هنوز مشخص نیست که بحث‌های جدی درباره تغییر دکترین هسته‌ای ایران تا چه اندازه به اطلاع مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، رسیده است. با این حال، محسن رضایی، روز شنبه در تلویزیون تأیید کرد که رهبران کشور در حال بررسی این موضوع هستند.
از تریبون نماز جمعه تا تجمعات خیابانی، روحانیون و مقام‌های ایرانی بیش از گذشته از رهبران کشور می‌خواهند در سیاست دیرینه خود مبنی بر نساختن سلاح هسته‌ای تجدیدنظر کنند.
این خواسته که تا پیش از این دیدگاهی حاشیه‌ای و محدود به جریان‌های تندرو تلقی می‌شد، اکنون به‌تدریج به بخشی از بحث‌های اصلی در فضای عمومی ایران تبدیل شده است؛ تغییری که می‌تواند پیامدهای مهمی برای کشور داشته باشد. دولت ایران طی چند دهه گذشته همواره تأکید کرده است که برنامه هسته‌ای‌اش صرفاً اهداف صلح‌آمیز دارد.
علی سپهوند، امام جمعه شهر کوهدشت در غرب ایران، هفته گذشته در سخنانی که ویدئوی آن به‌طور گسترده منتشر شد، گفت: «ما باید به سلاح هسته‌ای مجهز شویم تا بتوانیم با قدرت در برابر آمریکای جنایتکار بجنگیم؛ ان‌شاءالله.» نمازگزاران نیز در پاسخ شعار می‌دادند: «بازدارندگی هسته‌ای حق مسلم ماست!»
افزایش درخواست‌ها برای حرکت ایران به سمت ساخت سلاح هسته‌ای در شرایطی اتفاق می‌افتد که رهبران کشور هم‌زمان تلاش‌های دیپلماتیک خود را برای جلوگیری از آغاز دوباره جنگ با آمریکا و اسرائیل دنبال می‌کنند؛ جنگی که بسیاری وقوع آن را پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا محتمل می‌دانند.
مقام‌های ایرانی طی چند دهه گذشته همواره به فتوای آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، استناد کرده‌اند؛ فتوایی که ساخت و استفاده از سلاح هسته‌ای را ممنوع می‌کرد. این حکم که از سوی او در جایگاه رهبر نظام سیاسی و دینی ایران صادر شده بود، همه نهادهای کشور، از جمله نیروهای نظامی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را از تلاش برای ساخت بمب هسته‌ای منع می‌کرد.
با این حال، سازمان‌های اطلاعاتی غربی در سال‌های گذشته بارها از نشانه‌هایی خبر داده بودند که نشان می‌داد ایران در حال غنی‌سازی اورانیوم تا سطوحی نزدیک به میزان مورد نیاز برای ساخت بمب است. برخی مقام‌های اسرائیلی و آمریکایی نیز ایران را متهم می‌کردند که بدون توجه به این فتوا، در حال آماده شدن برای ساخت سلاح هسته‌ای است.
برای مهار این تهدید، آمریکا و دیگر قدرت‌های جهانی در سال ۲۰۱۵ با ایران به توافقی دست یافتند که فعالیت‌های هسته‌ای کشور را محدود می‌کرد. اما سه سال بعد، دونالد ترامپ از این توافق خارج شد.
تحلیلگران مسائل منطقه می‌گویند راهبرد آیت‌الله خامنه‌ای این بود که ایران موضع خود درباره ساخت سلاح هسته‌ای را مبهم نگه دارد؛ به این امید که همین ابهام، بدون آنکه ایران واقعاً به یک قدرت هسته‌ای تبدیل شود، مانع حمله به کشور شود. اما این راهبرد نتوانست مانع دو جنگی شود که اسرائیل و آمریکا از ژوئن ۲۰۲۵ علیه ایران به راه انداختند؛ جنگ‌هایی که در جریان یکی از آن‌ها، خود آیت‌الله خامنه‌ای نیز در ماه فوریه کشته شد.
محمدعلی شعبانی، تحلیلگر مسائل ایران و سردبیر پایگاه خبری مستقل «امواج مدیا»، در این باره می‌گوید: «ایران در وضعیتی قرار گرفته بود که نه کاملاً به سمت ساخت بمب می‌رفت و نه از آن فاصله می‌گرفت؛ در نتیجه، هزینه‌های دستیابی به بمبی را پرداخت که در اختیار نداشت. اکنون این احساس در حال شکل‌گیری است که اگر چنین سلاحی را نداشته باشید، هر لحظه ممکن است نه‌فقط در برابر آمریکا، بلکه در برابر اسرائیل نیز کاملاً بی‌دفاع بمانید.»
به گفته تحلیلگران، اظهارات خود ترامپ نیز ممکن است این برداشت را در میان ایرانیان تقویت کرده باشد. ترامپ در ماه سپتامبر و در همایش انتخاباتی جمهوری‌خواهان گفته بود: «اگر ایران سلاح هسته‌ای داشت، من با رهبر آن تماس می‌گرفتم و می‌گفتم: جناب رهبر، حال شما چطور است؟ آیا کاری هست که بتوانیم برایتان انجام دهیم؟ نه اینکه مثل حالا تا این اندازه بمبارانش کنیم.»
در داخل ایران، از زمان حملات اسرائیل و آمریکا در سال ۲۰۲۵، درخواست‌ها برای خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (ان‌پی‌تی) افزایش یافته است؛ پیمانی که ساخت سلاح هسته‌ای را ممنوع می‌کند.
در هفته‌های اخیر، شمار بیشتری از چهره‌های سیاسی و مذهبی ایران به این جریان پیوسته‌اند. این مسئله برخی تحلیلگران را به این گمان رسانده است که شاید این روند با هماهنگی رهبران کشور پیش می‌رود یا دست‌کم با موافقت و حمایت آن‌ها شکل گرفته است.
هنوز مشخص نیست که بحث‌های جدی درباره تغییر دکترین هسته‌ای ایران تا چه اندازه به اطلاع مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، رسیده است. با این حال، محسن رضایی، چهره ارشد امنیتی ایران، روز شنبه در گفت‌وگویی با تلویزیون تأیید کرد که رهبران کشور در حال بررسی این موضوع هستند. او گفت: «هنوز هیچ تصمیم جدیدی گرفته نشده است. البته بحث فعلی این است که اگر جنگ دوباره آغاز شود، آیا می‌خواهیم همان دکترین هسته‌ای پیش از جنگ را حفظ کنیم یا نه.»
محمد قادری، کارشناس مسائل سیاست خارجی در تهران، می‌گوید خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای تا پیش از این در میان رهبران ایران دیدگاهی اقلیت بود. اما به گفته او، اکنون این دیدگاه در حال تبدیل شدن به نظر اکثریت است. قادری توضیح می‌دهد: «طرفداران این دیدگاه معتقدند اگر تهدیدهای نظامی آمریکا و اسرائیل ادامه پیدا کند، خروج از ان‌پی‌تی گامی اساسی برای ایجاد قدرت بازدارندگی خواهد بود.»
امید معماریان، تحلیلگر مسائل ایران در مؤسسه پژوهشی «داون» در واشنگتن، معتقد است مطرح کردن احتمال دستیابی به سلاح هسته‌ای در شرایطی که ایران ممکن است در آستانه حمله‌ای تازه از سوی آمریکا یا اسرائیل قرار داشته باشد، خود می‌تواند بخشی از یک راهبرد باشد. به گفته او، ورود محسن رضایی به این بحث، آن هم در شرایطی که قطر تلاش‌های فشرده‌ای را برای میانجیگری میان تهران و واشنگتن دنبال می‌کند، ممکن است تلاشی برای تحت فشار قرار دادن آمریکا به‌منظور رسیدن به توافق باشد.
معماریان می‌گوید: «ایران با این موضوع به‌عنوان یک اهرم فشار بازی می‌کند. پیامش این است که اگر مذاکرات به نتیجه نرسد، مسیر دیگری را در پیش خواهیم گرفت و این مسیر برای شما هزینه‌بر خواهد بود.»
یکی از نکات قابل توجه در این روند، افزایش شمار امامان جمعه‌ای است که به جمع طرفداران دستیابی به سلاح هسته‌ای پیوسته‌اند و عملاً فتوای آیت‌الله خامنه‌ای را به چالش می‌کشند. شعبانی در این باره می‌گوید: «دیگر این موضوع تابو نیست. اکنون برای این تغییر، پشتوانه‌ای مذهبی نیز شکل گرفته است. پرسش اصلی این است که آیا در ادامه، این تغییر در سطح راهبردی و سیاسی هم اتفاق خواهد افتاد یا نه.»
با این حال، برخی از چهره‌های برجسته جریان اصلاح‌طلب، از جمله مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، و حسن روحانی، رئیس‌جمهور پیشین، همچنان از سیاست هسته‌ای صلح‌آمیز ایران حمایت می‌کنند.
کوروش احمدی، دیپلمات پیشین، در یادداشتی که این هفته در روزنامه اصلاح‌طلب «شرق» منتشر شد، درباره خطرات کنار گذاشتن این سیاست هشدار داد. او نوشت اظهارات متعدد چهره‌های بانفوذ در حمایت از ساخت سلاح هسته‌ای «خطرناک است، زیرا کار مقام‌هایی را که برای جلوگیری از وقوع جنگی دیگر تلاش می‌کنند، دشوارتر می‌کند.»
سینا طوسی، کارشناس مسائل ایران در اندیشکده «مرکز سیاست بین‌الملل» در واشنگتن، می‌گوید پس از حملات آمریکا و اسرائیل که بخش عمده‌ای از رهبران ارشد ایران را از میان برد و زیرساخت‌های کشور را به‌شدت آسیب‌پذیر کرد، دفاع از موضع مخالفان ساخت سلاح هسته‌ای دشوارتر شده است. او می‌گوید: «مشکل اصلی کسانی که خواهان خویشتنداری هستند، این است که باید توضیح دهند ایران از اینکه در آستانه هسته‌ای شدن باقی بماند، چه چیزی به دست می آورد.»
طوسی در عین حال هشدار می‌دهد که دور تازه‌ای از حملات آمریکا می‌تواند «همان استدلال‌هایی را تقویت کند که طرفداران ساخت سلاح هسته‌ای مطرح می‌کنند؛ در حالی که واشنگتن مدعی است می‌خواهد از دستیابی ایران به چنین سلاحی جلوگیری کند.»
روز جمعه، در مراسم نماز جمعه تهران محمدجواد حاج‌علی‌اکبری، امام جمعه تهران، در سخنانی که ویدئوی آن در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، تغییر دکترین هسته‌ای ایران را «مطالبه‌ای ملی» توصیف کرد. نمازگزاران بلافاصله شعاری را سر دادند که سال‌ها در تجمعات حکومتی شنیده می‌شد: «انرژی هسته‌ای حق مسلم ماست!» امام جمعه تهران در پاسخ به آن‌ها گفت: «این شعار دیگر قدیمی شده است» و سپس با لبخند افزود: «ما خیلی از این مرحله فراتر رفته‌ایم.»
مطلب مرتبط: جنگ چگونه معادله هسته ای ایران را تغییر داد
دیدگاه خوانندگان