح بالایی از توافق و انسجام اجتماعی وجود دارد. مهم‌تر از همه اینکه ژاپن پیش از پیر شدن جمعیتش به کشوری ثروتمند تبدیل شد. اما کشورهایی مانند مکزیک و تایلند که بسیاری از این مزیت‌ها را ندارند، ممکن است در مقابله با پیامدهای کاهش جمعیت با مشکلات بیشتری روبه‌رو شوند.
اقتصادهای ثروتمند می‌توانند بخشی از آثار کاهش زاد و ولد را از طریق پذیرش مهاجران جبران کنند؛ اما کشورهایی مانند تونس و بولیوی که شمار زیادی از شهروندانشان به کشورهای دیگر مهاجرت می‌کنند، ممکن است برای مقابله با کاهش جمعیت خود امکانات کمتری داشته باشند.
در مجموع، تحولات جدید جمعیتی می‌تواند جهانی بسازد که در آن فاصله میان برخورداران و محرومان بیش از پیش افزایش یابد؛ زیرا کشورهای فقیرتر و جوامع کم‌درآمد با فشارهایی روبه‌رو خواهند شد که کشورهای ثروتمندتر توانایی بیشتری برای عبور از آن‌ها دارند.
سرنوشت مشترک جهان
اگر قرار نباشد جوامع به الگوهای سنتی و بسیار محافظه‌کارانه‌ای مانند آمیش‌ها بازگردند، تنها تغییر در شرایط مادی زندگی می‌تواند به افزایش نرخ فرزندآوری کمک کند.
دولت‌ها تاکنون نتوانسته‌اند راهکار مؤثری برای مقابله با کاهش زاد و ولد پیدا کنند. سیاست‌های دولتی به‌تنهایی نمی‌توانند مردم را به تصمیم بزرگی مانند بچه‌دار شدن ترغیب کنند؛ اما این به معنای آن نیست که دولت‌ها نباید برای تغییر این روند تلاش کنند.
سیاست‌های جمعیتی باید به آزادی مردم برای انتخاب نوع خانواده‌ای که می‌خواهند تشکیل دهند احترام بگذارند. به نظر می‌رسد نرخ بسیار پایین باروری بیش از آنکه ناشی از بی‌میلی مردم به داشتن فرزند باشد، نتیجه نبود شرایطی است که فرزندآوری را آسان‌تر و حتی ممکن کند.
در این زمینه، برخی اقدامات کاملاً ضروری به نظر می‌رسند. دولت‌ها باید نظام‌های آموزشی را در دسترس‌تر کنند و از شدت رقابت و فشار تحصیلی بکاهند؛ مشکلی که به‌ویژه در کشورهای شرق آسیا و آمریکا دیده می‌شود و هزینه و استرس بالای آن، تشکیل خانواده و فرزندآوری را دشوار می‌کند. همچنین باید مسکن ارزان‌تر و امکانات مراقبت از کودکان با هزینه کمتر در اختیار خانواده‌ها قرار گیرد.
اگر دولت‌ها از اجرای چنین سیاست‌هایی ناتوان بمانند و حتی این اقدامات نیز نتوانند روند کاهش زاد و ولد را به‌طور گسترده معکوس کنند، جهان به‌تدریج نابرابرتر خواهد شد. خانواده‌ها و کشورهای ثروتمند سهم بیشتری از جمعیت آینده جهان را به خود اختصاص خواهند داد، در حالی که خانواده‌ها و کشورهای فقیرتر کوچک‌تر و ضعیف‌تر می‌شوند.
این تغییرات می‌تواند تنش‌های سیاسی را نیز افزایش دهد؛ زیرا جوامعی که جمعیتشان رو به کاهش است، علاوه بر فقر نسبی، به‌تدریج با این احساس ناامیدکننده روبه‌رو می‌شوند که دیگر آینده جمعیتی ندارند.
آلمان شرقی نمونه‌ای از آینده‌ای است که ممکن است در انتظار بسیاری از جوامع باشد. از زمان اتحاد دوباره آلمان، جوانان این منطقه، به‌ویژه زنان جوان، به سمت آلمان غربی مهاجرت کرده‌اند. در نتیجه، شهرهای آلمان شرقی خالی‌تر و جمعیت آن‌ها سالمندتر شده است. هم‌زمان، رأی‌دهندگان این مناطق نیز بیش از گذشته به احزاب دو سوی طیف سیاسی، از جریان‌های افراطی راست تا چپ، گرایش پیدا کرده‌اند.
بسیاری از کشورهای جهان ممکن است در آینده به آلمان شرقی دیگری تبدیل شوند؛ با این تفاوت که برخلاف آلمان شرقی، دیگر آلمان غربی ثروتمندی وجود نخواهد داشت که هزینه‌های آن‌ها را تأمین کند.
جمعیت‌شناسان اغلب می‌گویند کاهش زاد و ولد، مسئله مشترکی است که همه جهان را به هم پیوند می‌دهد. اما واقعیت احتمالاً برعکس است: کاهش جمعیت نه‌تنها جهان را متحد نخواهد کرد، بلکه می‌تواند شکاف‌ها و اختلافات میان کشورها و جوامع را بیش از پیش افزایش دهد.
دیدگاه خوانندگان