کشورهای خلیج فارس خود را برای حملات گسترده هوایی آمریکا به ایران آماده می‌کنند؛ حملاتی که می‌تواند از همین هفته آغاز شود و چرخه‌ای شدید از حملات متقابل را به راه بیندازد. قطر تاکنون نتوانسته است دو طرف را به توافق برساند.
متحدان آمریکا در منطقه خلیج فارس خود را برای حملات گسترده هوایی آمریکا به ایران آماده می‌کنند؛ حملاتی که به باور آنها می‌تواند از همین هفته آغاز شود و چرخه‌ای شدید از حملات متقابل را به راه بیندازد. آنها نگران‌اند که در پی این حملات، زیرساخت‌های اقتصادی و تأسیسات غیرنظامی کشورهایشان نیز هدف حملات تلافی‌جویانه ایران قرار بگیرد.
این نگرانی‌ها در شرایطی افزایش یافته که تلاش‌های مختلف برای پایان دادن به جنگ از راه مذاکره تاکنون پیشرفت چندانی نداشته است. هم‌زمان، آمریکا و ایران تهدید کرده‌اند که در صورت ازسرگیری درگیری‌ها، جنگی بسیار شدیدتر از گذشته درخواهد گرفت.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به انجام حمله‌ای گسترده علیه ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره تمایل نشان داده است. این حمله می‌تواند زیرساخت‌های ایران و تأسیسات هسته‌ای آن را هدف قرار دهد. با این حال، ترامپ هنوز تصمیم نهایی خود را در این باره نگرفته است. مقام‌های ایرانی نیز در آخر هفته هشدار دادند که در صورت حمله آمریکا، پاسخ تهران هیچ محدودیتی نخواهد داشت.
ترامپ روز یکشنبه در گردهمایی انتخاباتی خود در ایالت آیووا، یک روز پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای، گفت: «تنها دلیلی که باعث شده کار ایران را تمام نکنم، این است که می‌خواهم ملاحظه کنم. اگر بتوانم، می‌خواهم جان همه این افراد را نجات دهم. اما بالاخره یک جایی باید ضربه سنگینی به آنها بزنیم.»
در همین حال، دولت‌هایی مانند قطر و امارات رزمایش‌های امنیتی، از جمله در فرودگاه‌ها، برگزار کرده‌اند. شرکت‌کنندگان در یک کنفرانس بزرگ انرژی در ابوظبی، به توصیه دولت‌های خود، اقامتشان را کوتاه کرده‌اند. مدارس پایتخت عربستان سعودی قرار است این هفته به‌صورت مجازی فعالیت کنند. سفارتخانه‌های هلند و بلژیک در منطقه نیز روز پنجشنبه هشدار دادند که ممکن است شرایط امنیتی خاورمیانه به‌سرعت وخیم‌تر شود.
انور قرقاش، مشاور ارشد سیاست خارجی رئیس امارات، در یک کنفرانس امنیتی که آخر هفته برگزار شد، گفت کشورش امیدوار است تلاش‌های دیپلماتیک به نتیجه برسد، اما در عین حال «خود را برای بدترین سناریو آماده کرده است».
بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر، در همان کنفرانس هشدار داد که دور تازه تشدید تنش‌ها می‌تواند ویرانگرتر از گذشته باشد. او تأکید کرد تلاش‌هایی که در روزها و هفته‌های آینده برای جلوگیری از چنین وضعیتی انجام می‌شود، اهمیت تعیین‌کننده‌ای خواهد داشت.
ارتش آمریکا نیز خود را برای احتمال ازسرگیری حملات آماده کرده است. واشنگتن در حال تأمین دوباره مهمات مورد نیاز نیروهایش در منطقه و تقویت سامانه‌های دفاعی است. در همین راستا، بخشی از نیروهای نظامی آمریکا از پایگاه‌های آسیب‌پذیرتر خارج شده‌اند و یک سامانه پدافندی دیگر پاتریوت نیز به اسرائیل فرستاده شده است.
ترامپ پیش از این هم بارها تهدیدهای نظامی خود علیه ایران را افزایش داده، اما در نهایت از حمله عقب‌نشینی کرده و امیدوار بوده است که از طریق مذاکره به توافق برسد. آخرین نمونه این رفتار در اواخر ژوئیه رخ داد.
تهران در اواخر اکتبر با لحنی مثبت از نامه‌ای استقبال کرد که جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، برای محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران، فرستاده بود. هدف این نامه آغاز گفت‌وگو با تهران بود. با این حال، میانجی‌های مذاکرات می‌گویند ایران تاکنون پاسخ رسمی به درخواست ونس برای مذاکره درباره برنامه هسته‌ای خود نداده و با برگزاری دیدار میان دو طرف نیز موافقت نکرده است.
به گفته میانجی‌ها، مذاکرات در مسیر اصلی دیپلماسی که با میانجی‌گری قطر دنبال می‌شود، بر سر یک مسئله به بن‌بست رسیده است: کدام طرف باید برای پیشبرد گفت‌وگوها ابتدا از مواضع خود عقب‌نشینی کند؛ آمریکا یا ایران؟
کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بیش از گذشته نگران‌اند که در صورت ازسرگیری جنگ، ایران حملاتی ویرانگرتر از حملات دوران اوج جنگ در ماه مارس انجام دهد.
ایران توان نظامی لازم برای مقابله با حملات هوایی آمریکا و اسرائیل را ندارد و به همین دلیل، راهبردی را در پیش گرفته است که بر افزایش سریع هزینه‌های هرگونه درگیری برای طرف مقابل تکیه دارد. تهران در چنین شرایطی، به‌جای مقابله مستقیم با برتری هوایی آمریکا و اسرائیل، کشورهای همسایه خود در آن سوی خلیج فارس را که آسیب‌پذیرتر هستند، هدف قرار می‌دهد.
ایران هم در مواضع علنی و هم در پیام‌های دیپلماتیک محرمانه تهدید کرده است که اگر آمریکا به این کشور حمله کند، طیف گسترده‌ای از اهداف آمریکایی و کشورهای عربی منطقه را هدف قرار خواهد داد.
به گفته میانجی‌های مذاکرات، برخی کشورهای عربی به ایران هشدار داده‌اند که اگر تهران زیرساخت‌های آنها را هدف قرار دهد، ممکن است به‌تنهایی یا در چارچوب اقدامی مشترک به ایران پاسخ نظامی بدهند. امارات در بهار امسال حملاتی علیه ایران انجام داد، اما دیگر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس تا حد زیادی از ورود مستقیم به جنگ خودداری کردند.
در همین حال، کشورهای منطقه برای یافتن راه‌های تازه‌ای به‌منظور شکستن بن‌بست دیپلماتیک تلاش می‌کنند. میانجی‌های قطری پیش‌تر پیشنهاد کرده بودند که آمریکا و ایران به مدت هفت روز محدودیت‌های خود بر تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز را بردارند تا زمینه اعتمادسازی و ادامه مذاکرات فراهم شود. اما به گفته ایران، هیئت قطری روز جمعه با طرحی اصلاح‌شده به تهران سفر کرد که مدت این دوره اعتمادسازی را از هفت روز به دو روز کاهش می‌داد.
بر اساس یکی از پیشنهادهایی که قطر مطرح کرده است، آمریکا در صورتی محاصره دریایی خود را کاهش می‌دهد که ایران نیز برای مدت مشخصی حمله به کشتی‌ها در تنگه هرمز را متوقف کند. میانجی‌های مذاکرات و یک مقام ایرانی این موضوع را تأیید کرده‌اند.
به گفته آنها، پس از این مرحله، ایران اجازه خواهد داد بازرسان بین‌المللی هسته‌ای دوباره وارد کشور شوند و ظرف چند روز گفت‌وگو درباره ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود را آغاز کند. در نهایت، پس از انجام بازرسی‌ها، آمریکا بخشی از تحریم‌های ایران را لغو خواهد کرد.
با این حال، قطر تاکنون نتوانسته است دو طرف را به توافق برساند. میانجی‌ها می‌گویند آمریکا تمایلی ندارد پیش از مشاهده پیشرفت روشن در مذاکرات هسته‌ای، محاصره دریایی ایران را کاهش دهد. واشنگتن نگران است که تهران از این فرصت برای خارج کردن محموله‌های نفتی انباشته‌شده خود از خلیج فارس استفاده کند و به این ترتیب، صرفاً برای خریدن زمان به توافق تن دهد.
از سوی دیگر، سخنگوی وزارت خارجه ایران روز دوشنبه اعلام کرد که اساساً هیچ گفت‌وگویی درباره مسائل هسته‌ای انجام نشده است. کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر خارجه ایران، نیز روز یکشنبه پس از مذاکراتی که در دوحه به نتیجه مشخصی نرسید، به تهران بازگشت. به گفته میانجی‌ها، پیشرفت مذاکرات به اندازه‌ای نبود که زمینه سفر مذاکره‌کنندگان آمریکایی به منطقه را فراهم کند.
با وجود این، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، اعلام کرد تهران آماده ادامه مذاکرات است. خبرگزاری دولتی ایرنا روز دوشنبه به نقل از او گزارش داد: «ما در تلاشیم مشکل را از طریق گفت‌وگو حل کنیم. در این زمینه، رهبر معظم انقلاب نیز اختیاراتی را به دولت داده‌اند.» پزشکیان توضیح بیشتری درباره این اختیارات نداد.
هفته گذشته تلاش تازه‌ای برای پیشبرد مذاکرات انجام شد، اما نشانه‌های امیدوارکننده‌ای به همراه نداشت. مقام‌هایی از عربستان سعودی و دو کشور متحد این کشور، پاکستان و ترکیه، به تهران سفر کردند و اعلام نمودند اگر ایران به مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای خود بپیوندد، آماده‌اند درباره توافقی برای تأمین امنیت منطقه با تهران گفت‌وگو کنند. افرادی که در جریان این مذاکرات قرار گرفته‌اند، این موضوع را گزارش داده‌اند.
در این دیدار، عربستان سعودی همچنین از تهران خواست برای مهار حملات حوثی‌های مورد حمایت ایران در یمن به این کشور کمک کند. اما تنها چند ساعت پس از پایان مذاکرات، حوثی‌ها حملات پهپادی و موشکی خود را به اهدافی از جمله ریاض، پایتخت عربستان، و رأس تنوره، مرکز مهم صنعت نفت این کشور در ساحل خلیج فارس، آغاز کردند.
در همین حال، حملات در تنگه هرمز نیز با شدتی غیرمعمول ادامه یافته است؛ حملاتی که بخشی از تلاش ایران برای تثبیت دوباره کنترل خود بر این آبراه راهبردی به شمار می‌رود.
عمر کریم، پژوهشگر امنیت خلیج فارس در دانشگاه بیرمنگام بریتانیا، در این باره گفت: «آمریکا و ایران از نظر اهداف راهبردی و اولویت‌های سیاسی رهبرانشان فاصله زیادی با یکدیگر دارند. هر دو طرف می‌خواهند دست‌کم در نگاه افکار عمومی، پیروز این درگیری معرفی شوند. همین مسئله شرایط بسیار دشواری برای میانجی‌ها و کشورهای منطقه ایجاد کرده است؛ کشورهایی که در نهایت بیشترین آسیب را از پیامدهای این جنگ خواهند دید.»
روزنامه وال‌استریت ژورنال همچنین گزارش داد که فرمانده ارشد نیروهای نظامی آمریکا در خاورمیانه، روز پنجشنبه در دیداری کم‌سابقه در کاخ سفید، گزینه‌های نظامی مربوط به ایران را به ترامپ ارائه کرده است. این دیدار در شرایطی انجام شد که واشنگتن در حال بررسی ازسرگیری عملیات نظامی گسترده علیه ایران است.
دریاسالار برد کوپر به‌ندرت شخصاً برای ارائه گزارش به ترامپ به کاخ سفید می‌رود. به همین دلیل، این دیدار می‌تواند نشانه‌ای از نزدیک شدن آمریکا به تصمیم برای آغاز عملیات نظامی مهم علیه ایران باشد.
علی واعظ، کارشناس مسائل ایران و معاون مدیر برنامه خاورمیانه در گروه بین‌المللی بحران، گفت: «هنوز اختلافات اساسی میان دو طرف پابرجاست و به همین دلیل، به نظر می‌رسد تشدید تنش‌ها اجتناب‌ناپذیر باشد. اوضاع خیلی زود می‌تواند بسیار وخیم شود.»
متحدان آمریکا در خلیج فارس؛ قربانیان احتمالی جنگی که واشنگتن آغاز می‌کند
تهدید دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به حمله دوباره به ایران، متحدان واشنگتن در خلیج فارس را با چشم‌اندازی نگران‌کننده روبه‌رو کرده است: جنگی دیگر که تصمیم آن در واشنگتن گرفته می‌شود، اما هزینه‌اش را کشورهای منطقه می‌پردازند.
موشک‌های ایرانی که در دور قبلی درگیری‌ها پایگاه‌های نظامی آمریکا و تأسیسات انرژی کشورهای خلیج فارس را هدف قرار دادند، نقطه‌ضعف مهمی را در ساختار امنیتی چند دهه‌ای آمریکا در منطقه آشکار کردند. حضور گسترده نظامی آمریکا در خاورمیانه نه‌تنها نتوانسته است ایران را از حمله بازدارد، بلکه مجموعه‌ای از اهداف ثابت و مشخص در اختیار تهران قرار داده است. از سوی دیگر، کشورهای عربی میزبان این پایگاه‌ها نیز به نقاط آسیب‌پذیری تبدیل شده‌اند که ایران می‌تواند از آنها برای افزایش فشار بر واشنگتن استفاده کند.
این نگرانی در نشست سالانه امنیتی «گفت‌وگوی منامه» در بحرین، که آخر هفته برگزار شد، محور اصلی بحث میان وزیران، سیاست‌گذاران و مقام‌های امنیتی بود. دولت‌های منطقه در این نشست پیامدهای دور تازه جنگ را برای نیروهای آمریکایی و کشورهایی که میزبان آنها هستند، بررسی کردند.
این نگرانی‌ها زمانی جدی‌تر شد که ترامپ بار دیگر تهدید به اقدام نظامی علیه ایران کرد. او گفت ممکن است پس از انتخابات میان‌دوره‌ای روز سه‌شنبه، «عملیات کوچک دیگری شبیه عملیات خشم حماسی» را آغاز کند؛ اشاره‌ای به عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل که از ۲۸ فوریه آغاز شد.
چهار مقام اروپایی به رویترز گفتند آمریکا نیروها و تجهیزات نظامی کافی را در منطقه مستقر کرده است تا بتواند در زمانی کوتاه به ایران حمله کند؛ حمله‌ای که حتی ممکن است از همین هفته آغاز شود. یک مقام پنجم اروپایی که ارتباط نزدیکی با رهبران کشورهای خلیج فارس دارد، گفت: «جنگ در راه است. هیچ‌کس موافق این جنگ نیست.»
بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر، نیز در نشست منامه هشدار داد که دور تازه درگیری‌ها خطرناک‌تر و ویرانگرتر از جنگ قبلی خواهد بود. او گفت: «این جنگ هیچ نتیجه‌ای به دنبال نخواهد داشت.»
دو نفر از مقام‌های اروپایی به رویترز گفتند که هرگونه حمله آمریکا احتمالاً تأسیسات هسته‌ای ایران، از جمله مراکز تحقیق و توسعه، را هدف قرار خواهد داد. یکی از اهداف احتمالی، کوه کلنگ است که با برنامه هسته‌ای ایران ارتباط دارد. با این حال، این مقام‌ها معتقدند حملات نظامی احتمالاً فقط می‌تواند توانمندی‌های ایران را تضعیف کند و قادر نخواهد بود آنها را به‌طور کامل از بین ببرد.
مقام‌های ایرانی به رویترز گفته‌اند که تهران فهرست‌های دقیقی از اهداف احتمالی برای پاسخ به حمله دوباره آمریکا و اسرائیل تهیه کرده است. این اهداف علاوه بر پایگاه‌های نظامی، شامل کابل‌های ارتباطی زیردریایی و حتی برخی تأسیسات نظامی مخفی نیز می‌شود.
چنین راهبردی می‌تواند هزینه جنگ را از میدان‌های نبرد فراتر ببرد. زیرساخت‌های انرژی، تأسیسات آب‌شیرین‌کن، شبکه‌های ارتباطی و اهداف مهم و شناخته‌شده در شهرهای خلیج فارس نیز ممکن است در معرض حملات قرار بگیرند.
ایران از نظر توان نظامی قابل مقایسه با آمریکا و اسرائیل نیست، اما به گفته سه نفر از شرکت‌کنندگان در نشست منامه، برای پیشبرد راهبرد خود نیازی به برابری نظامی با این دو کشور ندارد. راهبرد تهران بیش از پیش بر فرسایشی کردن درگیری‌ها متمرکز شده است: افزایش هزینه حفاظت و پشتیبانی از نیروهای آمریکایی، تبدیل کشورهای میزبان این نیروها به نقاط آسیب‌پذیر و استفاده از هرگونه عقب‌نشینی نظامی آمریکا به‌عنوان نشانه‌ای از ناتوانی واشنگتن در دفاع از متحدانش.
امیل هوکایم، مدیر بخش امنیت منطقه‌ای در مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی که برگزارکننده نشست منامه است، گفت: «آنچه ایرانی‌ها واقعاً به دنبال آن هستند، خروج نیروهای آمریکایی از منطقه است.» او به رویترز گفت پیام اصلی تهران به قدرت‌های خلیج فارس این است: «شما چهار دهه برای ایجاد رابطه با آمریکا سرمایه‌گذاری کردید، اما بعد از ۴۰ سال، پایگاه‌های آمریکایی نه‌تنها از شما محافظت نکردند، بلکه شما را در معرض حمله قرار دادند.»
این استدلال در هیچ‌جا به اندازه بحرین اهمیت ندارد. این کشور میزبان مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکاست و دهه‌ها یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های قدرت نظامی واشنگتن در منطقه به شمار می‌رفته است. در نزدیکی پایگاه آمریکا در منطقه جفیر بحرین، آثار حملات هنوز در فاصله چند متری مناطق مسکونی دیده می‌شد. سقف فلزی و دیوار جلویی یک انبار بر اثر اصابت پرتابه‌ها شکافته و سیاه شده بود. همچنین یک‌سوم صفحه راداری که رو به ایران قرار داشت، از بین رفته بود.
این خسارت‌ها واشنگتن را با پرسشی روبه‌رو کرده که اهمیت آن فراتر از بحرین است: آیا آمریکا باید پایگاه‌های نظامی خود در منطقه را که برای گسترش قدرت نظامی این کشور ساخته شده‌اند، دوباره بازسازی و مستحکم کند یا حضور نظامی خود را کاهش دهد؟ این پایگاه‌ها اساساً برای نمایش و اعمال قدرت آمریکا طراحی شده‌اند، نه برای مقاومت در برابر حملات مداوم موشکی و پهپادی.
برای بحرین، نگرانی از تهدیدهای ایران با اختلافات قدیمی مذهبی و تاریخی نیز گره خورده است. در سال ۲۰۱۱، اعتراضات گسترده‌ای که عمدتاً از سوی جامعه شیعه بحرین شکل گرفته بود، حکومت سنی آل‌خلیفه را با چالشی جدی روبه‌رو کرد. حاکمان بحرین این اعتراضات را سرکوب کردند و ایران را به دخالت در ناآرامی‌ها متهم نمودند؛ اتهامی که تهران آن را رد کرد.
از زمان آغاز جنگ اخیر نیز برخی جریان‌های تندرو در ایران بار دیگر از بحرین با عنوان «استان چهاردهم ایران» یاد کرده‌اند؛ ادعایی که تهران در سال ۱۹۷۰ از آن دست کشیده بود. با توجه به این پیشینه تاریخی، حمله به تأسیسات آمریکایی در بحرین فقط حضور نظامی واشنگتن را تهدید نمی‌کند، بلکه امنیت خود بحرین را نیز به خطر می‌اندازد.
یک مقام کشورهای خلیج فارس به رویترز گفت: «در واقع، با بدترین سناریوی ممکن روبه‌رو هستیم.» او پیش‌بینی کرد آمریکا به‌زودی به ایران حمله کند و تهران نیز در پاسخ، زیرساخت‌های غیرنظامی کشورهای خلیج فارس را هدف قرار دهد.
مقام دیگری از کشورهای منطقه گفت: «در نهایت، فقط یک نفر است که تصمیم می‌گیرد» آیا درگیری‌ها از سر گرفته شوند و شدت آنها چقدر باشد. اشاره او به ترامپ بود؛ اظهارنظری که نشان می‌داد کشورهای خلیج فارس با وجود آنکه پیامدهای جنگ را تحمل خواهند کرد، قدرت چندانی برای تأثیرگذاری بر تصمیم آغاز آن ندارند.
یک مقام کاخ سفید در پاسخ به پرسش‌های رویترز درباره این گزارش گفت «همه گزینه‌ها» همچنان روی میز است و ایران با دو راه روبه‌روست: «راه آسان یا راه دشوار». او افزود: «رئیس‌جمهور ترامپ همه برگ‌های برنده را در اختیار دارد.»
هوکایم نیز در ادامه گفت: «هدف کارزار ایران، فرسوده کردن آمریکایی‌هاست، نه پیروزی در جنگ. ایران می‌تواند آمریکا را مجبور کند که به‌مرور زمان انرژی، تسلیحات و پول بیشتری هزینه کند.»
این نگرانی‌ها کشورهای خلیج فارس را بیش از گذشته به سمت دیپلماسی سوق داده است. ماه گذشته، مقام‌های ارشد عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در تهران با مقام‌های ایرانی دیدار و گفت‌وگو کردند. عربستان اعلام کرد هدف از این تلاش‌ها «جلوگیری از بازگشت تنش‌های نظامی» است. مقام‌های قطری نیز آخر هفته در تهران و دوحه دیدارهایی برگزار کردند تا مانع از آغاز دوباره جنگ شوند.
انور قرقاش، مقام ارشد امارات، در نشست منامه گفت: «امیدواریم گشایشی در مسیر دیپلماسی ایجاد شود. واقعاً نمی‌خواهیم شاهد دور تازه‌ای از رویارویی در منطقه باشیم.» با این حال، او تأکید کرد که امارات «خود را برای بدترین سناریو آماده کرده است».
مقام اروپایی که با رهبران کشورهای خلیج فارس در ارتباط است، گفت بدبینی عمیقی درباره امکان حل اختلافات میان واشنگتن و تهران از راه دیپلماسی وجود دارد. به گفته او، بسیاری از مقام‌های منطقه ازسرگیری جنگ را مسئله زمان می‌دانند، نه اینکه اصلاً چنین اتفاقی رخ خواهد داد یا نه.
اکنون پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا آمریکا همچنان به امنیت کشورهای خلیج فارس متعهد است یا خیر؛ مسئله این است که تضمین امنیتی واشنگتن چه معنایی خواهد داشت، وقتی زیرساخت‌هایی که قرار است امنیت این کشورها را تأمین کنند، خود به اهداف حملات تبدیل شده‌اند.
به نظر می‌رسد رقابت میان طرف‌ها نیز در حال تغییر است. مسئله دیگر صرفاً این نیست که کدام طرف می‌تواند خسارت نظامی بیشتری به دیگری وارد کند، بلکه این است که کدام طرف می‌تواند برای مدت طولانی‌تری هزینه‌های جنگ را تحمل نماید.
برای متحدان آمریکا در خلیج فارس، نگرانی اصلی این است که در صورت آغاز دور تازه جنگ، بخش بزرگی از هزینه‌ها و خسارت‌های آن بار دیگر بر دوش آنها بیفتد.
دیدگاه خوانندگان