جنگ شاید روسیه را به یک متحد امنیتی کاملاً قابل اعتماد برای ایران تبدیل نکرده باشد، اما می‌تواند جایگاه مسکو را در راهبرد امنیتی تهران تثبیت کند و آن را به بخشی ماندگارتر از محاسبات دفاعی ایران تبدیل سازد.
جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، نگاه تهران به روسیه را به‌طور اساسی تغییر داده است. پیش از این، برخی محافل سیاسی در ایران روسیه را شریکی غیرقابل اعتماد می‌دانستند که در مقایسه با حمایتی که از ایران دریافت می‌کرد، سود بسیار بیشتری از این رابطه می‌برد. اما اکنون روسیه بیش از گذشته به‌عنوان شریکی مهم برای تضمین بقای نظامی ایران، بازسازی توان دفاعی کشور پس از جنگ و ایجاد قدرت بازدارندگی در بلندمدت دیده می‌شود.
تنها در ماه اکتبر، مقام‌های ارشد ایران و روسیه سه دیدار مهم در سطح عالی برگزار کردند؛ دیدارهایی که نشان می‌دهد هر دو دولت اهمیت بیشتری برای روابط دوجانبه قائل شده‌اند.
در ۸ اکتبر، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در حاشیه نشست‌های منطقه‌ای در ترکمنستان با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، دیدار کرد. دو طرف بر اراده مشترک خود برای گسترش روابط در همه زمینه‌ها، از جمله تجارت و همکاری‌های اقتصادی، تأکید کردند.
در ۱۹ اکتبر، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، برای نخستین بار از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه به تهران سفر کرد. او در این سفر با مسعود پزشکیان، عباس عراقچی وزیر امور خارجه و محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی، دیدار کرد. محور گفت‌وگوها مسائل انرژی، حمل‌ونقل و روابط دوجانبه بود. در این دیدارها همچنین بر ضرورت پیشبرد توافق جامع مشارکت راهبردی دو کشور که در ژانویه ۲۰۲۵ امضا شده بود، تأکید شد. دو طرف اعلام کردند که با وجود مشکلات ناشی از جنگ، همکاری‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری را ادامه خواهند داد.
عراقچی پس از این دیدارها گفت: «در طول تاریخ، هیچ‌گاه روابط ایران و روسیه تا این اندازه نزدیک نبوده است.» پزشکیان نیز از حمایت روسیه در جریان جنگ قدردانی کرد. محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی، هم بر عزم تهران برای تقویت همکاری‌های راهبردی با مسکو تأکید نمود. این اظهارات نشان می‌دهد که حتی در سطوح عالی نهادهای امنیتی ایران نیز تمایل به گسترش روابط با روسیه وجود دارد.
۲۷ اکتبر، پزشکیان برای شرکت در نشست مجمع کشورهای صادرکننده گاز به مسکو رفت و بار دیگر با پوتین درباره همکاری‌های دوجانبه گفت‌وگو کرد. او از حمایت و کمک روسیه در زمینه‌های سیاسی و اقتصادی قدردانی نمود. پوتین نیز اعلام کرد که حجم مبادلات تجاری دو کشور در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶، ۱۰.۴ درصد افزایش یافته است.
رئیس‌جمهور روسیه همچنین بر تعهد مسکو به ادامه اجرای پروژه‌های مشترک، از جمله نیروگاه هسته‌ای بوشهر، تأکید کرد. شرکت دولتی روس‌اتم نیز اعلام نمود که تعداد نیروهای متخصص و کارگران خود را در پروژه ساخت این نیروگاه به ۲۰۰ نفر افزایش خواهد داد. روس‌اتم پس از آغاز جنگ، کارکنان خود را از ایران خارج کرده بود.
به‌جز موضوع همکاری‌های هسته‌ای، محتوای این دیدارها تفاوت چندانی با مذاکرات پیشین مقام‌های ارشد دو کشور نداشت. آنچه بیش از همه جلب توجه می‌کند، تغییر لحن مقام‌های سیاسی و امنیتی ایران و مثبت‌تر شدن اظهارات آن‌ها درباره روسیه است. این تغییر نشان می‌دهد که نگاه به ارزش راهبردی روسیه در ایران مساعدتر شده است؛ هرچند نمی‌توان نتیجه گرفت که همه تصمیم‌گیرندگان ایرانی در ارزیابی خود از مسکو تجدیدنظر کرده‌اند.
این اشتیاق تازه برای گسترش روابط با روسیه، در تضاد با تردیدهایی است که پیش‌تر در تهران درباره سودمندی اتحاد با مسکو وجود داشت. بخشی از ساختار سیاسی ایران همواره نسبت به روسیه بدبین بوده و درباره قابل اعتماد بودن این کشور به‌عنوان یک شریک راهبردی تردید داشته است.
این بدبینی از اواخر سال ۲۰۲۲ شدت گرفت؛ زمانی که برخی مقام‌های ایرانی درباره دستاوردهای حمایت تهران از جنگ روسیه در اوکراین سؤال‌هایی مطرح کردند.
ایران هزاران پهپاد، از جمله مدل‌های شاهد ۱۳۱ و شاهد ۱۳۶، و همچنین کمک‌های نظامی دیگری در اختیار روسیه قرار داده است. تهران به‌طور رسمی هرگونه دخالت در جنگ اوکراین را رد کرده، اما پذیرفته است که پیش از آغاز تهاجم گسترده روسیه به اوکراین، تعدادی پهپاد در اختیار مسکو گذاشته بود. همچنین چند ماه پس از شروع جنگ، مقام‌های ایرانی به خبرگزاری رویترز گفته بودند که تهران با ارسال پهپادها و موشک‌های بیشتری به روسیه موافقت کرده است.
اسناد افشاشده مربوط به قراردادهای نظامی نشان می‌دهد که روسیه برای خرید ۲ هزار فروند پهپاد شاهد ۱۳۶، با پرداخت حدود ۲۹۰ هزار دلار برای هر پهپاد موافقت کرده بود؛ هرچند مشخص نیست چه میزان از این مبلغ واقعاً پرداخت شده است. گزارش‌ها همچنین حاکی از آن است که ایران به ایجاد مراکز تولید پهپاد در خاک روسیه کمک کرده و زمینه ساخت نسخه تغییر‌یافته پهپاد شاهد ۱۳۶ را در این کشور فراهم آورده است. روسیه این پهپاد را با نام «گران-۲» به تولید داخلی رسانده است.
با این حال، چهره‌های بانفوذی در ایران بارها درباره سود راهبردی اتحاد با مسکو تردید کرده‌اند. یکی از فرماندهان پیشین نیروی دریایی سپاه در این باره گفته بود: «این دیدگاه وجود دارد که روسیه تلاش کرد ایران را وارد جنگ اوکراین کند تا در این جنگ تنها نماند و فشار تحریم‌ها بر ایران نیز افزایش یابد.»
در سال ۲۰۲۲، آمریکا و اتحادیه اروپا به دلیل فروش پهپادهای ایرانی به روسیه، تحریم‌های بیشتری علیه تهران وضع کردند. همچنین در جریان سفر قبلی لاوروف به تهران در فوریه ۲۰۲۵، برخی تحلیلگران و چهره‌های سیاسی ایرانی هشدار داده بودند که ممکن است مسکو در مذاکرات خود با واشنگتن درباره اوکراین، از ایران به‌عنوان برگ برنده و ابزار چانه‌زنی استفاده کند.
منتقدان گسترش روابط با روسیه همچنین معتقد بودند که مسکو از حمایت تهران سود بسیار بیشتری می‌برد، بی‌آنکه در مقابل کمک قابل‌توجهی به ایران ارائه دهد. یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این مسئله، جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ بود. در آن زمان، تهران احساس می‌کرد که روسیه حمایت مؤثری از ایران به عمل نیاورده است. مسکو حتی سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته‌ای را که ایران می‌گفت پیش از جنگ خریداری کرده، تحویل نداد؛ از جمله جنگنده‌های سوخو ۳۵.
به نظر می‌رسد جنگ آمریکا و اسرائیل باعث شده است تهران در ارزیابی خود از ارزش همکاری با روسیه تجدیدنظر کند.
بر اساس گزارش‌های مختلف، روسیه در جریان جنگ، اطلاعاتی درباره مواضع نظامی آمریکا در اختیار ایران قرار داده، تصاویر ماهواره‌ای برای شناسایی اهداف نظامی ارائه کرده و قطعات تسلیحاتی نیز به ایران فرستاده است. ارزیابی میزان تأثیر واقعی این کمک‌ها بر تحولات میدان جنگ دشوار است. با این حال، برخلاف ادعای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، که گفته بود مسکو و پکن هیچ کمکی به تهران نمی‌کنند، شواهد نشان می‌دهد که روسیه در عمل از ایران حمایت کرده است.
چنین حمایتی احتمالاً جایگاه آن دسته از مقام‌های امنیتی ایران را تقویت کرده که از مدت‌ها پیش خواهان روابط نزدیک‌تر با مسکو بوده‌اند. این گروه که ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور فقید ایران، نیز از حامیان آن بود، اکنون جنگ را تأییدی بر دیدگاه قدیمی خود می‌دانند؛ دیدگاهی که بر اساس آن، همکاری نزدیک‌تر با روسیه می‌تواند منافع راهبردی ملموسی برای ایران به همراه داشته باشد. از جمله این منافع می‌توان به کمک برای دور زدن تحریم‌ها، کاهش انزوای دیپلماتیک و مقابله با فشارهای غرب اشاره کرد.
اظهارات مثبت‌تر مقام‌های ارشد سیاسی مانند پزشکیان و عراقچی نیز نشان می‌دهد که حمایت از گسترش همکاری با روسیه در حال تبدیل شدن به دیدگاهی فراگیرتر در طیف سیاسی ایران است؛ حتی در میان کسانی که پیش‌تر نسبت به نزدیک شدن بیش از اندازه به مسکو تردید داشتند.
با توجه به اینکه تهران در ماه‌های آینده بقای نظامی، تقویت قدرت بازدارندگی و بازسازی کشور را در اولویت قرار خواهد داد، احتمالاً همکاری نزدیک‌تر با روسیه بیش از گذشته یک ضرورت راهبردی تلقی خواهد شد، نه صرفاً راهی برای دور زدن تحریم‌ها و مقاومت در برابر فشارهای غرب.
به این ترتیب، همکاری دو کشور اکنون توجیه امنیتی و نظامی فوری‌تری پیدا کرده است و هم به نیازهای کنونی ایران در حوزه نظامی پاسخ می‌دهد و هم می‌تواند در خدمت اهداف راهبردی بلندمدت آن قرار گیرد.
در کوتاه‌مدت، کمک‌های فنی روسیه و ارسال قطعات تسلیحاتی می‌تواند به ایران کمک کند تا در برابر فشارهای جنگ مقاومت کند و توانایی‌های نظامی‌ای را که در ماه‌های درگیری آسیب دیده‌اند، حفظ کند. تجربه و دانش فنی روسیه می‌تواند در بازسازی سامانه‌های پدافند هوایی، زیرساخت‌های موشکی و صنایع دفاعی ایران مؤثر باشد. همچنین اطلاعات نظامی روسیه می‌تواند به نیروهای ایرانی در ردیابی تحرکات و موقعیت نیروهای آمریکایی و اتخاذ تصمیم‌های عملیاتی کمک کند.
حمایت روسیه به‌ویژه در صورت ازسرگیری درگیری‌های نظامی اهمیت بیشتری خواهد داشت. این حمایت می‌تواند توانایی ایران را برای پیش‌بینی حملات، حفظ ظرفیت‌های نظامی و تحمیل هزینه به دشمنان افزایش دهد. با این حال، بعید است که چنین کمکی به‌تنهایی موازنه قدرت را به‌طور اساسی به سود ایران تغییر دهد.
در میان‌مدت، با فرض پایان جنگ، احتمالاً همکاری نظامی ایران و روسیه با هدف بازسازی توان دفاعی ایران ادامه خواهد یافت. تمرکز اصلی این همکاری می‌تواند بر پدافند هوایی، پهپادها و فناوری موشکی باشد.
البته توان روسیه برای پاسخ‌گویی به نیازهای ایران همچنان محدود خواهد بود؛ زیرا مسکو خود درگیر جنگ اوکراین است و صنایع دفاعی این کشور نیز با فشارهای زیادی روبه‌رو هستند. با این حال، حتی انتقال محدود فناوری و دانش فنی نیز می‌تواند به تهران کمک کند تا نقاط ضعف دفاعی خود را برطرف کند و توان بازدارندگی‌اش را سریع‌تر احیا کند. برای مثال، روسیه می‌تواند قطعات جایگزین سامانه پدافندی اس ۳۰۰ و همچنین فناوری‌های جنگ الکترونیک را در اختیار ایران قرار دهد.
اما در بلندمدت، مهم‌ترین پیامد این تحولات ممکن است تبدیل همکاری نظامی ایران و روسیه به یک رابطه نهادینه و پایدار باشد؛ رابطه‌ای که دیگر صرفاً به توافق‌های مقطعی یا شرایط خاص سیاسی وابسته نباشد.
البته سیاست‌گذاران ایرانی همچنان نسبت به این واقعیت آگاه خواهند بود که روسیه معمولاً منافع خود را در اولویت قرار می‌دهد و هیچ تضمین امنیتی الزام‌آوری برای دفاع از ایران ارائه نکرده است. با این حال، انتظار می‌رود همکاری با مسکو بیش از گذشته در برنامه‌ریزی‌های نظامی، خرید تسلیحات و توسعه صنایع دفاعی ایران جایگاه پیدا کند.
این روند می‌تواند توان ایران را برای مقاومت در برابر فشارهای نظامی و اقتصادی آمریکا افزایش دهد؛ هرچند به‌تنهایی موازنه قدرت را به‌طور اساسی تغییر نخواهد داد.
جنگ شاید روسیه را به یک متحد امنیتی کاملاً قابل اعتماد برای ایران تبدیل نکرده باشد، اما می‌تواند جایگاه مسکو را در راهبرد امنیتی تهران تثبیت کند و آن را به بخشی ماندگارتر از محاسبات دفاعی ایران تبدیل سازد. در چنین شرایطی، روابط دو کشور حتی با تغییر دولت‌ها و جابه‌جایی قدرت در هر یک از آن‌ها نیز به‌سادگی قابل بازگشت به گذشته نخواهد بود.
دیدگاه خوانندگان