در اطراف ریاض، پروژههای عظیم عمرانی با تابلوها و تصاویر بزرگی از آیندهای درخشان برای عربستان تبلیغ میشوند؛ آیندهای که بخشی از برنامه جاهطلبانه چشمانداز ۲۰۳۰ ولیعهد، محمد بن سلمان است. هدف این برنامه آن است که عربستان از یک اقتصاد متکی به نفت به مرکزی جهانی برای تجارت، فناوری و فرهنگ تبدیل شود.
روی حصارهای اطراف کارگاههای ساختمانی شعارهایی برای جذب سرمایهگذاران دیده میشود.
چشمانداز ولیعهد حتی شامل وعدهای برای سرمایهگذاری تا یک تریلیون دلار در آمریکا نیز بود؛ وعدهای که او در سفر مهم خود به کاخ سفید در ماه نوامبر مطرح کرد و از سوی ترامپ با تحسین روبهرو شد. استقبال گرم از او نشانهای بود از اینکه رهبر عربستان ــ که زمانی در غرب به دلیل جنجالها و انتقادها منزوی شده بود ــ دوباره در صحنه جهانی پذیرفته شده است.
اما این برنامههای عظیم اکنون با واقعیتهای اقتصادی روبهرو شدهاند. سال گذشته، بزرگترین صادرکننده نفت جهان ناچار شد بسیاری از پروژهها و سرمایهگذاریهایی را که وعده داده بود کاهش دهد یا به تعویق بیندازد؛ زیرا با کمبود بودجه و طرحهای بیش از حد بلندپروازانه مواجه شده بود. اکنون نیز جنگ میان آمریکا و اسرائیل با ایران، چشمانداز بزرگ ولیعهد را بیش از پیش در معرض خطر قرار داده است.
ضربه جنگ به اقتصاد عربستان
پس از آنکه ایران تنگه هرمز را بست، صادرات نفت عربستان به حدود نصف ظرفیت معمول کاهش یافت. عربستان بیشتر میدانهای نفتی دریایی خود را تعطیل کرده و این هفته نیز فعالیت یکی از بزرگترین مجتمعهای پتروشیمی جهان را متوقف نموده است.
همزمان، صدها پهپاد و موشک بالستیک که ایران به سوی عربستان شلیک کرد ــ حتی با اینکه بیشتر آنها رهگیری شدند ــ به تصویر این کشور بهعنوان مکانی امن برای سرمایهگذاران و گردشگران آسیب زده است.
چندین رویداد مهم در پی این حملات لغو شدند، از جمله: مسابقه فرمول یک، نشست بازارهای سرمایه، مسابقه فوتبال آمریکایی با حضور ستاره این بازی ها تام بردلی.
شرکت هواپیمایی ویرجین آتلانتیک نیز پرواز روزانه خود به ریاض را ــ که تنها یک سال پیش راهاندازی کرده بود ــ متوقف کرد.
روز پنجشنبه شرکتهای بزرگ آمریکایی فعال در ریاض به کارکنان خود گفتند از خانه کار کنند. برخی برجهای اداری و پارکهای تجاری بزرگ، از جمله منطقه مالی ملک عبدالله، پس از تهدیدهای ایران علیه شرکتهای آمریکایی بهطور موقت تعطیل شدند.
به گفته منابع آگاه، جنگ تاکنون بیش از ۱۰ میلیارد دلار هزینه و کاهش درآمد برای عربستان ایجاد کرده است.
بازنگری در پروژههای عظیم
تقریباً همه پروژههای عظیمی که در قالب برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ معرفی شده بودند اکنون در حال بازنگری هستند؛ روندی که حتی پیش از شروع جنگ نیز آغاز شده بود.
مقامها همچنین در حال بررسی دوباره میزان سرمایهگذاریهایی هستند که سال گذشته وعده داده بودند در آمریکا انجام دهند.
یکی از مهمترین پروژهها شهر آیندهنگر نئوم است. در طرح اولیه این شهر قرار بود دو آسمانخراش به ارتفاع حدود ۴۹۰ متر در طول ۱۷۰ کیلومتر در بیابان ساخته شوند. اما مقامها پیشتر بیسروصدا از مقیاس این طرح کاستهاند و اکنون تنها گودالی عظیم به طول حدود ۱۲۰ کیلومتر در بیابان باقی مانده است.
پروژه دیگری در نئوم که قرار بود با هزینه ۳۸ میلیارد دلار، یک مجموعه لوکس کوهستانی با نخستین پیست اسکی روباز خلیج فارس ایجاد کند نیز قراردادهای بزرگ ساختوساز خود را لغو کرده است.
این تصمیمها پس از سالها کار گرفته شده و اکنون این احتمال مطرح است که برخی سازههای نیمهکاره ــ از جمله سدی ۵ میلیارد دلاری که ۳۰ درصد پیشرفت داشت ــ بهطور کامل رها شوند.
در ریاض نیز پروژهای که قرار بود بزرگترین ساختمان جهان باشد متوقف شده است. کارگران در ماههای اخیر ماشینآلات خود را کنار گودالی بسیار بزرگ پارک کردهاند؛ جایی که قرار بود یک مکعب عظیم ساخته شود که بتواند ۲۰ ساختمان امپایر استیت را در خود جای دهد.
در همین حال صندوق ثروت ملی عربستان، یعنی که حدود یک تریلیون دلار دارایی دارد، حتی پیش از شروع جنگ نیز هزینهها و استخدام نیرو را کاهش داده و بخش بزرگی از سهام خود در آمریکا را فروخته بود.
در ماه دسامبر، این صندوق از خانوادههای ثروتمند، مدیران سرمایه و شرکتهای عربستانی خواست سرمایه بیشتری در پروژههای داخلی عربستان تزریق کنند. همچنین به وزارتخانهها گفته شد هزینهها را کاهش دهند، سفرهای خارجی را کمتر کنند و در هتلهای ارزانتر اقامت داشته باشند.
با این حال، مدیر صندوق، Yasir Al-Rumayyan، در کنفرانسی در میامی گفت: «وضعیت اقتصاد عربستان همچنان قوی، باثبات و مقاوم است و سبد سرمایهگذاری صندوق نیز متنوع و پایدار است. ما سرمایهگذاری بلندمدت و صبور هستیم.»
حتی اگر آتشبسی برقرار شود، مقامهای سعودی نگراناند که نتیجه نهایی جنگ، ایرانی زخمی اما همچنان تحت کنترل یک حکومت تندرو باشد که تنگه هرمز را در اختیار دارد.
چنین وضعیتی میتواند سالها فضای عدم اطمینان بر سر عربستان ایجاد کند و سرمایهگذاران خارجی را که ریاض برای تحول اقتصادی به آنها نیاز دارد، دور نگه دارد.
همچنین احتمال دارد عربستان مجبور شود میلیاردها دلار برای تقویت دفاع نظامی هزینه کند؛ موضوعی که فشار بیشتری بر بودجهای وارد میکند که همین حالا هم با کسری فزاینده روبهرو است.
توازن دشوار برای ولیعهد
ولیعهد عربستان در موقعیتی پیچیده قرار گرفته است. گزارشها نشان میدهد او بهطور غیرعلنی از واشنگتن خواسته جنگ ادامه پیدا کند تا توانایی ایران برای اعمال نفوذ منطقهای تضعیف شود. اما در عین حال نمیخواهد جنگ به زیرساختهای انرژی منطقه آسیب بیشتری بزند.
موضع رسمی دولت عربستان این است که از راهحل صلحآمیز حمایت میکند.
اهمیت موضوع بسیار بالاست؛ زیرا عربستان بزرگترین اقتصاد جهان عرب و یکی از منابع مهم سرمایه در اقتصاد جهانی است.
طرح اقتصادی ولیعهد بر این اساس است که پیش از آنکه جهان به سمت انرژیهای تجدیدپذیر حرکت کند، با استفاده از درآمد نفت و سرمایهگذاری خارجی، بخشهای اقتصادی جدیدی از گردشگری و معدن گرفته تا مراکز داده، ایجاد شود.
اما مشکل این است که هیچگاه پول کافی برای اجرای همه این پروژههای عظیم وجود نداشت.
از جمله این طرحها: یک شرکت هواپیمایی جدید با سفارش حدود ۲۰ میلیارد دلار هواپیما، سرمایهگذاری ۳۸ میلیارد دلاری در ورزشهای الکترونیک و شرکتهای بازی، یک شهر تفریحی با بزرگترین ترن هوایی جهان با هزینه ۳۲ میلیارد دلار، مجموعهای از ۳۰ اقامتگاه لوکس در دریای سرخ، و برنامهای ۱۰۰ میلیارد دلاری برای هوش مصنوعی است.
فرودگاه ریاض نیز قرار است تا سال ۲۰۳۰ ظرفیت خود را از ۳۷ میلیون مسافر به ۱۲۰ میلیون نفر افزایش دهد.
همچنین آمادهسازی زیرساختها برای نمایشگاه اکسپو ۲۰۳۰ و جام جهانی فوتبال ۲۰۳۴ حدود ۲۶ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت.
نماد این بلندپروازیها پروژه «لاین» در نئوم بود؛ شهری خطی با آسمانخراشهای آینهای.
در اوایل ۲۰۲۵ کارکنان انتظار داشتند ساخت عمودی این سازه تا پایان همان سال آغاز شود. برای این کار میلیاردها دلار صرف حفر یکی از بزرگترین گودبرداریهای جهان شده بود.
اما تا پاییز گذشته تقریباً همه کارها متوقف شد. اکنون بادهای بیابان بهآرامی شن را داخل گودال ۱۲۰ کیلومتری که قرار بود محل قطار پرسرعت باشد میریزند و اردوگاههای کارگری که زمانی پرجنبوجوش بودند، به شهرهای متروکه تبدیل شدهاند.
نمونه مشابهی در پروژه جزیره لوکس Sindalah نیز رخ داد؛ جایی که افتتاحیهای پرزرقوبرق با حضور ستارگانی مانند ویل اسمیت و الیشا کیز برگزار شد، اما بعداً مشخص شد هتلها مشکلات جدی ساختوساز دارند و برای باز شدن نیاز به صدها میلیون دلار هزینه اضافی دارند.
سال گذشته این پروژه نیز متوقف شد. کارکنان رستورانهای لوکس وسایل گرانقیمت را به انبار منتقل کردند و حتی بیش از ۲۵ کیلو خاویار بلگا که دهها هزار دلار ارزش داشت دور ریخته شد.
با وجود این مشکلات، برخی طرحهای کمهزینهتر موفق بودهاند.
در سالهای اخیر گردشگری داخلی افزایش یافته است، سینماها و پارکهای تفریحی که زمانی ممنوع بودند در سراسر کشور ساخته شدهاند، توسعه منطقه تاریخی Diriyah با رستورانها و پروژههای گردشگری رونق گرفته است
همچنین متروی ریاض که پس از سالها تأخیر در ۲۰۲۴ افتتاح شد اکنون در ساعات شلوغی کاملاً پر است.
میلیونها زن نیز وارد بازار کار شدهاند و اقتصاد غیرنفتی اکنون بیش از نیمی از تولید ناخالص داخلی را تشکیل میدهد.
این عقبنشینیها میتواند هدف بزرگتر ولیعهد را نیز تهدید کند: تبدیل عربستان و شخص خودش به رهبران یک خاورمیانه جدید.
در دهههای گذشته عربستان به دلیل تولید عظیم نفت و میزبانی شهرهای مقدس مکه و مدینه نفوذ زیادی داشت. اما در سالهای اخیر کشورهایی مانند امارات و قطر در جذب سرمایه خارجی از آن پیشی گرفتهاند.
ولیعهد وعده داده بود جایگاه عربستان در جهان را از نو تعریف کند.
او که زمانی شاهزادهای نسبتاً ناشناخته بود، با کنار زدن رقبای خانوادگی و با کاهش نقش آنان توانست ولیعهد شود؛ در حالی که سلامت پدرش، سلمان ، رو به ضعف میرفت.
او طرح چشمانداز ۲۰۳۰ را جاهطلبانه اما دستیافتنی توصیف کرد و همزمان اصلاحات اجتماعی بزرگی انجام داد که شامل محدود کردن پلیس مذهبی و لغو ممنوعیت رانندگی زنان می شد.
با این حال، سرمایهگذاری خارجی هرگز به سطحی که برای اجرای کامل چشمانداز ۲۰۳۰ لازم بود نرسید.
شرکتهای بزرگی مانند Goldman Sachs، Citigroup و PwC دفترهای منطقهای خود را در ریاض افتتاح کردند؛ آن هم تا حدی به این دلیل که دولت تهدید کرده بود در غیر این صورت از قراردادهای دولتی محروم میشوند.
سرمایهگذاری خارجی در سال ۲۰۲۵ به ۳۵٫۵ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که نسبت به قبل افزایش داشت اما هنوز بسیار کمتر از هدف ۱۰۰ میلیارد دلاری تا سال ۲۰۳۰ است.
در همین حال بدهی عربستان به حدود ۴۰۰ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که با وجود آنکه نسبت به بسیاری از کشورهای غربی هنوز پایین است، اما نسبت به ده سال قبل که تنها ۱۲ درصد تولید ناخالص داخلی بود، افزایش قابل توجهی داشته است.
وزیر سرمایهگذاری وقت عربستان خال الفالح در یک کنفرانس اقتصادی در ریاض، گفت بخش خصوصی باید نقش بزرگتری در اقتصاد ایفا کند: «شاید زمان آن رسیده باشد که هزینههای دولت یا صندوق سرمایهگذاری عمومی را کمی کاهش دهیم و اجازه دهیم بخش خصوصی وارد میدان شود و سرمایهگذاری کند.»
با گسترش حملات پهپادی، این درخواست دوباره تکرار شد.
مدیر صندوق سرمایهگذاری عمومی نیز در کنفرانس میامی گفت: «ما میخواهیم کل جهان بیاید و در عربستان سرمایهگذاری کند.»
او افزود برنامههای بهروز شده برای رشد اقتصادی آینده عربستان بهزودی اعلام خواهند شد.
نظر شما