در نهایت، عربستان باید نخستین گام را بردارد. امتیاز دادن در این زمینه به معنای تسلیم شدن نیست، بلکه به معنای پذیرش واقعیت‌های موجود است. حوثی‌ها از صحنه یمن حذف نخواهند شد و در هر ساختار سیاسی آینده این کشور نقشی خواهند داشت.
عربستان سعودی و حوثی‌ها، همچنان حملات خود علیه یکدیگر را تشدید می‌کنند؛ آن هم در شرایطی که نشانه‌های هشداردهنده‌ای از وخامت اوضاع انسانی در یمن به چشم می‌خورد. در حالی که همه طرف‌ها به ادبیاتی هرچه تندتر و اغراق‌آمیزتر روی آورده‌اند و جنگ را اصلی‌ترین راه پیشبرد منافع خود می‌دانند، یک واقعیت روشن در منازعه یمن همچنان پابرجاست: این جنگ راه‌حل نظامی ندارد. محتمل‌ترین نتیجه درگیری‌های کنونی، جنگی فرسایشی، بی‌رحمانه و مبتنی بر منطق برد و باخت مطلق است؛ جنگی که در آن هر طرف منتظر می‌ماند تا طرف مقابل زودتر عقب‌نشینی کند. در این میان، غیرنظامیان یمنی باید بهای شکست دیپلماسی را بپردازند.
در چند هفته گذشته، یمن شاهد شدیدترین درگیری‌ها از زمان آغاز جنگ داخلی ۱۲ ساله خود بوده است. از سال ۲۰۱۴ تاکنون، صدها هزار نفر به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در این جنگ جان خود را از دست داده‌اند و گزارش‌ها از کشته و زخمی شدن هزاران نفر دیگر در ماه‌های اخیر حکایت دارد.
درگیری‌های اخیر در امتداد خطوط مقدم جبهه، که عمدتاً شمال و جنوب یمن را از یکدیگر جدا می‌کنند، گسترش یافته است. با این حال، شدیدترین نبردها در امتداد سواحل غربی و مناطق کوهستانی اطراف تعز، سومین شهر بزرگ یمن و مرکز صنعتی سابق این کشور، رخ داده است. حوثی‌ها در ماه سپتامبر و هم‌زمان با شدت گرفتن دوباره جنگ، پیشروی‌های چشمگیری داشتند و بخش بزرگی از سواحل غربی و تنگه باب‌المندب را به تصرف خود درآوردند. آن‌ها به‌تازگی شهر تعز را نیز محاصره کرده‌اند.
حوثی‌ها از روزهای نخست جنگ تاکنون نتوانسته‌اند کنترل این شهر را در اختیار داشته باشند. آن‌ها در اوایل سال ۲۰۱۵ و در جریان ضدحمله نیروهای دولت یمن، تعز را از دست دادند و از آن زمان تاکنون این شهر یکی از اصلی‌ترین خطوط مقدم جنگ بوده است.
محاصره تعز و فاجعه انسانی در راه
درگیری‌ها در شهر تعز اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا سقوط یا ادامه محاصره آن میتواند برای صدها هزار غیرنظامی گرفتار در شهر فاجعه‌بار باشد. حوثی‌ها محاصره‌ای سخت و بی‌رحمانه را علیه این شهر در پیش گرفته‌اند.
سازمان بین‌المللی مهاجرت وابسته به سازمان ملل برآورد می‌کند که بیش از ۳۰۰ هزار آواره داخلی در استان تعز زندگی می‌کنند که شمار زیادی از آن‌ها در خود شهر ساکن هستند. این سازمان می‌گوید این جمعیت، علاوه بر حدود ۶۰۰ هزار نفری است که پیش‌تر در شهر زندگی می‌کردند. برخی برآوردها نیز جمعیت شهر را با احتساب آوارگان تازه‌وارد، تا یک میلیون نفر تخمین می‌زنند.
با ادامه درگیری‌ها در اطراف شهر، شمار آوارگان نیز بیشتر خواهد شد؛ زیرا مردم ناچارند به تنها مسیری که برایشان باقی مانده، یعنی به سمت شهر، پناه ببرند. سازمان‌های امدادرسان می‌گویند دسترسی به بیشتر اردوگاه‌های آوارگان برای آن‌ها ممکن نیست. از سوی دیگر، رفت‌وآمد به تعز نیز از گذشته دشوار بوده، زیرا خطوط مقدم جبهه بیشتر راه‌های اصلی منتهی به شهر را مسدود کرده‌اند. در نتیجه، تعز بیش از پیش با کمبود امکانات و نیازهای اولیه زندگی روبه‌رو شده است.
در چنین شرایطی، محاصره تعز از سوی حوثی‌ها میتواند مصداق جنایت جنگی باشد؛ زیرا با جلوگیری از ورود کالاهای ضروری، دسترسی مردم به نیازهایی را که برای زنده ماندن به آن‌ها احتیاج دارند، مسدود می‌کند. این اقدام بدون تفکیک میان نظامیان و غیرنظامیان انجام می‌شود و بحران انسانی را به ابزاری برای پیشبرد جنگ تبدیل می‌کند.
این تصمیم آگاهانه، بازتاب‌دهنده الگویی است که در سال‌های گذشته بر جنگ یمن حاکم بوده است: طرف‌های درگیر می‌کوشند با محروم کردن یکدیگر از منابع حیاتی، توان و قدرت چانه‌زنی آن‌ها را در هرگونه توافق پس از جنگ کاهش دهند. محاصره زمینی، دریایی و هوایی مناطق تحت کنترل حوثی‌ها از سوی عربستان نیز میتواند به همین شکل مصداق جنایت جنگی باشد.
طرف‌های درگیر امروز بار دیگر همین راهبرد را دنبال می‌کنند و به نظر می‌رسد بیش از آنکه به رنجی که اقداماتشان مستقیماً بر مردم تحمیل می‌کند اهمیت بدهند، به این فکر می‌کنند که چگونه می‌توانند از این رنج برای رسیدن به اهداف خود بهره ببرند. این شیوه جنگیدن در نقاط مختلف منطقه، از غزه و لبنان گرفته تا ایران، دوباره رواج یافته است. اما برای مردم یمن که ۸۳ درصد آن‌ها در فقر چندبعدی زندگی می‌کنند و جامعه‌شان تا حد زیادی ویران شده است، دیگر امکانات چندانی برای تحمل چنین جنگی باقی نمانده است.
جنگی که به سود حوثی‌ها تمام می‌شود
همه طرف‌ها از تمایل خود به راه‌حل دیپلماتیک سخن می‌گویند، اما در عمل خشونت را به ابزاری دیگر برای پیشبرد اهداف سیاسی تبدیل کرده‌اند. انصارالله توان داخلی خود را در زمینه تولید و توسعه تسلیحات به‌طور چشمگیری افزایش داده است. در مقابل، دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن طی نزدیک به یک سال گذشته بارها خواستار آغاز عملیات نظامی تازه علیه حوثی‌ها شده است. به نظر می‌رسد این دولت تحولات گسترده‌تر منطقه‌ای را فرصتی برای جلب حمایت و مداخله بین‌المللی می‌بیند؛ حمایتی که شاید بتواند به شکست این گروه شبه‌نظامی منجر شود.
اما اکنون نیروهای دولت یمن خود را در موقعیتی می‌بینند که در حال شکست خوردن در جنگ هستند. حوثی‌ها بار دیگر توان نظامی خود، به‌ویژه قدرت پهپادی‌شان، را به نمایش گذاشته‌اند. در عین حال، اختلاف و چنددستگی در جبهه حامیان دولت نیز آشکارتر شده است؛ جبهه‌ای که سال‌هاست نتوانسته در برابر دشمنی که از نظر نظامی برتری دارد، به وحدت و انسجام برسد.
عربستان لزوماً خواهان ازسرگیری جنگ نبوده است؛ به‌ویژه با توجه به آشفتگی‌های منطقه‌ای که آسیب جدی به اقتصاد این کشور و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس وارد کرده است. با این حال، اکنون با جنبش حوثی‌ها روبه‌روست که می‌خواهد در هرگونه توافق پس از جنگ، قدرت چانه‌زنی بیشتری به دست آورد. ریاض نیز در واکنش، سطح درگیری‌ها را بالا برده و حملات حوثی‌ها به خاک خود را با حملات متقابل پاسخ داده است.
نتیجه این روند فاجعه‌بار بوده است. هر دو طرف آشکارا زیرساخت‌های غیرنظامی یکدیگر، به‌ویژه فرودگاه‌ها، را تهدید می‌کنند و صریحاً از وارد کردن خسارت و رنج گسترده به مردم به‌عنوان راهی برای پایان دادن به درگیری‌ها سخن می‌گویند.
حملات حوثی‌ها به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض و تأسیسات نفتی عربستان، از جمله دفتر مرکزی شرکت آرامکو، غول نفتی دولتی این کشور، را نباید کم‌اهمیت جلوه داد. به همین ترتیب، حملات عربستان به تأسیسات نفتی یمن در مناطق تحت کنترل حوثی‌ها و فرودگاه بین‌المللی صنعا نیز قابل چشم‌پوشی نیست.
این حملات که در فاصله چند ساعت از یکدیگر انجام شدند، صدها کشته و زخمی بر جای گذاشتند. هم‌زمان، هر دو طرف تهدید کردند که حملات خود را گسترش خواهند داد. این تحولات به‌خوبی نشان می‌دهد که چرخه خطرناک تشدید تنش در یمن تا چه اندازه نگران‌کننده شده است. حمله موشکی حوثی‌ها به مقر ائتلاف تحت رهبری عربستان در کاخ ریاست‌جمهوری عدن نیز نشان می‌دهد که این درگیری تا چه اندازه میتواند گسترده‌تر شود.
جنگ داخلی یمن و رقابت منطقه‌ای
بُعد بین‌المللی جنگ، از یک سو از منازعه داخلی یمن جداست و از سوی دیگر با آن پیوندی عمیق دارد. با این حال، برای پایان دادن به جنگ باید هر دو بُعد این بحران به شکلی پایدار حل‌وفصل شوند؛ توافقی که احتمالاً هیچ‌یک از طرف‌ها را کاملاً راضی نخواهد کرد.
همین مسئله حل‌وفصل جنگ‌هایی مانند جنگ یمن را دشوار می‌کند؛ به‌ویژه در شرایطی که خاورمیانه با تحولات عمیق و تغییراتی روبه‌روست که میتواند سرنوشت نسل‌های آینده منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
با این همه، بخش زیادی از چارچوب دیپلماتیک پیشین همچنان وجود دارد. عمان که همواره در این جنگ و دیگر منازعات منطقه‌ای نقش میانجی را ایفا کرده، بنا بر گزارش‌ها در حال انتقال پیام میان عربستان و حوثی‌هاست. مسیر دیپلماتیک سازمان ملل نیز، با وجود کاستی‌هایش، همچنان یکی دیگر از راه‌های مذاکره برای کاهش تنش به شمار می‌رود.
مسئله اصلی، زمان است: در شرایطی که همه طرف‌ها در حال آزمودن میزان تحمل و عقب‌نشینی یکدیگر هستند، چه زمانی به این نتیجه خواهند رسید که دیپلماسی بهترین راه برای تأمین منافعشان است؟
به نظر نمی‌رسد این بن‌بست خونین به‌زودی پایان یابد. عربستان از چند جهت آسیب‌پذیرتر است: زیرساخت‌های انرژی این کشور در معرض خطر قرار دارند، برنامه متنوع‌سازی اقتصاد و جذب سرمایه‌گذاری آن ممکن است لطمه ببیند و اعتبار و جایگاه منطقه‌ای‌اش نیز آسیب خواهد دید. در مقابل، حوثی‌ها به احتمال زیاد می‌توانند مدت بیشتری در برابر فشارها مقاومت کنند؛ همان‌طور که در گذشته نیز چنین کردند.
شاید به همین دلیل است که ریاض، درست مانند دولت یمن، از دیگر کشورها خواسته است برای مقابله با حوثی‌ها به کمکش بیایند. با این حال، پیوستن کشورهای دیگر به این درگیری اشتباه خواهد بود. آن‌ها به جای ورود به جنگ، باید هر دو طرف را به دستیابی به توافق تشویق کنند.
خواسته‌های طرف‌های درگیر چیست؟
منافع هر یک از طرف‌ها تا حد زیادی روشن است و پایان دادن به جنگ بیش از هر چیز به تصمیم‌های سیاسی نیاز دارد.
حوثی‌ها امیدوارند با حملات مستقیم به زیرساخت‌های نفتی عربستان، صادرات نفت و برنامه این کشور برای متنوع‌سازی اقتصاد را تحت فشار قرار دهند و ریاض را وادار کنند محاصره مناطق تحت کنترل آن‌ها را کاهش دهد. آن‌ها همچنین خواهان پرداخت حقوق کارکنان بخش عمومی در مناطق تحت کنترل خود و برخورداری از نقشی محوری در ساختار حکمرانی آینده یمن هستند.
دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن همه خواسته‌های حوثی‌ها را رد می‌کند و خود را تنها قدرت قانونی و مشروع برای اداره کشور می‌داند.
عربستان نیز به دنبال پایان پایدار جنگ است؛ پایانی که امنیت این کشور را تضمین کند و مانع از تکرار تجربه حزب‌الله لبنان در یمن شود. منتقدان معتقدند هدف حوثی‌ها تبدیل شدن به نیرویی مشابه حزب‌الله در لبنان است، نه مشارکت واقعی در توافقی برای تقسیم قدرت.
در نهایت، عربستان باید نخستین گام را بردارد. امتیاز دادن در این زمینه به معنای تسلیم شدن نیست، بلکه به معنای پذیرش واقعیت‌های موجود است. حوثی‌ها از صحنه یمن حذف نخواهند شد و در هر ساختار سیاسی آینده این کشور نقشی خواهند داشت. شاید تنها راه پیش رو، تعامل با آن‌ها بر همین اساس باشد.
این مسیر باید با پایان دادن به محاصره مناطق تحت کنترل حوثی‌ها از سوی عربستان آغاز شود. همچنین باید پرداخت حقوق کارکنان بخش عمومی دولت یمن در این مناطق از سر گرفته شود؛ پرداخت‌هایی که دولت یمن، با حمایت عربستان، از انجام آن‌ها خودداری کرده است. این مسائل قدیمی و پیچیده، همواره از مهم‌ترین موانع پایان جنگ بوده‌اند و مدت‌هاست زمان حل‌وفصل آن‌ها فرا رسیده است.
حوثی‌ها نیز باید امتیاز بدهند. آن‌ها باید آتش‌بس را بپذیرند و با حسن نیت به مذاکراتی هم‌زمان در دو سطح متعهد شوند: مذاکرات میان طرف‌های یمنی برای تعیین تکلیف آینده کشور و مذاکرات مستقیم میان حوثی‌ها و عربستان برای دستیابی به توافقی درباره دوران پس از جنگ.
این گروه باید به توقف خشونت متعهد شود و در مقابل، پایان محاصره و ازسرگیری پرداخت حقوق کارکنان بخش عمومی را دریافت کند. همچنین باید تجهیزات و نیروهای نظامی از خطوط مقدم عقب‌نشینی کنند و توافق نهایی شامل تعهدی قابل راستی‌آزمایی برای خلع سلاح و غیرنظامی کردن مناطق درگیر باشد. اجرای چنین تصمیم‌هایی میتواند مرحله‌به‌مرحله انجام شود تا پایبندی طرف‌ها به توافق تضمین شود.
ریاض همچنین باید در پشت صحنه با ایران مذاکره کند؛ همان‌طور که هم‌اکنون نیز چنین مذاکراتی در جریان است. هرچند تهران کنترل کاملی بر حوثی‌ها ندارد، اما همچنان از نفوذ و اهرم فشاری برخوردار است که میتواند به پیشبرد توافق کمک کند.
حتی توقف موقت درگیری‌ها در شرایط کنونی نیز میتواند فرصت‌هایی برای آینده ایجاد کند؛ به‌ویژه اگر این وقفه زمانی فراهم کند تا جنگ منطقه‌ای گسترده‌تری که آشکارا زمینه ازسرگیری درگیری‌ها در یمن را فراهم کرده، به پایان برسد.
این رویکرد قطعاً ایده‌آل نیست و ممکن است شکست بخورد. عوامل متعددی در یمن و سراسر منطقه وجود دارند که می‌توانند بر روند تحولات تأثیر بگذارند. برخی بازیگران نیز ممکن است ادامه درگیری را فرصتی برای پیشبرد اهداف خود بدانند و به همان اندازه که به مسیر دیپلماسی علاقه دارند، از ادامه جنگ استقبال کنند.
با این حال، در شرایط کنونی باید غیرنظامیان یمن در اولویت قرار گیرند، نه ملاحظات ژئوپلیتیکی. این امر شاید به معنای پذیرش آتش‌بسی باشد که کاستی‌های جدی دارد، اما دست‌کم میتواند فعلاً به جنگ و کشتار پایان دهد.
دیدگاه خوانندگان