دونالد ترامپ زمانی که به کاخ سفید بازگشت، وعده داده بود به «جنگهای بیپایان» پایان خواهد داد. اما اکنون خود را درگیر مذاکراتی با ایران میبیند که چشمانداز روشنی برای پایان آن وجود ندارد.
به گفته تحلیلگران، این وضعیت نوعی بنبست است که بیش از همه به سود تهران تمام میشود؛ زیرا ایران سالهاست از راهبردی استفاده میکند که بر طولانی کردن مذاکرات و به تعویق انداختن هرگونه امتیازی که از خطوط قرمز جمهوری اسلامی عبور کند، استوار است.
آمریکا و ایران تفاهمنامهای امضا کردهاند که بر اساس آن جنگ متوقف شود، تنگه هرمز باز بماند و محاصره نظامی آمریکا علیه ایران پایان یابد. دو طرف همچنین توافق کردند که درباره مسائل پیچیدهتر، از جمله برنامه هستهای ایران، گفتوگو کنند و ظرف ۶۰ روز به نتیجه برسند.
اما دو هفته پس از اجرایی شدن این تفاهمنامه، مذاکرات هستهای هنوز به شکل جدی آغاز نشده است.
در عوض، آمریکا و ایران دوباره درباره موضوعاتی بحث میکنند که قرار بود پیش از این حلوفصل شده باشند؛ از جمله اینکه چه کسی کنترل تنگه هرمز را در اختیار خواهد داشت، آیا اسرائیل باید جنگ خود در لبنان را متوقف کند یا نه، و همچنین آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران بر اثر تحریمهای آمریکا.
این الگوی «یک قدم به جلو و دو قدم به عقب» برای کسانی که سابقه مذاکرات هستهای با ایران را دنبال کردهاند، کاملاً آشناست.
توافق هستهای سال ۲۰۱۵ که در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما به دست آمد، پس از سالها مذاکره، توقف، ازسرگیری و بنبست حاصل شد و در نهایت نیز نتوانست ایران را وادار به پذیرش امتیازهایی کند که از خطوط قرمز جمهوری اسلامی فراتر برود.
ریچارد نفیو، مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا که سالها در مذاکرات هستهای با ایران حضور داشته، میگوید جای تعجب ندارد که ایران تاکنون از ورود جدی به گفتوگو درباره برنامه هستهای خودداری کرده و تمرکز مذاکرات را بر تفسیر و اجرای مفاد آتشبس گذاشته است.
او میگوید: «تجربه مذاکرات هستهای ایران از سال ۲۰۰۳ نشان میدهد که ایرانیها مهارت زیادی در به تعویق انداختن مسائل حساس هستهای دارند و ترجیح میدهند درباره موضوعاتی مذاکره کنند که خودشان انتخاب کردهاند.»
طولانی شدن مذاکرات میتواند برای ترامپ به یک مشکل سیاسی تبدیل شود.
او در سال ۲۰۲۰ در شبکههای اجتماعی نوشته بود: «ایران هیچوقت در جنگ پیروز نشده، اما هیچوقت هم در مذاکره شکست نخورده است.»
در عین حال، بازگشت به جنگ نیز با مواضعی که ترامپ بارها مطرح کرده، در تضاد است.
او در جریان انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۴ وعده داده بود: «برای همیشه صفحه جنگهای احمقانه و بیپایان را ورق خواهیم زد؛ جنگهایی که هیچگاه پایان نداشتند.»
اکنون که کاخ سفید تمایل چندانی به ازسرگیری جنگ ندارد، این احتمال مطرح شده که مذاکرات برای مدت طولانی ادامه پیدا کند یا به تدریج بدون نتیجه مشخص فروکش کند.
در چنین شرایطی، ایران و آمریکا تنها به اجرای حداقل مفاد توافق موقت بسنده خواهند کرد؛ از جمله توقف اعمال تحریمهای جدید آمریکا، حفظ وضعیت فعلی برنامه هستهای آسیبدیده ایران و ادامه کاهش فشار بر صادرات نفت ایران.
آلن آیر، مذاکرهکننده پیشین وزارت خارجه آمریکا که اکنون در مؤسسه خاورمیانه فعالیت میکند، میگوید: «ایران کاملاً راضی است که روند مذاکرات را جایگزین پیشرفت واقعی کند. آنها میدانند که دستکم در کوتاهمدت، زمان به سود آنهاست.»
استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، و جرد کوشنر، داماد رئیسجمهور آمریکا، این هفته به قطر رفتند تا ابتدا گفتوگوهای صلح متوقفشده را احیا کنند و سپس به موضوع محدود کردن برنامه هستهای ایران بپردازند.
با این حال، مذاکرات پیش از آغاز، تحت تأثیر درگیری سهروزه اخیر میان دو طرف قرار گرفت و روند آن با مشکل مواجه شد.
ایران از اقدام عمان در ایجاد یک مسیر ترانزیتی با حمایت آمریکا، بدون هماهنگی با تهران، خشمگین شد و در واکنش، حملات به کشتیهای عبوری را از سر گرفت؛ آمریکا نیز حملاتی علیه ایران انجام داد. پس از آن، دو طرف بار دیگر توافق کردند که درگیریها متوقف و مذاکرات از سر گرفته شود.
ترامپ این دیدار را «نشستی بسیار موفق با طرف ایرانی» توصیف کرد.
اگرچه جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، و مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پذیرفتهاند که مذاکرات ممکن است شکست بخورد، اما ترامپ به مشاوران خود گفته است حتی اگر گفتوگوها از مهلت ۶۰ روزه فراتر برود، تمایلی به آغاز دوباره جنگ ندارد.
ونس روز چهارشنبه به خبرنگاران گفت: «رئیسجمهور تا زمانی که ضرورتی وجود نداشته باشد و هدف مشخصی تعریف نشده باشد، نیروهای نظامی آمریکا را دوباره وارد جنگ نخواهد کرد.»
او افزود: «اگر ایران بخواهد برنامه هستهای خود را دوباره بازسازی کند یا بار دیگر به کشتیهای تجاری حمله کند، محاسبات ما تغییر خواهد کرد. اما در شرایط فعلی، دستور رئیسجمهور این است که بروید و توافق کنید.»
قرار بود توافق نهایی تا ۱۸ اوت حاصل شود، اما در صورت توافق دو طرف، مذاکرات میتواند بدون محدودیت زمانی تمدید شود.
در طول مذاکرات، دو طرف متعهد شدهاند به یکدیگر حمله نکنند و آتشبس منطقهای را حفظ کنند.
آمریکا نیز باید به تدریج محاصره بنادر ایران را کاهش دهد و ایران نیز عبور کشتیها از تنگه هرمز را به سطح پیش از جنگ بازگرداند.
نحوه مدیریت تنگه هرمز قرار است در ادامه مذاکرات مشخص شود.
مهمتر از همه، دو طرف توافق کردهاند که در موضوع برنامه هستهای و تحریمها «وضعیت موجود» حفظ شود.
بر این اساس، ایران برنامه هستهای آسیبدیده خود را در وضعیت فعلی نگه میدارد و آمریکا نیز متعهد شده تحریم جدیدی اعمال نکند و نیروهای نظامی بیشتری به منطقه اعزام نکند.
وزارت خزانهداری آمریکا نیز تاکنون به وعده دولت ترامپ برای کاهش فشار بر صادرات نفت ایران عمل کرده و اجازه داده درآمدهای نفتی آزادانه وارد ایران شود.
این اقدام برای جمهوری اسلامی اهمیت اقتصادی زیادی دارد و میتواند ظرف دو ماه حدود ۱۰ میلیارد دلار درآمد ایجاد کند.
حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر مؤسسه آلمانی امور بینالملل و امنیت، میگوید با وجود تاکتیکهای ایران برای طولانی کردن مذاکرات، رهبران جمهوری اسلامی در نهایت به دنبال توافقی با آمریکا هستند که انزوای اقتصادی کشور را کاهش دهد و احتمال ازسرگیری جنگ را کمتر کند.
او میگوید: «آنها به چیزی نیاز دارند که بهتدریج شرایط را به سمتی ببرد که بتوانند کشور را به شکل عادی اداره کنند، اما همزمان نگران هستند که هر لحظه ممکن است جنگ دوباره آغاز شود.»
ادامه وضعیت کنونی برای هر دو طرف مزایایی دارد.
ایران مجبور نیست امتیازهای مهمی درباره برنامه هستهای خود بدهد؛ برنامهای که همواره آن را صلحآمیز توصیف کرده است.
از سوی دیگر، دولت ترامپ نیز ناچار نخواهد شد وعده لغو کامل تحریمهای ایران را عملی کند؛ اقدامی که ممکن است با مخالفت شدید کنگره روبهرو شود و منابع مالی گستردهای در اختیار جمهوری اسلامی قرار دهد تا ارتش و گروههای همپیمان منطقهای خود را بازسازی کند.
با این حال، عوامل متعددی میتواند این بنبست را از بین ببرد.
احتمال دارد تنش میان اسرائیل و ایران دوباره به درگیری مستقیم تبدیل شود یا جنگ در لبنان شدت بگیرد؛ موضوعی که تهران آن را نقض مفاد آتشبس میداند.
همچنین ممکن است کاخ سفید به این نتیجه برسد که ایران در مذاکرات هستهای جدیت کافی ندارد یا تلاش میکند مدیریت تنگه هرمز را به نفع خود تعیین کند؛ در این صورت، ادامه وضع موجود دیگر برای آمریکا قابل قبول نخواهد بود.
مایکل سینگ، مدیر پیشین بخش خاورمیانه شورای امنیت ملی آمریکا در دولت جرج دبلیو بوش، درباره تفاهمنامه ایران و آمریکا میگوید: «به احتمال زیاد، این تفاهمنامه هم نخستین و هم آخرین توافقی خواهد بود که ترامپ و ایران با یکدیگر امضا میکنند.»
نظر شما