قالیباف از فرماندهان باسابقه سپاه است، ریاست مجلس را بر عهده دارد و به نزدیک بودن به ذوالقدر شهرت دارد. تغییر در رأس شورای عالی امنیت ملی میتواند بخشی از تلاش آقای خامنهای برای ایجاد موازنه و جلوگیری از نفوذ بیش از حد قالیباف باشد.
ایران مشاور ارشد امنیت ملی خود را با یک فرمانده نظامی باسابقه جایگزین کرد؛ انتصابی که میتواند نشانه دیگری از تمرکز بیشتر قدرت در دست ساختار امنیتی قدیمی و محافظهکار جمهوری اسلامی باشد.
محسن رضایی، که در جریان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ فرماندهی سپاه پاسداران را بر عهده داشت، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی ایران شد. رضایی پیش از این بهعنوان مشاور رهبر جمهوری اسلامی، مجتبی خامنهای، فعالیت میکرد.
او جایگزین محمدباقر ذوالقدر شد؛ ذوالقدر زمانی این سمت را بر عهده گرفت که دبیر پیشین شورا، علی لاریجانی، در جریان حمله اسرائیل به ایران در اوایل سال جاری کشته شد.
سیدمهدی طباطبایی، سخنگوی رئیسجمهور مسعود پزشکیان، در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که ذوالقدر استعفا داده و قرار است سمت جدیدی را بر عهده بگیرد و محسن رضایی جای او را خواهد گرفت.
ذوالقدر خود از فرماندهان باسابقه سپاه پاسداران، قدرتمندترین نهاد امنیتی ایران، است؛ اما به گفته تحلیلگران، از نفوذ و اقتداری که برخی دیگر از فرماندهان ارشد کنونی و پیشین سپاه دارند، برخوردار نیست.
شورای عالی امنیت ملی که اعضای آن را مقامهای ارشد غیرنظامی و نظامی تشکیل میدهند، نقش مهمی در تعیین سیاست ایران در درگیری جاری با آمریکا دارد. این شورا در ماه ژوئن با یک تفاهمنامه برای توقف جنگ موافقت کرد، اما این توافق بهسرعت به دلیل اختلاف ایران و آمریکا بر سر کنترل تنگه هرمز از هم فروپاشید.
حمیدرضا عزیزی، کارشناس مسائل امنیتی ایران، گفت انتصاب رضایی از چند جهت اهمیت دارد.
او گفت نخست اینکه این انتصاب نشان میدهد فرماندهان قدیمی و باسابقه امنیتی ایران بهجای آنکه راه را برای انتقال قدرت به نسل جوانتر نخبگان سیاسی باز کنند، بیش از پیش در حال تثبیت موقعیت خود هستند.
رضایی بیش از چهار دهه است که در بالاترین سطوح ساختار نظامی و سیاسی ایران حضور داشته است. او علاوه بر فعالیت نظامی، چندین بار نیز در انتخابات ریاستجمهوری نامزد شد، اما موفق به پیروزی نشد.
عزیزی گفت این انتصاب همچنین میتواند نشانه تلاشی برای ایجاد موازنه در برابر محمدباقر قالیباف باشد؛ فردی که هدایت مذاکرات ایران با آمریکا را بر عهده داشته است.
قالیباف نیز از فرماندهان باسابقه سپاه است، ریاست مجلس را بر عهده دارد و به نزدیک بودن به ذوالقدر شهرت دارد. به گفته عزیزی، تغییر در رأس شورای عالی امنیت ملی میتواند بخشی از تلاش آقای خامنهای برای ایجاد موازنه و «جلوگیری از نفوذ بیش از حد قالیباف» باشد.
قالیباف پیشتر از توافق آتشبس ایران و آمریکا در ماه ژوئن دفاع کرده بود؛ حتی در شرایطی که جریانهای تندروتر در داخل کشور به این توافق حمله میکردند.
عزیزی گفت انتصاب رضایی «به این معنا خواهد بود که جناح تندروتر در ساختار نظام در حال پیدا کردن دست بالا است».
سعید گلکار، استاد دانشگاه تنسی در چاتانوگا که درباره نیروهای امنیتی ایران مطالعه میکند، نیز گفت ارتقای رضایی نشانه دیگری است از اینکه سپاه پاسداران در حال اتخاذ تصمیمهای اصلی در ایران است.
با این حال، از نظر گلکار، این تغییر لزوماً به معنای آن نیست که تصمیمهای آینده شورای عالی امنیت ملی تندروانهتر یا، برعکس، عملگرایانهتر خواهد بود.
او گفت چیزی که احتمال آن بیشتر به نظر میرسد، درگیری احتمالی میان رضایی و قالیباف در آینده است؛ زیرا هر دو جاهطلبیهای سیاسی شدیدی دارند.
قالیباف نیز مانند رضایی پیشتر نامزد انتخابات ریاستجمهوری شده است.
گلکار گفت: «این ترکیب قرار نیست جواب بدهد. همه میخواهند پادشاه باشند.»
بهطور رسمی، دبیر شورای عالی امنیت ملی را رئیسجمهور منصوب میکند. اما گلکار گفت در عمل، این رهبر جمهوری اسلامی است که تصمیم میگیرد چه کسی این سمت را بر عهده بگیرد.
محمدباقر خرازی، روحانی تندرو و از بستگان سببی آقای خامنهای، هفته گذشته در اظهاراتی که بهصورت ویدئویی ضبط شده و بهطور گسترده در شبکههای اجتماعی منتشر شد، انتصاب رضایی را پیشبینی کرده بود.
او این تغییر را بخشی از تلاش برای مهار رئیسجمهور، مسعود پزشکیان، توصیف کرده بود.
پزشکیان و وزیر امور خارجه او، عباس عراقچی، به دلیل تلاش برای دیپلماسی با آمریکا بهشدت از سوی جریانهای تندرو در ایران مورد حمله قرار گرفتهاند.
خرازی در روایت خود مدعی شده بود که پزشکیان بارها برای پیشبرد خواستههایش تهدید به استعفا کرده و آیتالله خامنهای نیز که از این رفتار خسته شده، به او هشدار داده است که اگر بار دیگر چنین پیشنهادی مطرح کند، آن را خواهد پذیرفت.
خرازی همچنین گفته بود آیتالله خامنهای برای محدود کردن بیشتر رئیسجمهور، در حال تغییر ساختار شورای عالی امنیت ملی بوده و قصد داشته است «آقای ذوالقدر را برکنار و محسن رضایی را جایگزین او کند».
او همچنین مدعی شده بود که آیتالله خامنهای به عباس عراقچی گفته است که «تحت هیچ شرایطی دیگر حق دخالت در مذاکرات را ندارد».
دفتر آیتالله خامنهای، بدون اشاره مستقیم به نام خرازی، این روایت را تکذیب کرد و دفتر مسعود پزشکیان نیز این ادعاها را رد نمود.
ایران در مقطعی حساس از مذاکرات، مقام ارشد امنیتی خود را تغییر داد
در هنگامه تلاش های دیپلماتیک با هدف دستیابی به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز، مقام ارشد امنیتی ایران استعفا داده و یک فرمانده باسابقه دیگر از سپاه پاسداران جای او را گرفته است.
رسانههای دولتی ایران شامگاه یکشنبه گزارش دادند که محسن رضایی، که مشاور رهبر جمهوری اسلامی نیز هست، جایگزین محمدباقر ذوالقدر بهعنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران شده است.
رضایی همچنین نماینده خامنهای در شورای عالی امنیت ملی خواهد بود. ذوالقدر که تنها چند ماه پیش، پس از کشته شدن علی لاریجانی، دبیر پیشین شورا، در حمله هوایی در ماه مارس به این سمت منصوب شده بود، اکنون بهعنوان مشاور سیاسی رهبر جمهوری اسلامی فعالیت خواهد کرد.
هنوز مشخص نیست این تغییرات چه تأثیری بر موضع تهران خواهد گذاشت. هم رضایی و هم ذوالقدر از چهرههای تندرو هستند و هر دو سابقه فرماندهی سپاه پاسداران را دارند.
ولی نصر، استاد دانشگاه جانز هاپکینز، گفت از نظر موضعگیری علیه آمریکا، تفاوت چندانی میان این دو نفر وجود نخواهد داشت؛ چه در میدان نبرد و چه پشت میز مذاکره.
او گفت: «رضایی، بهعنوان فرمانده پیشین ارشدتر و باسابقهترین فرمانده سپاه، در میان نیروهای نظامی اقتدار و اعتبار بسیار بیشتری نسبت به ذوالقدر دارد. اگر بخواهیم دقیقتر بگوییم، این تغییر میتواند به معنای افزایش کنترل مجتبی خامنهای بر سپاه و روند تصمیمگیری باشد.»
هر توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز باید به تأیید شورای عالی امنیت ملی و رهبر جمهوری اسلامی برسد.
ذوالقدر روز شنبه گفته بود برای اینکه تهران با توافقی درباره بازگشایی این آبراه موافقت کند، آمریکا باید نیروهای خود را از اطراف ایران خارج کند، بابت خسارات جنگی غرامت بپردازد و تحریمهای خود را لغو کند.
سخنگوی سپاه پاسداران و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران که هدایت مذاکرات با عمان را بر عهده داشته است، نیز موضع ذوالقدر را تکرار کردند.
رضایی در جریان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ فرماندهی سپاه پاسداران را بر عهده داشت. او پس از آن نیز چندین سمت ارشد در جمهوری اسلامی داشت و در دورههای مختلف برای ریاستجمهوری نامزد شد، اما موفق به پیروزی نشد.
پس از کشته شدن علی خامنهای در نخستین حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در اواخر فوریه، رضایی پس از آنکه مجتبی خامنهای جانشین پدرش و رهبر جمهوری اسلامی شد، بهعنوان مشاور نظامی او منصوب شد.
حمیدرضا ترقی، سیاستمدار محافظهکار، گفت استعفای ذوالقدر ارتباطی با مسائل امنیتی نداشته است. او همچنین تأکید کرد مواضعی که ذوالقدر درباره شروط بازگشایی تنگه مطرح کرده، با دیدگاههای رهبر جمهوری اسلامی مطابقت داشته است.
ترقی گفت: «موضع سختتر ایران بر اساس وضعیت نظامیای است که آمریکا در روزهای اخیر در منطقه ایجاد کرده، همکاری آن با اسرائیل و آمادگی اسرائیل برای کمک به حمله علیه ایران. موضع ذوالقدر مطابق با دیدگاههای رهبر اعلام شد؛ این شروط باید برای ادامه مذاکرات محقق شوند.»
او افزود وجود دیدگاههای متفاوت درباره تنگه هرمز در میان بخشهای مختلف ساختار حاکمیتی طبیعی است، اما در نهایت این رهبر جمهوری اسلامی است که موضع تهران را تعیین میکند.
با این حال، سعید لیلاز، تحلیلگر سیاسی ایرانی، گفت پیامهای متفاوتی که از تهران ارسال میشود، نتیجه دسترسی محدود به رهبر جمهوری اسلامی و «شرایط جنگی» است.
مجتبی خامنهای که در حملاتی که به کشته شدن پدرش انجامید زخمی شده، از زمان جنگ تاکنون در انظار عمومی دیده یا صدایش شنیده نشده است.
لیلاز گفت: «اما این پیامهای گاه متناقض در رفتار ایران چیز جدیدی نیست» و به اختلافات و رقابتهای دیرینه میان جناحهای رقیب در ساختار حاکمیت اشاره کرد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور اصلاحطلب ایران که ریاست شورای عالی امنیت ملی را نیز بر عهده دارد، روز شنبه از دستیابی به توافق درباره تنگه حمایت کرد.
او گفت اکنون «بهترین زمان برای دستیابی به توافق است، زیرا در کشور انسجام، قدرت و وحدت وجود دارد».
پزشکیان افزود: «ما نمیتوانیم برای همیشه بجنگیم. بالاخره باید در مقطعی به این جنگ پایان داده شود.»
بر اساس اعلام دفتر رهبر جمهوری اسلامی، پزشکیان اخیراً با مجتبی خامنهای دیدار کرده است.
گزارشی از دل ماجرا: مردی قدیمی با نقشی تازه در اتاق جنگ ایران
پس از بیش از یک سال جنگ با اسرائیل و ایالات متحده و در شرایطی که تحولات میدان نبرد دامنهی تصمیمگیری را بهشدت محدود نگه داشته است، اختلافنظرهای تاکتیکی در میان نخبگان حاکم ایران همچنان پابرجاست.
مرزبندی قدیمی میان اصلاحطلبان و اصولگرایان دیگر تعیین نمیکند که قدرت در دست چه کسی باشد؛ ائتلافهای جدید با چنان سرعتی در حال شکلگیری هستند که کشور بهسختی میتواند با این روند همگام شود. برکناری محمد باقر ذوالقدر در ۱۸ مرداد از سمت دبیری شورای عالی امنیت ملی یکی از نشانههای سرعت تغییر اوضاع است.
برای آگاهان سیاسی در تهران، کنار رفتن ذوالقدر پس از کمتر از پنج ماه فعالیت در این سمت، بهعنوان حرکتی در صفحهی شطرنج تعبیر میشود. به گفتهی یک منبع سیاسی آگاه ایرانی، ذوالقدر —سرتیپ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که سابقهی تصدی چندین سمت عالی سیاسی را در کارنامهی خود دارد— به محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس که به واسطهی هدایت مذاکرات با دولت دونالد ترامپ به جایگاهی هرچه برجستهتر دست یافته است، نزدیک است. نکتهی قابل توجه دیگر این است که کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی وزیر امور خارجهی ایران —چهرهای آشنا در نشستهای مذاکره در پاکستان در کنار قالیباف و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه —اتفاقا داماد ذوالقدر است. همچنین این نکته مطرح است که تنها یک عضو شورای عالی امنیت ملی با تفاهمنامهی اسلامآباد مخالفت کرد و آن فرد دبیر مستعفی شورا نبود.
بنابراین، آن منبع سیاسی توضیح داد که در چارچوبی گستردهتر، تغییر در شورای عالی امنیت ملی به نظر میرسد اقدامی برای ایجاد توازن از سوی مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، با هدف مهار نفوذ فزایندهی قالیباف باشد. اما همزمان، هستهی تندرو نهادهای امنیتی نیز در حال تحکیم نفوذ خود بر تصمیمگیرندهی ارشد جدید و ۵۶ سالهی ایران است. به همهی این دلایل، جایگاه سرلشکر محسن رضایی در حال تقویت شدن است. حضور دیرینهی او در قلب ساختار امنیت ملی ایران، دههها تجربهی او در امور نظامی، سیاسی و راهبردی و ریشههایش در جناح تندروی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، همگی عواملی هستند که او را در این مقطع از تاریخ ایران در کانون تحولات قرار دادهاند.
در حالی که مذاکرهکنندگان ایرانی در انتظار نظر نهایی شورای عالی امنیت ملی دربارهی مذاکرات با عمان بر سر کشتیرانی از طریق تنگهی هرمز و، به تبع آن، گامهای بعدی دربارهی تفاهمنامه هستند، رضایی ممکن است زودتر از آنچه انتظار میرود با نخستین آزمون خود در نقش جدیدش روبهرو شود.
تغییر در یک شورای کلیدی
شورای عالی امنیت ملی تصمیمهای خود را بهصورت جمعی اتخاذ میکند و این تصمیمها تنها پس از تایید رهبر جمهوری اسلامی —که از حق وتو برخوردار است اما بهندرت از آن استفاده میکند— به اجرا درمیآیند. با این حال، دبیر شورا صرفا به واسطهی جایگاهی که در اختیار دارد، از قدرتی بسیار فراتر از حد معمول برخوردار است. او دستور کار را هماهنگ میکند، بر اینکه چه موضوعاتی در شورا مطرح شوند و چگونه صورتبندی شوند تاثیر میگذارد و دبیرخانهای را اداره میکند که مطالعات، سناریوها و توصیههایی را آماده میکند که اعضای شورا دربارهی آنها رای میدهند. دبیر شورا میان سپاه پاسداران، ارتش، وزارت اطلاعات، وزارت امور خارجه و مجموعهی گستردهتر قوهی مجریه هماهنگی ایجاد میکند و اطمینان مییابد تصمیمهایی که دربارهی آنها رایگیری شده است، عملا اجرا شوند. او همچنین اصلیترین مجرای ارتباط روزانه بین شورا و دفتر رهبر جمهوری اسلامی است.
ذوالقدر در اواخر اسفند، پس از آنکه اسرائیل سلف او علی لاریجانی را کشت، منصوب شد تا نقش همان عنکبوت را در مرکز این شبکه ایفا کند. دورهی کوتاه مسئولیت او تقریبا از همان ابتدا با انتقاد روبهرو شد. صحبت از جایگزینی یا استعفای او، یک ماه پیش از انجام این تغییر در جریان بود و پس از آنکه چند کشتی در حال عبور از تنگهی هرمز، در جریان مراسم تشییع جنازهی آیتالله علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی که کشته شده بود، هدف قرار گرفتند، به اوج رسید.
به گفتهی چندین منبع آشنا با روند انتخاب، علی باقری کنی —معاون پیشین وزیر امور خارجه که بهعنوان معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی در امور بینالملل فعالیت میکند —نخستین فردی بود که نامش برای این سمت ارشد مطرح شد. اما گفته میشود پزشکیان که در مقام رئیسجمهوری ریاست شورا را بر عهده دارد، با انتخاب باقری کنی مخالفت کرده است. اختلافنظر در درون دولت دربارهی نحوهی مدیریت خروج ذوالقدر، این تغییر را به تاخیر انداخت؛ تاخیری که خود رئیسجمهوری نیز در مصاحبهی ۱۷ مرداد به آن اشاره کرد. انتظار میرود بهزودی انتصابهای بیشتری در ساختار نظامی ایران انجام شود و تصویری را که قرار است دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی تکمیل کند، گسترش دهد.
جنگ با ضربات کوچک
اواخر ۱۸ مرداد ، پس از غروب خورشید، یک نفتکش در نزدیکی ساحل شبهجزیرهی مسندم عمان، در انتهای شرقی تنگهی هرمز، در حال سوختن دیده شد. چند ساعت پیش از آنکه تصاویر این نفتکش منتشر شود، ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، اعلام کرد که نمایندگان کلیات طرحی با عنوان "اقدام راهبردی تأمین امنیت و پیشرفت پایدار تنگهی هرمز و خلیج فارس" را بدون حتی یک رای مخالف تصویب کردند؛ طرحی که به گفتهی او، بر اساس دستورات رهبر جمهوری اسلامی تدوین شده و نهادهای ذیربط حکومتی در شکلگیری آن نقش داشتهاند.
مرحلهای که اکنون در آن قرار داریم، هر چند روز یکبار شاهد موج تازهای از تشدید تنش است. ایران مطالباتی را مطرح میکند که ایالات متحده برنامهای برای پذیرفتن آنها ندارد و واشنگتن نیز به نوبهی خود تهران را بیش از پیش در تنگنا قرار میدهد، اما در تلاش خود برای واداشتن ایران به دادن امتیازهای گسترده، هیچ پیشرفت واقعی به دست نمیآورد. جمهوری اسلامی در حال خریدن زمان است: زمانی برای تجدید ذخایر، ساخت موشکها و پهپادهای بیشتر و یافتن راهی برای مقابله با برتری هوایی آمریکا و اسرائیل. واشنگتن نیز در حال خریدن زمان است، ذخایر تسلیحاتی خود را تجدید میکند و طرحهایی را برای واداشتن تهران به تسلیم تدوین مینماید.
تسلط ایران بر حزبالله لبنان، گروههای مسلح شیعه در عراق و جنبش انصارالله در یمن، در سطح راهبردی عمیقتر از پیش از جنگ شده است. تسلط واشنگتن بر اسرائیل نیز بیشتر شده است. دونالد ترامپ، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل را مهار کرده است و این درحالی است که تلآویو برای تشدید تنش فشار میآورد؛ اما در هر دو طرف، این خویشتنداری ریشه در برداشت مشترکی از مراحل بعدی درگیری دارد.
یک منبع آگاه نزدیک به محافل تصمیمگیری در تهران در گفتگو با امواج مدیا تاکید کرد که با توجه به ادامهی تحرکات نظامی اسرائیل، سطح هوشیاری باید افزایش یابد، نه اینکه کاهش پیدا کند. از دیدگاه دشمنان ایران، مرحلهی نظامی جنگ پایان نیافته است، زیرا اهداف اصلی همچنان محقق نشدهاند.
چند روز گذشته همچنین موج تازهای از گمانهزنیها دربارهی وضعیت روابط بین رئیسجمهوری ایران و رهبر جدید جمهوری اسلامی به همراه داشته است. محمد باقر خرازی، روحانی تندرویی که بستگان سببی خانوادهی خامنهای است، با این ادعا که پزشکیان از زمان روی کار آمدن در سال۱۴۰۳ نزدیک به ۳۰ بار یا استعفای خود را ارائه کرده یا تهدید به کنارهگیری نموده است و اینکه خامنهای جوانتر به رئیسجمهوری هشدار داده است که تلاش دیگری برای کنارهگیری پذیرفته خواهد شد، به شایعات دامن زد. این روایت، در کنار افشاگریهای ادعایی مبنی بر اینکه پزشکیان در نخستین دیدار خود با رهبر جدید جمهوری اسلامی هرگز چهرهی او را ندیده بود، رئیسجمهوری را واداشت تا در یک پاسخ تلویزیونی شخصا این ادعاها را رد کند و تاکید نماید که روابطش با خامنهای همچنان برقرار است، هرچند اذعان کرد که دسترسی به او بسیار دشوارتر شده است. اکنون برگزاری دیدار جدیدی میان این دو بهطور رسمی اعلام شده است. پخش ویدیویی برگرفته از یک مستند که خامنهای را در حال تدریس در حوزهی علمیه نشان میدهد، حاکی از تمایل به آمادهسازی افکار عمومی برای حضور پررنگتر رهبر جدید جمهوری اسلامی است.
همین منطق در اظهارات قابل توجه حجتالله قریشی، جانشین فرمانده بسیج، نیز آشکار است. به گفته وی «تصاویر و ویدیوهایی از حضور خامنهای در میان مردم، در خیابانها و در دیدار با فرماندهان نیروهای مسلح در دورهی پیش رو منتشر خواهد شد».
در تمام این مدت، نفتکشها و خدمهی آنها همچنان در نزدیکی تنگهی هرمز لنگر انداختهاند و در انتظار نشانهای هستند که حاکی از پایان قریبالوقوع انتظارشان باشد. اینکه رضایی چگونه و آیا ممکن است در این زمینه نقشی ایفا کند، هنوز مشخص نیست.
اضافة نظر