روش‌های زیادی برای کوتاه کردن دوره سرفه پس از عفونت ویروسی وجود ندارد و بیشتر موارد به‌مرور و بدون درمان خاص برطرف می‌شوند. با این حال، مصرف یک قاشق چای‌خوری عسل چند بار در روز می‌تواند تحریک گلو را کاهش دهد و به تسکین سرفه کمک کند.
بهبود پیدا کردن از سرماخوردگی یک مسئله است و خلاص شدن از سرفه‌های آزاردهنده‌ای که گاهی پس از آن باقی می‌مانند، مسئله‌ای دیگر.
بیشتر عفونت‌های تنفسی مانند سرماخوردگی معمولی، آنفلوانزا، کووید ۱۹ و ویروس RSV منشأ ویروسی دارند و معمولاً طی یک تا دو هفته برطرف می‌شوند. با این حال، سرفه اغلب آخرین علامتی است که از بین می‌رود. اگر مدت‌ها پس از بهبودی، سرفه همچنان ادامه داشته باشد، ممکن است فرد به عارضه‌ای به نام «سرفه پس از عفونت ویروسی» مبتلا شده باشد..
مگان کانروی، متخصص بیماری‌های ریوی و مراقبت‌های ویژه در مرکز پزشکی وکسنر دانشگاه ایالتی اوهایو، می‌گوید این نوع سرفه ممکن است از سه تا هشت هفته پس از برطرف شدن عفونت تنفسی ادامه پیدا کند. حدود ۲۵ درصد بزرگسالانی که به یکی از این عفونت‌ها مبتلا می‌شوند، ممکن است چنین سرفه‌ای را تجربه کنند.
برای آگاهی از علت این مشکل و راه‌های کاهش آن، با متخصصان گفت‌وگو کرده‌ایم.
چرا سرفه پس از عفونت ادامه پیدا می‌کند؟
هنوز علت دقیق این پدیده مشخص نیست، اما متخصصان معتقدند برخی ویروس‌ها می‌توانند پس از پایان عفونت، التهاب را در ریه‌ها باقی بگذارند و به لایه پوششی مجاری تنفسی آسیب بزنند.
عوامل دیگری نیز ممکن است در ایجاد یا تشدید این سرفه نقش داشته باشند. یکی از شایع‌ترین آن‌ها «سندرم سرفه ناشی از مجاری تنفسی فوقانی» است؛ عارضه‌ای که بیشتر مردم آن را با عنوان ترشحات پشت حلق می‌شناسند. در این وضعیت، مخاط سینوس‌ها به‌جای خروج از بینی، به سمت پشت گلو حرکت می‌کند و گیرنده‌های سرفه را تحریک می‌کند.
عامل شایع دیگر، رفلاکس معده است. این عارضه معمولاً با سوزش سر دل شناخته می‌شود، اما همیشه چنین علامتی ندارد. در نوعی از رفلاکس که به آن رفلاکس حنجره‌ای‌ـ‌حلقی می‌گویند، ذرات بسیار ریز اسید معده و آنزیم‌های گوارشی تا مجاری تنفسی فوقانی بالا می‌آیند و باعث تحریک و سرفه می‌شوند. گاهی نیز فرد احساس می‌کند چیزی در گلویش گیر کرده است. این علائم ممکن است بدون سوزش سر دل یا همراه با آن بروز کنند.
احتمال دیگر این است که سرماخوردگی یا آنفلوانزا باعث می‌شود مشکلات زمینه‌ای مجاری تنفسی که پیش از این علامتی نداشته‌اند، خود را نشان دهند. کانروی در این باره می‌گوید: «ممکن است بعضی افراد به نوع خفیفی از آسم یا التهاب مجاری تنفسی شبیه به آسم مبتلا باشند، اما این مشکل تا پیش از ابتلا به یک عفونت ویروسی مشخص نشده باشد.»
ادامه سرفه نیز به‌مرور می‌تواند خود به عاملی برای تشدید سرفه تبدیل شود. سرفه‌های مکرر ممکن است اعصاب موجود در مجاری تنفسی را بیش از حد تحریک‌پذیر کنند. کانروی این وضعیت را «حساسیت بیش از حد رفلکس سرفه» می‌نامد. در چنین شرایطی، اعصاب مسئول سرفه آن‌قدر حساس می‌شوند که حتی محرک‌های خفیفی مانند تغییر دما، مقدار کمی رفلاکس معده یا ترشحات پشت حلق نیز می‌توانند باعث سرفه شوند.
چه عواملی سرفه را تشدید می‌کنند؟
برخی شرایط محیطی و عادت‌های روزمره می‌توانند سرفه پس از عفونت را تحریک یا تشدید کنند:
- هوای سرد و خشک یا تغییر دما و رطوبت: کانروی توصیه می‌کند هنگام خروج از خانه در روزهای سرد، از ماسک یا شال‌گردن برای پوشاندن دهان و بینی استفاده کنید. این کار کمک می‌کند گرما و رطوبت هوای بازدم حفظ شود و مجاری تنفسی در معرض تغییر ناگهانی دما قرار نگیرند. الیزابت فاولی ماک، پزشک خانواده در شهر بنگور ایالت مین آمریکا استفاده از دستگاه بخور را پیشنهاد می‌کند؛ به‌ویژه اگر در منطقه‌ای خشک زندگی می‌کنید یا در فصل زمستان بیشتر اوقات وسایل گرمایشی روشن هستند.
- مواد حساسیت‌زا مانند شوره و ذرات پوست حیوانات خانگی یا مایت‌های گردوغبار: واکنش آلرژیک می‌تواند تولید مخاط را افزایش دهد و در نتیجه ترشحات بیشتری به پشت حلق سرازیر شود.
- فعالیت بدنی سنگین: ورزش‌هایی که باعث نفس‌نفس زدن می‌شوند، ممکن است حملات سرفه را تحریک کنند. بنابراین بهتر است در دوران بهبودی، فعالیت‌های سبک‌تر را جایگزین ورزش‌های سنگین کنید.
- سیگار: استنشاق دود سیگار یا بخار سیگارهای الکترونیکی به ریه‌ها فشار وارد می‌کند و حتی در افراد سالم نیز می‌تواند باعث سرفه شود. این مواد، سرفه‌ای را که از قبل وجود دارد تشدید می‌کنند.
چگونه می‌توان سرفه را تسکین داد؟
به گفته کانروی، روش‌های زیادی برای کوتاه کردن دوره سرفه پس از عفونت ویروسی وجود ندارد و بیشتر موارد به‌مرور و بدون درمان خاص برطرف می‌شوند. با این حال، در مدتی که باید منتظر بهبودی بمانید، مصرف یک قاشق چای‌خوری عسل چند بار در روز می‌تواند با ایجاد پوششی روی گلو، تحریک آن را کاهش دهد و به تسکین سرفه کمک کند.
اما داروهای بدون نسخه ضدسرفه چطور؟ کانروی معتقد است بیشتر این داروها تأثیر چندانی ندارند و گاهی حتی ممکن است بیشتر از آنکه مفید باشند، مشکل ایجاد کنند. برای مثال، داروهای ضداحتقان محرک مانند سودوافدرین می‌توانند فشار خون را افزایش دهند و با داروهای دیگر تداخل داشته باشند.
بسیاری از شربت‌ها و قرص‌های ضدسرفه نیز ترکیبی از چند دارو هستند؛ برای مثال، ممکن است هم‌زمان حاوی یک داروی ضداحتقان و استامینوفن باشند. اگر فرد بیش از یک داروی ضدسرفه مصرف کند، ممکن است ناخواسته مقدار زیادی استامینوفن دریافت کند. مصرف بیش از حد این دارو یکی از علل شایع نارسایی کبد است.
اگر قصد دارید برای کاهش سرفه از دارو استفاده کنید، ماک و کانروی هر دو مصرف گایافنزین (با نام تجاری موسینکس) را به‌عنوان یکی از گزینه‌های قابل بررسی مطرح می‌کنند. این دارو احتمالاً تأثیر چشمگیری بر سرفه ندارد، اما نسبتاً ایمن است و می‌تواند مخاط را رقیق‌تر کند تا دفع آن آسان‌تر شود و سرفه کاهش پیدا کند.
اگر سرفه با احساس وجود مخاط در گلو یا سینوس‌ها همراه است، استفاده از اسپری بینی کورتونی مانند فلوتیکازون یا مصرف آنتی‌هیستامین‌های خوراکی مانند لوراتادین و ستیریزین نیز می‌تواند مفید باشد. شست‌وشوی بینی با محلول نمکی، مثلاً با استفاده از وسیله‌ای به نام نتی‌پات، روش دیگری برای خارج کردن مخاط اضافی است.
اگر تصور می‌کنید رفلاکس معده سرفه شما را تشدید می‌کند، بهتر است از مصرف غذاهای تند و غذاهای حاوی گوجه‌فرنگی، شکلات و کافئین پرهیز کنید. همچنین وعده‌های غذایی کوچک‌تری بخورید و تا چند ساعت پس از غذا دراز نکشید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بیشتر سرفه‌هایی که پس از عفونت ایجاد می‌شوند، تا پایان هفته هشتم به‌تدریج برطرف می‌شوند. با این حال، اگر علائم دیگر سرماخوردگی یا آنفلوانزا همچنان ادامه دارند و بهبود پیدا نمی‌کنند، یا علائم تازه‌ای ظاهر شده‌اند، باید به پزشک مراجعه کنید.
اگر علائم بیماری پس از حدود ۱۰ روز دوباره تشدید شوند یا تب بالا و دشواری در تنفس ایجاد شود، احتمال دارد فرد به یک عفونت باکتریایی ثانویه مانند ذات‌الریه یا سینوزیت مبتلا شده باشد.
افرادی که بیشتر در معرض عوارض عفونت‌های تنفسی قرار دارند نیز باید زودتر به پزشک مراجعه کنند. این گروه شامل افراد بالای ۶۰ سال، کسانی که سابقه مصرف طولانی‌مدت سیگار دارند یا قبلاً سیگار می‌کشیده‌اند و افرادی است که به بیماری‌های ریوی مانند آسم یا بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) مبتلا هستند. ماک توصیه می‌کند این افراد اگر سرفه‌شان بیش از دو هفته ادامه پیدا کرد، به پزشک مراجعه کنند.
همچنین اگر سرفه زندگی روزمره شما را مختل کرده، به‌جای بهبود در حال تشدید است یا بیش از هشت هفته طول کشیده، ممکن است علت آن بیماری مزمن دیگری باشد. به گفته کانروی، در چنین شرایطی پزشک می‌تواند علت اصلی سرفه را تشخیص دهد و درمان مناسب را تجویز کند.
برای مثال، آسمی که در بزرگسالی بروز می‌کند، یکی از بیماری‌هایی است که تحقیقات نشان می‌دهند ممکن است پس از عفونت‌های تنفسی ایجاد شود. این بیماری را می‌توان با داروهایی که التهاب مجاری تنفسی را کاهش می‌دهند، کنترل کرد.
رفلاکس حنجره‌ای‌ـ‌حلقی نیز با استفاده از داروهای آلژینات قابل درمان است. کانروی در توضیح این روش می‌گوید: «این داروها موادی ژله‌مانند هستند که معمولاً همراه غذا یا پس از آن مصرف می‌شوند و با ایجاد یک لایه محافظ روی محتویات معده، مانع از بالا آمدن اسید می‌شوند.»
اگر پزشک سایر بیماری‌های احتمالی را رد کند، ممکن است برای کاهش سرفه آزاردهنده پس از عفونت دارو تجویز کند. در حال حاضر هیچ دارویی به‌طور اختصاصی از سوی سازمان غذا و داروی آمریکا برای درمان این نوع سرفه تأیید نشده است، اما پزشک ممکن است برخی اسپری‌های استنشاقی مانند ایپراتروپیوم را توصیه کند که به باز شدن مجاری تنفسی کمک می‌کند.
داروی بنزوناتات (با نام تجاری تسالون پرلز) نیز با کاهش رفلکس سرفه می‌تواند به‌طور موقت این مشکل را تسکین دهد. البته این دارو برای کودکان خردسال بسیار خطرناک است و باید کاملاً دور از دسترس آن‌ها نگهداری شود.
در نهایت، این داروها نه سرفه را به‌طور قطعی درمان می‌کنند و نه علت اصلی آن را از بین می‌برند، اما می‌توانند تحمل این دوره را آسان‌تر کنند. کانروی در پایان تأکید می‌کند که در بسیاری از موارد، مهم‌ترین چیزی که برای برطرف شدن سرفه پس از عفونت ویروسی لازم است، گذشت زمان است.
دیدگاه خوانندگان