در هفتههای اخیر تصمیم دولت کویت برای سلب تابعیت –که در چارچوب کارزاری گسترده صورت می گیرد- موجی از شوک و نگرانی را در سراسر کشور برانگیخته است. این تصمیم که از اوایل سال ۲۰۲۴ با سلب تابعیتهای پیاپی آغاز شد، بهتدریج دامنهٔ گستردهتری یافته و شمار فزایندهای از چهرههایی را دربر گرفته که سالها بهعنوان بخشی جداییناپذیر از فضای عمومی و جامعه کویت شناخته میشدند.
در حال حاضر، دهها هزار نفر مستقیماً تحت تأثیر این روند قرار گرفتهاند و شمار افرادی که تابعیتشان سلب شده از ۳۵ هزار نفر فراتر رفته است. افزون بر این، افراد بسیار بیشتری بهطور غیرمستقیم و از طریق وابستگی خانوادگی (مانند همسر یا فرزند) متأثر شدهاند؛ بهگونهای که دامنهٔ واقعی این اقدام چند برابر این رقم برآورد میشود.
آنچه تردیدی در آن نیست، گستردگی و اهمیت این کارزار است؛ موضوعی که در فهرست چهرههای سرشناسی از بخشهای مختلف جامعهٔ کویت که تاکنون تابعیتشان لغو شده، بهوضوح دیده میشود.
در میان این افراد نامهایی چون شیخ عبدالرحمن بن عبدالخالق، بنیانگذار جریان سیاسی سلفی در کویت (که در سال ۲۰۲۰ درگذشت) دیده میشود. همچنین چندین بازیکن تیم ملی فوتبال کویت از جمله مؤید الحداد، فهد العنیزی، حسین حاکم و عادل عقله؛ بازیگر داوود حسین؛ خواننده نوال الکویتیه؛ سالم الهندی مدیرعامل گروه رسانهای روتانا؛ دکتر ریاض الطرازی جراح قلب؛ دکتر مثنی مثقال سرتاوی جراح ارتوپد؛ طارق السویدان واعظ دینی؛ محمد المهنّا نمایندهٔ پیشین مجلس؛ و برکت هدبان الرشیدی، مالک شبکهٔ تلویزیونی الصباح و سردبیر روزنامهٔ الصباح، نیز در این فهرست قرار دارند.
یکی از تازهترین و پرسروصداترین موارد، سلب تابعیت بدر محمد العوضی، سفیر کویت در بریتانیا، تنها دو هفته پیش بود. این تصمیم بازتاب بینالمللی گستردهای داشت، اما در داخل کشور تنها مورد بحثبرانگیز نبود.
توجه ویژهای همچنین به احمد الطرابلسی، روحانی شناختهشده، جلب شده است؛ فردی که سالها، بهویژه در ماه رمضان، چهرهای آشنا در تلویزیون دولتی بود و اذان مغرب را اجرا میکرد.
شهرت عمومی او بهعنوان یک روحانی، پس از سالها فعالیت در حوزهٔ ورزش و ارتش شکل گرفت. او دههها چهرهای شناختهشده بود و در دوران موسوم به «نسل طلایی» فوتبال کویت، دروازهبان اصلی تیم ملی بود؛ نسلی که کویت را به جام جهانی ۱۹۸۲ اسپانیا رساند. او همچنین به درجهٔ سرهنگی در ارتش کویت رسید.
گسترش تدریجی دامنهٔ کارزار
وسعت طیف افرادی که تحت تأثیر کارزار سلب تابعیت قرار گرفتهاند، نشان میدهد این روند که در سال ۲۰۲۴ بهعنوان اقدامی محدود برای رسیدگی به موارد ادعایی تقلب در نظام تابعیت آغاز شد، بهتدریج به کارزاری فراگیر و گسترده بدل شده است.
در ابتدا، تمرکز اصلی دولت بر «پاکسازی» پروندههای تابعیت بود؛ بهویژه بررسی موارد اعطای تابعیت بر اساس قانون تابعیت سال ۱۹۵۹. طبق این قانون، افرادی که پیش از سال ۱۹۲۰ در کشور حضور داشتهاند «شهروندان بنیانگذار» محسوب میشوند و کسانی که پس از آن تابعیت گرفتهاند، در ردهٔ «تابعیتیافتگان» قرار میگیرند. از اینرو، تلاشهای اولیهٔ کارزار بر بازبینی این موارد متمرکز بود تا از صحت و مشروعیت آنها اطمینان حاصل شود.
با ادامهٔ کارزار، دامنهٔ بررسیها گسترش یافت و همسران خارجی مردان کویتی و همچنین افرادی که تابعیت خود را بر اساس بند «خدمات استثنایی» دریافت کرده بودند نیز دربر گرفته شدند. این بند که امکان اعطای تابعیت به افرادی با خدمات مهم به کویت را فراهم میکرد، در اصلاحات دسامبر ۲۰۲۴ حذف شد؛ آن هم پس از آنکه در مواردی بهکار رفته بود که بدون بررسی کمیتههای تابعیت یا به دلایل اجتماعی و سیاسی تابعیت اعطا شده بود.
بررسیهای گستردهتر همچنین به افراد جامعهٔ بدون تابعیت «بدون» و نیز شخصیتهای عربی که بهسبب «خدمات استثنایی» — از جمله پزشکان، هنرمندان و ورزشکاران — تابعیت گرفته بودند، تسری یافت. به این ترتیب این کارزار، دامن افرادی را گرفت که زمانی بهعنوان سرمایهها و خدمتگزاران ارزشمند کشور شناخته میشدند.
این گسترش دامنه، روز یکشنبه ۲۵ ژانویهٔ ۲۰۲۶ آشکارتر شد؛ زمانی که مقامات چهار فرمان صادر کردند و تابعیت ۶۵ نفر و همچنین افرادی که از طریق وابستگی به آنان تابعیت گرفته بودند، لغو شد.
در میان این افراد، عبدالعزیز السریعی از چهرههای برجستهٔ ادبیات کویت؛ دکتر یحیی الحدیدی، نخستین پزشک عربی که وارد کویت شد؛ و سرهنگ بازنشستهٔ ارتش، ترکی المطیری، حضور داشتند.
مقامات کویتی همواره پروندهٔ تابعیت را یکی از فوریترین چالشهای کشور توصیف کردهاند. فهد یوسف سعود الصباح، وزیر کشور، تأکید کرده که همهٔ پروندههای تابعیت بهطور کامل در حال بررسی است و گفته است: «تمام کویت زیر ذرهبین است.»
کارزاری قدیمی
با وجود آنکه کارزار کنونی سلب تابعیت از نظر گستردگی بیسابقه است، اما نخستین بار نیست که دولت کویت به چنین اقدامی دست میزند.
در طول سالها، سلب تابعیت در مقاطع مختلف تاریخ کویت و اغلب در واکنش به نگرانیهای سیاسی و امنیتی اعمال شده است.
نخستین استفادهٔ گسترده از این ابزار به اواخر دههٔ ۱۹۸۰ و دوران جنگ ایران و عراق بازمیگردد؛ زمانی که گروههایی مانند حزبالدعوهٔ عراق و حزبالله لبنان به انجام بمبگذاریهایی در کویت متهم شدند، آن هم بهدلیل حمایت کویت از عراق. شاخصترین حادثه در این دوره، بمبگذاری سال ۱۹۸۵ علیه کاروان شیخ جابر الاحمد الصباح، امیر فقید کویت، بود.
در اوایل دههٔ ۲۰۰۰ نیز سلب تابعیت متوجه افرادی شد که به همکاری با ارتش عراق در جریان اشغال کویت در سال ۱۹۹۰ متهم بودند؛ بهویژه کسانی که از دولت طرفدار عراق در دوران اشغال حمایت کرده بودند.
این ابزار همچنین علیه چهرههایی با پیوندهای بینالمللی بهکار رفت؛ از جمله سلیمان ابوغیث، سخنگوی القاعده، در سال ۲۰۰۲ و روحانی شیعهٔ مقیم لندن، یاسر الحبیب، در سال ۲۰۱۰؛ پس از آنکه بهطور علنی به عایشه، همسر پیامبر اسلام، اهانت کرد.
با این حال، شدیدترین موج سلب تابعیت پس از اعتراضات مخالفان دولت در سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ رخ داد. دولت در واکنش، تابعیت بسیاری از مخالفان سیاسی را لغو کرد و این سرکوب در سال ۲۰۱۴ عملاً به پایان جنبش اعتراضی انجامید. چهرههایی چون عبدالله البرغش، نمایندهٔ پیشین مجلس، و سعد بن طفله العجمی، روزنامهنگار، در این دوره تابعیت خود را از دست دادند.
البته برخی از این تصمیمها بعدها لغو شد: تابعیت عبدالله البرغش در مه ۲۰۱۷ بازگردانده شد و پس از آن نبیل العوضی، سعد و چند نفر دیگر در اکتبر ۲۰۱۸ تابعیت خود را پس گرفتند.
آخرین موارد بازگرداندن تابعیت در دسامبر ۲۰۲۳ رخ داد؛ زمانی که احمد جبر و چند نفر دیگر دوباره شهروندی خود را بهدست آوردند. با این حال، کسانی که پیش از اعتراضات — بهویژه در دههٔ ۱۹۹۰ و اوایل دههٔ ۲۰۰۰ — تابعیتشان سلب شده بود، هنوز پروندههایشان مورد بازبینی قرار نگرفته است.
در نهایت، هرچند در هر دوره توجیهات متفاوتی برای این اقدام ارائه شده، اما کارزار کنونی گستردهترین و فراگیرترین نمونه در سالهای اخیر بهشمار میرود؛ روندی که پرسشهای جدی دربارهٔ پیامدهای بلندمدت آن برای جامعهٔ کویت برانگیخته است.
با ادامهٔ این کارزار، هنوز مشخص نیست آیا تابعیتهای بیشتری بازگردانده خواهد شد یا دامنهٔ این روند باز هم گسترش مییابد. و آیا این روند، فصل تازهای در رابطهٔ پرتنش میان شهروندان کویت و دولت رقم خواهد زد یا نه.
نظر شما