امام حسین(ع) و استبداد ستیزی

274 ۱۳۹۷ مهر ۰۴ - 2018/09/26

بی گمان حرکت عاشورای حسینی هدفمند بوده و این هدف امری شناخته شده و قابل تحلیل عقلی و ‏انسانی می‌باشد و این عمل می‌تواند برای نسل‌های پس از وی الگویی رفتاری باشد. ‏

یکی از اهداف این حرکت که در سخنان و خطبه‌های آن حضرت از مدینه تا کربلا نمود فراوان پیدا کرده، ‏و قابل استناد در جوامع انسانی و دینی و سخنی فرادینی می‌باشد و با استمداد از آموزه‌ها و سخنان آن ‏حضرت استنباط پذیر است، در مبارزه با ستم و نابودی استبداد دولت‌های جائر است. ‏

این حرکت از سویی برای نشان دادن مشروعیت نداشتن حکومت بنی‌امیه و حاکمِ بدنام آن از طریق ‏تسلیم نشدن و بیعت نکردن با چنین حکومتی و تن دادن به شهادت است. ‏و از سوی دیگر افشاگری و رسوا کردن و ذکر معیارهای بدی آن است. محورهای مهم این افشاگری ‏نشان دان شناعت و زشتی چنین حکومتی در ابعاد مختلف و از آن جمله خودسری و یکتازی و پایمال کردن ‏حقوق انسانی و ارزش‌های الهی و بی توجهی به حقوق مردم و به تعبیر آن حضرت عدم اجرای عدالت ‏است. ‏

از این رو استبداد ستیزی مبارزه با ظلمی است که گاه حاکم مشروعیت سیاسی و پشتوانه مردمی ندارد. و ‏گاه در آغاز داشته، ولی چون قدرت فساد آور است، رفتار حاکمان و والیانش دگرگون و به انحراف کشیده ‏شده و به تدریج جای خود را به عدم مشروعیت داده و ضرورت مبارزه با آن را می‌طلبد. ‏

در اینجا این پرسش مطرح است که چه نکات برجسته‌ای در این حماسه استبداد ستیز وجود ‏داشته که در قلب آزادگان جهان الگویی بر جای ماندنی شده و از آن همواره یاد می‌کنند؟ ‏

یکی از مباحث مهم در تحلیل واقعه عاشورا، کشف جهت گیری پیام‌ها و تعیین شاخص‌ترین محورها و ‏مهم‌ترین پیام‌های حسین بن علی است. ‏اینکه حرکت حسینی هدفمند بوده و این هدف امری شناخته شده و معقول و انسانی بوده، و این عمل ‏می‌تواند برای نسل‌ها بعدی الگویی رفتاری باشد، در میان عاشورا پژوهان معاصر تردیدی نیست. ‏به این جهت در منابع حدیثی و تاریخی، از اهل بیت و به ویژه امام حسین بن علی(ع) به عنوان «مصباح ‏الهدی و سفینة النجاة» یاد شده است، یعنی کسانی که چراغ هدایت و کشتی نجات هستند.

چیستی استبداد ‏

استبداد، در لغت، از کلمه بُدّ، باب استفعال، گرفته شده، و به خودرأیی و خودسری و تنها از رأی خود استفاده ‏کردن معنی شده است. در اصطلاح، این واژه به فرد و حکومتی اطلاق می‌شود که بدون مشورت و نظر خبره و به طور استقلال ‏فرمانروایی می‌کند. ‏

استبداد در حوزه فردی، به خود محوری و خودرأیی و به رأی خود اتکا کردن، بدون دلیل و منطق اطلاق ‏می‌شود و زیان فردی خاص خود را دارد، در حالی که در حوزه عمومی استبداد، منتهی به ظلم و ضایع کردن ‏حقوق دیگران می‌شود.‏

استبداد زمینه‌های فساد را در شکل ‏اعلای آن فراهم می‌سازد، چون حاکمان مسند قدرت در اختیار دارند و «قدرت فساد می‌آورد و قدرتِ مطلق، فساد مطلق». ‏دولتمردان بیش از هر قشر‎ ‎دیگری نیازمند نظارت و کنترل همگانی هستند، تا در معرض فساد که مهم‌ترینش ‏استبداد است، قرار نگیرند. از این رو خطر و ضرر فاسد شدن آن‌ها بیش از خطر و ضرر فاسد شدن توده‌ی‎ ‎مردم ‏است.‏

بنابراین، استبداد از دو جهت قابل توجه است، یکی آنکه انسان در زندگی شخصی و خصوصی خودرأیی و ‏خودسری کند و از نظر کارشناسان و اهل خبره استفاده نبرد و یکی آنکه در مدیریت و اداره جامعه و ‏کارهایی که دیگران به او واگذار کرده‌اند، نظر مردم و زیر مجموعه را در نظر نگیرد و هر کاری را که بخواهد ‏انجام دهد. ‏

نکته دیگر، آن است که چون استبداد امر مذمومی است و هر انسان عاقلی زشتی آن را درک می‌کند، گاه ‏مستبد این عمل خود را به حساب مصلحت جامعه، وظیفه دینی، یا مبارزه با توطئه دشمن می‌نامد. در ‏جوامعی که عالمان مُلجم و جاهلان مُکرمند، خفقان و ارعاب حاکم و رسانه‌ها تعطیل و انحصاری است، ‏تمام این کارها به حساب رعایت مصلحت و تأمین امنیت و رضایت خاطر مردم گذاشته می‌شود.‏

مفهوم استبداد ستیزی

در فرهنگ اسلامی افزون بر مذمت استبداد دستوراتی در ضرورت استبداد ستیزی آمده است. زیرا همان‌طور ‏که پیش از این اشاره شد، استبداد گاه شکل فردی و اخلاقی دارد و گاه شکل اجتماعی و سیاسی که در محور ‏اجتماعی مبارزه با استبداد به عنوان وظیفه‌ای انسانی و دینی مطرح شده است. ‏

مبارزه با استبداد، بکار گرفتن راه‌ و روش‌هایی در جهت اجرای حق، عدالت، مشروط و محدود کردن ‏حکومت از طریق فردی و عمل جمعی است. ‏این کلمه در جایی به کار گرفته می‌شود، که هدف آن نابودی استبداد و محدود و مقید کردن ‏حاکم در چارچوب قانون و پاسخگویی وی در تصمیمات و اداره جامعه است. ‏

امام على(ع) در نامه‌ای به اهل مصر می‌نویسد: «من از اين اندوهناكم كه سرپرستىِ حكومتِ اين امت به دست اين بى‎ ‎خردان و نابكاران افتد. ‏بیت‌المال را به غارت ببرند، آزادى بندگان خدا را سلب كنند و آن‌ها را برده خويش سازند. و با صالحان نبرد ‏كنند و فاسقان را همدستان خود قرار دهند.» (نهج‎ ‎البلاغه، نامه شماره 62.)‏

نهادینه شدن استبداد ‏

استبداد محدود به حوزه سیاسی نیست و شامل حوزه‌های خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی و ‏مطلق گرایی و حق بینی خود و باطل بینی دیگران نیز می‌شود. ‏استبداد یک نوع رفتار و تربیت و منش اجتماعی و سیاسی است. آسیبی که جوامع اسلامی از نظام‌های ‏استبدادى ديده، بيشتر از جوامعى است كه آزادى داشته و احياناً افكار غلط در ميان آن‌ها رواج یافته است. ‏

بدون شک تربیت عقلانی و رشد فکری و رواج علم به نفی استبداد کمک می‌کند، اما در جوامع دينى‎ ‎ايى كه ‏عقل و منطق و برهان در آن جايگاهى ندارد ـ به هر دليلى كه می‌خواهد باشد ـ‎ استبداد دينى و سياسى ‏حاكم می‌شود و چون آزادى و تبادل افكار نيست و حاكمان همواره از ضعف منطق برخوردارند و از هجوم ‏افكار مخالف دل نگرانند، هر فكر و ایده‌ای را توطئه مى‎ ‎شمارند و مانع نشر اندیشه و نقد افکار می‌شوند. ‏ از سویی چون باورها محك زده نمی‌شوند، آلوده به خرافات و بدعت‌ها شده و شبهات تبديل به اشكالات و ‏بحران‌های فكرى اساسى جامعه خواهند شد. ‏

استبداد ستیزی در فرهنگ اسلامی

بى‎ ‎گمان در اديان توحيدى، بندگى خدا، و رهایی از هر طاغوت و قدرت ستمگری اصل است. دستورات و ‏تعاليم دينى، همگى مردم را به خداى يگانه و پذيرفتن هدايت انبيا دعوت می‌کند: «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ ‏رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ؛ (نحل/36) به ميان هر ملتى پيامبرى مبعوث كرديم، كه خدا را بپرستيد ‏و از طاغیان و جباران دورى جوييد.»‏

اما اين دعوت مسبوق به حريت و انتخاب آگاهانه انسان‌هاست. انسان‌هایی كه بدون آزادى و آگاهى، ‏عقيده و دينى را انتخاب كرده باشند، از توحید بهره ‏و نصيبى نخواهند داشت. چه فضيلت و ارزشى براى دين و عقیده‌ای است كه از روى ترس و با تظاهر و ريا پذيرفته شده باشد. حتى دين تقليدى و چشم ‏بسته و كوركورانه ـ گرچه حق باشد ـ ارزش ندارد. زيرا در معرض زوال و اضمحلال است. ‏

نقش پيامبران در مبارزه با استبدادها و اختناق‌ها و درگيرى با مظاهر طغيان، از اساسى‏ ترين نقش‌هاست. قرآن ‏بر اين نقش پيامبران تأكيد فراوان دارد: اولاً بپا داشتن عدل را به عنوان هدف بعثت و رسالت ذكر مى‏ كند؛ ثانياً ‏در داستان‌های خود درگیری‌های پيامبران را با مظاهر استبداد، مكرر يادآورى مى‏ كند و در برخى آيات خود ‏تصريح مى‏ كند كه طبقه‏ اى كه با پيامبران همواره در ستيز بوده ‏اند، اين طبقه بوده ‏اند.‏

سوی دیگر این تعالیم، رسمیت یافتن حق انتخاب در کارها و رسمیت شناختن حق انتخاب کسانی است که ‏می‌خواهند بر کار آنان اعمال مدیریت کنند. حال اگر جامعه دينى در چنان استبداد و ديكتاتورى قرار گيرد كه ‏مانع ابراز نظريات دانشمندان دينى شود، یا مردم نقشی در انتخاب حاکمان نداشته ‏باشند، چگونه می‌تواند مدعى دينى بودن باشد. ‏

مسئله استبداد چنان در فرهنگ دینی و معنوی خطرناک و ضد انسانی تلقی شده که پیامبر با همه عظمت و ‏استواری در بینش و عصمت در قرآن فرمان می‌گیرد که با مردم مشورت کند و در برابر کارهایی که به مردم ‏مربوط می‌شود، از تک رأیی بپرهیزد. (آل عمران: 159).

در روایتی آمده است: کسی که خود رایی می‌کند، هلاک می‌شود و کسی که با دیگران مشورت می‌کند، ‏در خرد دیگران شریک می‌شود. (بحارالانوار، ج‏72 ، ص 104،  باب 48- المشورة...)‏ و جالب‌تر آنكه امام علی(ع)، ادبیات و زبان سخن گفتن با حاکمان را که همواره تملق و چاپلوسی و مداهنه ‏بوده نقد می‌کند و در خطبه‌ای خطاب به مردم می‌گوید: «فلا تُكَلِمُونى بِما تَكَلَمَ به الجبابرة.» با من همانند ‏كسانى كه با جباران و مستبدان سخن می‌گویند، سخن مگوييد. (نهج‎ ‎البلاغه، خطبه ۲۱۶، چاپ صبحى صالح.)‏ يا در باره بيعت خود در نامه يكم می‌گوید: «و بايَعنى الناس غير مستكرهين ولا مجبرين.» مردم با من ‏بيعت كردند و حكومت من را پذيرفتند در حالى كه نه كسى آن‌ها را اكراه كرده بود و نه مجبور.

در اسلام اولين كسى كه براى توجيه افعال خود از واژه جبر استفاده و به آن تمسك كرد، ‏معاويه بود.( قاضى عبدالجبار همدانى، المغنى، ج 8، ص 4.) او می‌گفت اگر من حكومت می‌کنم، چون خدا خواسته و ‏اگر خدا نمی‌خواست، من حكومت نمی‌کردم. حكام مُستبّد را هم جباران می‌گفتند؛ چون معتقد بودند كه چنين ‏جبرى وجود دارد و لذا جبار از همين باب ناميده شده است.

استبداد دینی

علامه نایینی استبداد دینی را از بدترین استبدادها می‌دانست. طالبان قدرت همواره می‌خواهند از اهرم‌هایی استفاده كنند كه جنبه مردمى و قدسى و ‏مشروعيت مذهبى و معنوى داشته باشد، طبيعى است كه بخواهند به نام دين و مذهب و به نام دفاع از عقايد ‏دينى به خودكامگى روى آورند. به اين جهت در صورتى می‌توان اين روزنه را مسدود و از سوءاستفاده از ‏دين و دفاع از عقيده جلوگيرى كرد كه ديگران امكان دفاع از عقايد خود را داشته باشند. ‏‏بايد توليت تفسير دين را از انحصار گروه خاصى ـ به ویژه صاحبان قدرت ـ خارج كرد و امكان فرصت نقد ‏و آزادى انديشه را در جامعه رواج داد.‏

‏در تاریخ بشر یکی از رنج‌های بشریت سوءاستفاده از دين بوده است و تنها راه آن آگاهی مردم و توجه به ‏خطرات آن است که بدانند اگر حوزه دین به دنیا کشیده شد، دیگر قدسی نخواهد بود و باز به تعبیر علامه ‏نائینی – در استبداد دینی التفات و تنبه ملت منحصر است و این که هرکس امكان دفاع از عقايد خود را ‏داشته باشند و جامعه در صورتى از گزند استبداد دینی در امان است كه اولاً سطح آگاهی مردم افزایش یابد و ‏زمینه نقد نهادینه شود و ثانیاً این قدرت مذهبی توزيع شده باشد و تمركز در يك مجموعه حتى با عنوان ‏مرجعیت و تفسیر دین در دست يك گروه نباشد. ‏

استبداد ستیزی در قرآن ‏

هر چند كلمه استبداد و استبداد ستیزی در قرآن نيامده است، اما در شرح حال مستبدان، برخی علائم ‏استبداد را بر شمرده است. قرآن كريم در چند ‏جا از فرعون ظالم و جبار عهد موسى ياد می‌کند و مبانى و ‏اندیشه‌های استبداد خواهى او را برمى‎ ‎شمرد. قرآن در سوره زخرف می‌گوید: « فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ ‏فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ ‏كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ» (زخرف/54). «پس قوم خود را سبك و خوار شمرد، پس اطاعتش كردند، چرا كه آن‌ها ‏مردمى منحرف بودند». مقدمه استبداد ‏و ديكتاتورى، تحقیر و بى‎ ‎توجهى به شخصيت و نقش و اراده مردم در ‏اداره جامعه و خواسته‌های طبیعی آنان است لذا استخفاف(کوچک کردن) و ذلیل ‏کردن، وسيله به اطاعت در ‏آوردن مردم و خفه كردن صداها و اندیشه آنان است. اگر استبداد نباشد، امكان استخفاف و خوارکردن و بی ‏چیز شمردن ‏نيست. اگر دليران جرئت اعتراض داشته باشند و بتوانند سخن خود را بگويند و كارهاى حاكم و ‏حكومت را مورد نقد قرار دهند، ديگر حاكم نمی‌تواند ‏سركشى كند. ‏

همچنين در جايى ديگر اين استبداد فرعون را صريحاً بازگو می‌کند و می‌گوید: «اى قوم من، امروز ‏فرمانروايى از آن شماست در اين سرزمينى سلطه كامل ‏داريد.» لازمه استبداد سلطه مطلق است. يا در جایی ‏نقل می‌کند: «يا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جاءَنا قالَ فِرْعَوْنُ ما ‏أُرِيكُمْ ‏إِلاَّ ما أَرى‏ وَ ما أَهْدِيكُمْ إِلاَّ سَبِيلَ الرَّشاد» .(غافر/29) فرعون پس از به رخ کشیدن قدرت و ملک خود و اینکه ‏چگونه از آنان نگهداری می‌کند، می‌گوید: جز ‏آنچه می‌بینم به شما نمی‌نمایم و شما را به جز راه راست راهبر ‏نيستم. ‏

به همین دلیل ضرورت مبارزه با مستبدان و ستمگران که منتهی به اجرای عدالت می‌شود، یک اصل اجتماعی ‏قرآنی است(حدید/25). چنانکه یک ‏ضرورت اجتماعی و دینی تکیه نکردن به ستمگران است كه نه تنها به ‏هيچ فردى نبايد ستم كرد، بلكه نبايد به كسانى كه مرتكب ستم می‌شوند تكيه كرد. اتكاى ‏به ستمگران، افزون ‏بر اينكه موجب اظهار رضايت از اعمال آنان می‌گردد، موجب تقويت و ادامه ظلم آنان نيز می‌گردد. ‏در کتاب ‏عُيُونِ الْأَخْبَارِ از إِبْرَاهِيمَ بْنِ ‏مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ روایت شده که کمک به ظالم خودش ستم است: «قَالَ سَمِعْتُ الرِّضَا ‌‏(ع) ... مَنْ أَعَانَ ظَالِماً فَهُوَ ظَالِمٌ وَ مَنْ خَذَلَ ظَالِماً فَهُوَ عَادِلٌ». لذا قرآن از زبان موسی نقل می‌کند: به شکرانه نعمتی که به من دادی پشتوانه ستمگران نخواهم شد: «قالَ رَبِّ ‏بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً ‏لِلْمُجْرِمِينَ». (قصص/ 17). موسى گفت پروردگارا به خاطر اين نعمت كه به ‏من ارزانى داشتى تا آخر عمرم هرگز پشتيبان مجرمين نمى‏شوم. «پشتوانه ‏ستمگران شدن ممنوع است.» تعاون ‏بر گناه و ستمگرى محكوم است. (سوره مائده، آيه 2.)

جایگاه استبداد ستیزی در حماسه حسینی

‏تردیدی نیست که محور مهم مبارزه حسین بن علی(ع) را مبارزه با ستمگر عصر خود تشکیل داده است و ‏شاخص مهم ستمگری خودکامگی و به حساب ‏نآوردن مردم است. از سوی دیگر تحقق جامعه‌ای دین محور ‏جز با نظامی آزاد و آباد و با نشاط و متکی به اراده ممکن نیست. تا ستمگر جبار وجود دارد، ‏توسعه و ‏استقرار عدالت هم عملی نیست. تا نظام بر اساس اختیار و اراده مردم بنا نشود، کارهای دین و ‏دنیا منتظم نمی‌شود. جایی که استبداد هست، معنویت واقعی هم وجود ندارد. جامعه استبداد زده، جامعه بیماری است که هیچ چیز ‏در جای خودش نیست و حاکم با زور و ‏تهدید و ارعاب به جا بجا کردن امور از جای اصلیشان می‌پردازد و ‏در جایی که به او اعتراض کنند، با فریب می‌خواهد از حقیقت امور بکاهد و به گونه‌ای زشت ‏را زیبا جلوه ‏دهد و این نمی‌شود. ‏

بنی‌امیه بر جایگاه خلافت پیامبر نشسته و براى توده مردم در مقابل حكمران حقّى قائل نبودند و تنها چيزى ‏كه براى مردم در مقابل حكمران قائل شدند ‏وظيفه و تكليف بود. اين عدّه که مردم را به مسخره گرفته و ‏اموال را به بازیچه، به همراهی خود عده‌ای از عالمان را به همراه داشتند، در استدلال‌های خود ‏براى اينكه ‏پشتوانه ‏اى براى نظريّات استبداد مآبانه پيدا كنند، به مسأله خدا چسبيدند و مدّعى شدند كه حكمران در مقابل ‏مردم مسؤول نيست، بلكه او ‏فقط در برابر خدا مسؤول است، ولى مردم در مقابل حكمران مسؤول‏ اند و ‏وظيفه دارند. مردم حقّ ندارند حكمران را بازخواست كنند كه چرا چنين و چنان ‏كرده ‏اى؟ و يا برايش وظيفه ‏معيّن كنند كه چنين و چنان كن؛ فقط خداست كه مى‏تواند او را مورد پرسش و بازخواست قرار دهد. مردم ‏حقّى بر حكمران ‏ندارند، ولى حكمران حقوقى دارد كه مردم بايد ادا كنند. از اين رو طبعاً در افكار و ‏انديشه ‏ها نوعى ملازمه و ارتباط تصنّعى به وجود آمد ميان اعتقاد به خدا از ‏يك طرف، و اعتقاد به لزوم تسليم ‏در برابر حكمران و سلب حقّ هرگونه مداخله ‏اى در برابر كسى كه خدا او را براى رعايت و نگهبانى مردم ‏برگزيده‏ است.

امام حسین(ع) در توصیف حکومت جائرانی مانند یزید می‌گوید: «إنّ هؤلاء قومٌ لَزمُوا طاعةِ الشیطان و تَرکوا طاعة الرحمان، و ‏أظهروا الفساد فی الارض و أبطلوا ‏الحدود و شربوا الخمور و أستأثروا فی الأموال الفقراء و المساکین و أنا أولی مَن قامَ بِنُصرةِ دین ‏الله و إعزاز شرعِه و الجهاد فِی سبیله لِتکون کلمةُ الله هی العلیا». ‌‏

در سخنرانى سليمان بن صرد، يك جمله هست كه ماهيت حركت امام را که ستم ستیزی و بیعت با امام جائر ‏است، آشکار می‌کند و نشان می‌دهد که ‏حرکت حضرت چگونه وصف طاغوت ستیزی و ضد استبدادی داشته ‏است. «و هذا الحسين بن على قد خالفه و صار الى مكه، هارباً مِن طواغيت آل ابى ‏سفيان»: «اين حسين بن على است ‏كه با بيعت يزيد مخالفت كرده و براى رهايى از خطر گردنكشان آل ابى سفيان به مكه پناهنده شده است».

امام حسین (علیه السلام) در بحث نهی از منکر و سکوت و فرار از مسئولیت علما، ‏حضرت در خطبه‌ای خطاب به آنان می‌گوید:  ‏

‏«وَ إِنَّمَا عَابَ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَرَوْنَ مِنَ الظَّلَمَةِ الَّذِينَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمُ الْمُنْكَرَ وَ الْفَسَادَ فَلَا يَنْهَوْنَهُمْ عَنْ ‏ذَلِكَ رَغْبَةً فِيمَا كَانُوا يَنَالُونَ مِنْهُمْ وَ رَهْبَةً مِمَّا يَحْذَرُونَ وَ اللَّهُ يَقُولُ- فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ قَالَ ‏الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَبَدَأَ اللَّهُ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ ‏النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرِيضَةً مِنْهُ».( تاریخ طبری، ج5، ص404.‌‎.‌‏)‏

به راستى خداوند ايشان را نكوهش كرد، زيرا از ستمكارانى كه ميانشان بودند كار زشت و فساد بسيار ‏مى‏ ديدند ولى به طمع بهره‏ اى كه از آن ستمگران مى ‏بردند و از بيم آنكه بى‏ نصيب بمانند، ايشان را باز ‏نمى ‏داشتند با اينكه خدا مى ‏فرمايد: فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ- و از مردم نترسيد و از من پروا كنيد» و فرموده: «الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ ‏بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ». مردان و زنان مؤمن دوستان يك يکدیگرند كه امر به معروف و نهى از منكر ‏مى‏ كنند». خدا از آنجا به امر به معروف و نهى از منكر به عنوان فريضه‏ اى از سوى خود آغاز سخن كرده كه ‏آگاه بوده است، چون اين فريضه ادا گردد و برپا داشته شود تمام فرايض و واجبات ديگر، از آسان و دشوار، ‏برپا داشته شوند.‏

‏ «لِعِلْمِهِ بِأَنَّهَا إِذَا أُدِّيَتْ وَ أُقِيمَتِ اسْتَقَامَتِ الْفَرَائِضُ كُلُّهَا هَيِّنُهَا وَ صَعْبُهَا وَ ذَلِكَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ ‏الْمُنْكَرِ دُعَاءٌ إِلَى الْإِسْلَامِ مَعَ رَدِّ الْمَظَالِمِ وَ مُخَالَفَةِ الظَّالِمِ وَ قِسْمَةِ الْفَيْ‏ءِ وَ الْغَنَائِمِ وَ أَخْذِ الصَّدَقَاتِ مِنْ مَوَاضِعِهَا ‏وَ وَضْعِهَا فِي حَقِّهَا». (بحارالانوار، ج23، ص144.)‏

چون می‌دانست که اگر حقوق جامعه ادا شود، و نظامی عادلانه بپا شود، تمام دستورات آسان و سخت آن‌ها ‏جامه عمل می پوشد، زیرا امر به معروف و نهی از منکر دعوت به اسلام است با بازگشت به حقوق افراد و ‏ایستادگی در برابر ستمگر و تقسیم اموال و غنائم و گرفتن صدقات از جای خود و بکار گرفتن در حقش. ‏

ایشان همچنین در ظلم ستیزی و ضرورت حرکت و موضع گیری در برابر قدرت ستمگر می ‏فرماید: «مَن رَأی سُلطاناً جائراً ... فَلَم یُغَیّر عَلَیِه بِفِعلٍ وَ لاقَولٍ، کانَ حَقاً عَلی الله أن یدخله مدخله». (تاریخ طبری، ج5، ‏ص404) هرکس فرمانروای ستمگری را ببیند و... با کردار و گفتارش بر وی نشورد، بر خداست که او را در ‏جایگاه آن ستمگر در آورد.‏

از نظر امام زندگى شرافتمندانه و مرگ در نتیجه مبارزه با ظلم بهتر از زندگى با ظالم و ستمگر است. ‏حتی دین‌داری در جامعه‌ای که ستمگری باشد به خطر می افتد، به همین دلیل حضرت در ‏استدلال به اینکه چرا با یزید بیعت نمی‌کند می فرماید: «عَلَی الاسلامِ السَّلامُ، إذ قَد بُلیَتِ الُامةُ بِراعٍ مِثلِ یَزید». اگر مردم گرفتار حاکمی مانند یزید شوند، پس باید فاتحه اسلام را خواند. آنجا كه مى‏ خواهد ‏زندگى فقط برايش نان خوردن و آب نوشيدن و خوابيدن و زير بار ذلتها رفتن باشد، مرگ هزاران بار بر اين ‏زندگى ترجيح دارد. پيام امام حسين این است: «الا وَ انَّ الدَّعِىَّ ابْنَ الدَّعِىِّ قَدْ رَكَزَ بَيْنَ اثْنَتَيْنِ بَيْنَ السِّلَّةِ وَ الذِّلَّةِ، وَ ‏هَيْهاتَ مِنَّا الذِّلَّةُ، يَأْبَى اللَّهُ ذلِكَ لَنا وَ رَسولُهُ وَ الْمُؤْمِنونَ وَ حُجورٌ طابَتْ وَ طَهُرَتْ».

امام حسین در وصیت‌نامه‏ اى كه به برادرش محمّد بن حنفيّه به هنگام خروج از مدینه مى ‏نويسد، مى‏ گويد: ‌‏«إنّى لَمْ أخْرُجْ أشِراً وَ لا بَطِراً وَ لا مُفْسِداً وَ لا ظالِماً، إنَّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْاصْلاحِ فِى أمَّةِ جَدّى، أريدُ أنْ آمُرَ ‏بِالْمَعْروفِ وَ أنْهى‏ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اَسيرَ بِسيرَةِ جَدّى وَ أبى».‏ «أَلا تَرَوْنَ أَنَّ الْحَقَّ لا يُعْمَلُ بِهِ وَ أَنَّ الْباطِلَ لا يُتَناهى عَنْه لِیرغَبَ المؤمنُ فِی لقاء اللهِ مُحِقاً». آیا نمی بینید که به حق عمل نمی‌شود و از باطل پیشگیری نمی گردد تا جایی که می سزد مومن به لقای ‏حق رغبت پیدا کند. آن حضرت در جایی دیگر مى‏ گوید: اولين و بزرگ‌ترین منكر جهان اسلام خود يزيد ‏است. کسی که به کتاب خدا توجه نکند و عدالت را بپا ندارد، و حقوق جامعه را نپردازد، و به آموزه‌های دین ‏وفادار نباشد، ستمگر است: «فَلَعَمْرى مَاالْامامُ الَّا الْعامِلُ بِالْكِتابِ، الْقائِمُ بِالْقِسْطِ وَ الدّائِنُ بِدينِ الْحَقِّ».

در این راستا سخن گفتن از زیبایی مرگ مفهومی دیگر دارد. «إنى لا ارَى الْمَوْتَ الا سَعادَةً وَ لَاالْحَيوةَ مَعَ الظّالِمينَ الّا بَرَماً». من مردن را براى ‏خودم سعادت، و زندگى با ستمگران را موجب ملامت مى‏ بينم.‏

اصول و نکات استبداد ستیزی در حماسه حسینی ‏

چنانچه بخواهیم به صورت خلاصه به اصول و نکاتی که امام حسین (علیه السلام) در رابطه با ‏استبداد ستیزی پایبند بود اشاره نماییم، از این قرار است: ‏

1- اگر مردم گرفتار حاکمی مانند یزید شوند، که کیان جامعه و دین را تهدید می‌کند، مبارزه برای رفع ‏ظلم یک ضرورت انسانی و دینی است. به همین دلیل حضرت در باره یزید در استدلال به اینکه چرا بیعت ‏نمی‌کند، می‌فرماید، حیات دینی و معنوی با حاکم ستمگر دیگر جایی ندارد: «عَلَی الاسلامِ السَّلامُ، إذ قَد بُلیَتِ ‏الُامةُ بِراعٍ مِثلِ یَزید».

‏2- از نظر امام زندگى شرافتمندانه و مرگ در مبارزه با ظلم بهتر از زندگى با ظالم و ستمگر ‏است.‏

3- مبارزه با استبداد، مبارزه با طاغوت است و طاغوت کسی است که از مسیر اصلی خارج شده است. تسلیم حاکم مستبد شدن نوعی پرستش است، بديهى است كه امويان نه مردم را به ‏پرستش خود مى‏ خواندند و نه آن‌ها را مملوك و برده خود ساخته بودند، بلكه استبداد و جباريت خود را بر ‏مردم تحميل كرده بودند. پيام امام حسين است: «الا وَ انَّ الدَّعِىَّ ابْنَ الدَّعِىِّ قَدْ رَكَزَ بَيْنَ اثْنَتَيْنِ بَيْنَ السِّلَّةِ وَ الذِّلَّةِ، وَ هَيْهاتَ ‏مِنَّا الذِّلَّةُ، يَأْبَى اللَّهُ ذلِكَ لَنا وَ رَسولُهُ وَ الْمُؤْمِنونَ وَ حُجورٌ طابَتْ وَ طَهُرَتْ». ‏سکوت و بی تفاوتی در برابر ستمگر از نظر امام حسین ذلت است. امام حسین در وصیت‌نامه‏ اى كه امام به ‏برادرش محمّد بن حنفيّه به هنگام خروج از مدینه مى ‏نويسد، مى‏ گويد: «إنّى لَمْ أخْرُجْ أشِراً وَ لا بَطِراً وَ لا مُفْسِداً وَ لا ‏ظالِماً، إنَّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْاصْلاحِ فِى أمَّةِ جَدّى، أريدُ أنْ آمُرَ بِالْمَعْروفِ وَ أنْهى‏ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اَسيرَ بِسيرَةِ جَدّى وَ أبى»

‏به همین دلیل اما در تبیین این آرمان می‌گوید مردم دنيا باید بدانند كه من آدم جاه طلب، مقام خواه، اخلالگر، ‏مفسد و ظالم نيستم؛ من چنين انگیزه‌هایی برای خروج خود در برابر یزید ندارم. قيام من قيام اصلاح طلبى ‏است. من از مدینه بیرون نیامدم جز اینکه اصلاحاتی در میان امت جدّم انجام دهم. من مى‏ خواهم امر به ‏معروف و نهى از منكر بكنم. ‏

4- هر حرکت اصلاحی با همراهی جامعه و جنبش آنان ممکن و عملی است. و این جنبش بدون آگاهی ‏به دست نمی‌آید. امام صادق ‏عليه السلام در زيارتى كه خطاب به حضرت اباعبدالله است، به این مهم ‏اشاره می‌کند و مى ‏فرمايد: «لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الضَّلالَةِ وَ الْجَهَالَةِ وَ الْعَمَى وَ الشَّكِّ». او كسى است كه با قيام ‏خود بندگان خدا را از گمراهى و نادانى و كورى و شك نجات داد‎.‎

5- نابودی ظلم و استبداد و تحقق اهداف انسانی، نیازمند مجاهدت و از خودگذشتگی است. به ‏همین دلیل یکی از محورهای اجرایی عدالت‌خواهانه شناخت وضعیت موجود و مشکلات آن است. امام ‏حسین در میان راه و هر فرصتی به سخنرانی می‌پردازد. و در باره بنی‌امیه و ستم‌های آنان سخن می‌گوید و ‏این آگاهی، مسئولیت و فداکاری لازم دارد، در حالی که وابستگی به دنیا و ترس از مرگ، مانع از مبارزه ‏می‌شود و از این رو در باره حیات و مرگ سخن می‌گوید: «فَالْمَوْتُ فى حَياتِكُمْ مَقْهورينَ وَ الْحَياةُ فى مَوْتِكُمْ ‏قاهِرينَ».  زندگى اين است كه بميريد ولى فائق باشيد و مردن اين است كه زنده باشيد، ولى خوار و ذلیل. ‏حضرت هم روز اول ورود به کربلا فرمود: «خُطَّ الْمَوْتُ عَلى‏ وُلْدِ آدَمَ مَخَطَّ الْقَلادَةِ عَلى‏ جيدِ الْفَتاةِ، وَ ما ‏اوْلَهَنى الى‏ اسْلافى اشْتِياقَ يَعْقوبَ الى‏ يوسُفَ». مرگ بر فرزندان آدم همچون گردن بند آویزان بر سینه دختران است. من مشتاق ‏دیدار گذشتگان خویشم؛ مانند اشتیاق یعقوب به یوسف. حضرت در این راستا راه حق و حقيقت زيبا را ‏مى‏ دانست لذا در خطاب به عمر بن سعد هنگامی که از او درخواست بیعت می‌کند، می‌گوید: «لا وَ اللَّهِ لا اعْطيكُمْ بِيَدى ‏اعْطاءَ الذَّليلِ وَ لا افِرُّ فَرارَ الْعَبيدِ». نه، به خدا قسم هرگز دستم را به دست شما ‏نخواهم داد، هرگز با يزيد بيعت نخواهم كرد.‏

6- یکی از اهداف و مظاهر ستم ستیزی، کسب خصلت‌های انسانی است. این صفات شرط سربلندی ‏جامعه است. یکی از این خصلت‌ها، آزادگی به عنوان یکی از این مظاهر کارساز در مبارزه با ستم است. در ‏این باره حضرت می‌فرماید: «وَيْلَكُمْ يا شيعَةَ آلِ ابى سُفْيانَ، انْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ دينٌ وَ لا تَخافونَ الْمَعادَ فَكونوا احْراراً ‏فى دُنْياكُمْ».

‏7- امام در خطبه‌ای که در روز عاشورا خطاب به مردم کوفه می‌خواند سخن از عدالتی می‌کند که حاکم باید ‏در جامعه بگستراند: «وَ َیداً عَلیهِم لِأعدائکم بِغیرِ عَدلٍ أفشوُه فِیکُم». و دستی که برعلیه ایشان باشد تا شما را از دشمنانتان نگهداری کند، به این دلیل که آنان عدالتی میان ‏شما نگسترانده اند. و اگر چنین عدالتی را گسترش نداده، به وظیفه خود عمل نکرده اند. لازمه گسترش چنین ‏عدلی البته رسمیت یافتن حق انتخاب و نفی استبداد است.‏

8- این حرکت براى نجات بشريت از چنگال عفريت جهل و ضلالت و هيولاى ظلم و استبداد و استثمار ‏بود چنانکه در زیارتی خطاب به آن حضرت از زبان معصومین نقل شده است: «وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فيكَ لِيَسْتَنْقِذَ ‏عِبادَكَ مِنَ الْجَهالَةِ وَ حَيْرَةِ الضَّلالَةِ». و خون خود را فدا کرد تا بندگان خدا را ‏از نادانی و حیرت و گمراهی نجات دهد. ‏

9- حرکت امام حسین(ع) بر طبق آموزه پیامبر اکرم(ص) بود که فرمود: «افْضَلُ الْاعْمالِ (يا: افْضَلُ الْجِهادِ) كَلِمَةُ عَدْلٍ ‏عِنْدَ امامٍ جائِرٍ». بهترین کارها سخن در جهت عدالت در پیشگاه امام ستمگر است. و به تعبیر شهید مطهری، در ‏شرايطى كه آزادى وجود دارد، دم از آزادى زدن هنر نيست؛ ولى در شرايطى كه استبداد و جور در نهايت ‏قدرت حكومت مى‏ كند، نفس‌ها در سينه ‏ها حبس شده است، زبان را از پشت گردن بيرون مى‏ آورند، دست‌ها ‏و پاها بريده مى ‏شود، سرها بر نيزه ‏ها بلند مى‏ شود، يأس مطلق حکم‌فرماست و به تعبير اميرالمؤمنين «... يَظُنَّ ‏الظّانُّ أنَّ الدُّنْيا مَعْقولَةٌ عَلى‏ بَنى امَيَّةَ». گمان کسانی است که دنیا با بنی‌امیه پیوند و گره دائمی خورده است در چنين شرايطى دم از آزادى زدن و مذمت استبداد و ستم هنر است

10- سوء استفاده از دین و استبداد به نام خدا ممنوع است و باید کسانی که عالم دین هستند از دین ‏دفاع کنند و گر نه زمینه گریز از دین فراهم می‌شود، زیرا در شرایطی که دین مى ‏بايست دليل هدايت و پيام ‏آور محبّت باشد، مظهر ارعاب و خشونت گردید و به اين صورت درآمد كه به تعبیری تصوّر هر كس از دين ‏و خدا و مذهب، خشونت بود و اختناق و استبداد. بديهى است كه عكس العمل مردم در مقابل چنين روشى ‏جز نفى مذهب از اساس و نفى آن چيزى كه پايه اوّلى مذهب است، يعنى خدا، نمى ‏توانست باشد. ‏

هر وقت و هر زمان كه پيشوايان مذهبى مردم- كه مردم در هر حال آن‌ها را نماينده واقعى مذهب تصوّر ‏مى‏ كنند- پوست پلنگ مى ‏پوشند و دندان ببر نشان مى‏ دهند و متوسّل به تكفير و تفسيق مى‏شوند، مخصوصاً ‏هنگامى كه اغراض خصوصى به اين صورت در مى ‏آيد، بزرگ‌ترین ضربت بر پيكر دين و مذهب به سود ‏مادّيگرى وارد مى‏ شود.‏

*حجت الاسلام محمد علی ایازی

نظر شما
تغییر رمز

فیسبوک