پاسداشت حقّ آموزش و تربيت

286 ۱۳۹۶ بهمن ۱۲ - 2018/02/01

حقّ آموزش و تربيت مهم‏ترين حقّى است كه مردمان بر حكومت دارند، بدين‏ معنا كه حكومت‏ها موظف ‏اند تمام زمينه‏ هاى لازم براى آموزش و تربيت مردمان را فراهم كنند، كه همه سعادت‏ها و شقاوت‏ها، راست شدن‏ها و به انحراف رفتن‏ها، سلامت‏ها و ناسلامتى‏ ها در گرو آموزش و تربيت است. هر جا بدى و زشتى رخ مى ‏نمايد، حاصل آموزش و تربيتى نادرست است. چنان‏كه در آموزه ‏هاى امام على(ع) آمده است: «عَدَمُ الْأَدَبِ سَبَبُ كُلِّ شَرٍّ؛ فقدان ادب و تربيت، سبب هر شرّ و بدى است.»

اميرمؤمنان على(ع) در تقسيم ‏بندى مردمان بر اساس آموزش و تربيت آنان، چنان سخن گفته است كه مشخص است همه چيز انسان در گرو آموزش و تربيت است: «النَّاسُ ثَلاَثَةٌ: فَعَالِمٌ رَبَّانِيٌ، وَ مُتَعِلّمٌ عَلَى سَبِيل النَّجَاةِ، وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ، أَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ، يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ، لَمْ يَسْتَضيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ، وَ لَمْ يَلْجَؤُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيقٍ؛ مردم سه دسته ‏اند: دانايى كه شناساى خداست، آموزنده ‏اى كه در راه رستگارى كوشاست، و فرومايگانى رونده به چپ و راست كه درهم آميزند، و پىِ هر بانگى را گيرند، و با هر باد به سويى خيزند. نه از روشنى دانش فروغى يافتند، و نه به سوى پناهگاهى استوار شتافتند.»

انسانِ بى‏ بهره از آموزش و تربيتِ درست، استعدادهاى كمالى خود را راكد مى ‏سازد يا در مسير تباهى بارور مى‏ نمايد. رسالت پيام ‏آوران الهى اين بوده است كه زمينه لازم را با گشودن غل و زنجيرهاى خوارى و ستمكارى، و جهالت و خرافات، براى تربيت آدميان در جهت كمال مطلق فراهم سازند؛ و حكومت‏ها به دليل امكاناتى كه در اختيار دارند مى‏ توانند نقشى اساسى در اين زمينه‏ سازى بازى كنند. قرآن كريم درباره رسالت پيامبر اكرم(ص) چنين مى ‏آموزد: «وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلاَلَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ؛ رسالت او چنين است كه بار گرانشان و بند و زنجيرشان را از آن‏ها فرو مى‏ نهد.»

پيامبران موانع تربيت مردمان را برمى‏ دارند و مقتضيات آن را فراهم مى‏ سازند تا انسان‏ها خود، راه كمال را بپيمايند، چنان‏كه امام على(ع) مطرح كرده است: «وَ اصْطَفَى سُبْحَانَهُ مِنْ وَلَدِهِ أَنْبِيَاءَ، أَخَذَ عَلَى الْوَحَي مِيثَاقَهُمْ، وَ عَلَى تَبلِيغِ الرِّسَالَةِ أَمَانَتَهُمْ، لَمَّا بَدَّلَ أَكْثَرُ خَلْقِهِ عَهْدَ اللّه‏ِ إِلَيْهِمْ، فَجَهِلُوا حَقَّهُ، وَ اتَّخَذُوا الْأَنْدَادَ مَعَهُ، وَ اجْتَالَتْهُمُ الشَّيَاطِينُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ، وَ اقْتَطَعَتْهُمْ عَنْ عِبَادَتِهِ. فَبَعَثَ فِيهِمْ رُسُلَهُ، وَ وَاتَرَ إِلَيْهِمْ أَنْبِيَاءَهُ، لِيَسْتَادُوهُمْ مِيثَاقَ فِطْرَتِهِ، وَ  يُذَكِرُّهُمْ مَنْسِيَّ نِعْمَتِهِ، وَ يَحْتَجُّوا عَلَيْهِمْ بِالتَّبْلِيغِ، وَ يُثِيرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ، وَ يُرُوهُمْ آيَاتِ الْمُقَدِّرَةِ؛ خداى سبحان از فرزندان آدم پيامبرانى برگزيد، و هر يك به زبانِ وحى پيمان او را شنيد، كه امانتِ او نگاه دارد و حُكم خدا را به ديگران برساند؛ و اين هنگامى بود كه بيش‏تر آفريدگان از فطرت خويش بگرديدند و طومارِ عهد در نورديدند، حقّ او را نشناختند و برابر او خدايانى ساختند. شيطان‏ها آنان را از خداشناسى به گمراهى كشيدند، و پيوندشان را با پرستش خدا بريدند. پس هر چند گاه پيامبرانى فرستاد و به وسيله آنان به بندگان هشدار داد تا اجراى پيمان‏هاى فطرت را از آنان بخواهند، و به نعمت فراموش شده ‏اش يادآورى‏ شان كنند؛ و با زبان تبليغ با آنان احتجاج نمايند، و دفينه ‏هاى عقول (يا عقل‏هاى دفن شده) را برانگيزند، و آيات بزرگى كه دستِ قدرت او مقدّرش نموده به آنان بنمايانند.»

تمام تلاش پيام ‏آوران الهى در اين جهت بوده است كه با آموزش درست، زمينه تربيتى فطرى را فراهم كنند تا انسان‏ها به كمال لايق خود روى نمايند. على(ع) درباره رسالت پيامبراكرم(ص) گويد: «فَبَعَثَ اللّه‏ُ مُحَمَّدًا ـ صَلَّى ‏اللّه‏ُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ـ بِالْحَقِّ لِيُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ إِلَى عِبَادَتِهِ، وَ مِنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ إِلَى طَاعَتِهِ، بِقُرْآنٍ قَدْ بَيَّنَهُ وَ  أَحْكَمَهُ، لِيَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إِذْ جَهِلُوهُ، وَ لِيُقرُّوا بِهِ بَعْدَ إِذْ جَحَدُوهُ، وَ لِيُثْبِتُوهُ بَعْدَ إِذْ أَنْكَرُوهُ؛ پس خدا، محمد(ص) را به راستى برانگيخت تا بندگانش را از پرستش بتان برون آرد، و به بندگى او درآرد؛ و از اطاعت شيطان برهاند، و به اطاعت خدا راه نمايد؛ با قرآنى كه معنى آن را آشكار نمود، و اساسش را استوار فرمود، تا بندگان بدانند ـ بزرگىِ ـ پروردگار خود را كه داناى آن نبودند؛ و بدو اقرار كنند؛ از پسِ آن كه بر انكار می ا‏فزودند، و او را نيك بشناسند، از آن پس كه خود را ناآشنا بدو مى‏ نمودند.»

اميرمؤمنان على(ع) اصلى ‏ترين كار حكومت را فراهم كردن زمينه ‏هاى لازم براى آموزش و تربيت مردمان دانسته چنان كه در گفتگو با عثمان بن عفّان، اين‏گونه بيان داشته است: «فَاعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ عِبَادِ اللّه‏ِ عِنْدِاللّه‏ِ إِمَامٌ عَادِلٌ، هُدِيَ وَ هَدَى، فَأَقَامَ سُنَّةً مَعْلُومَةً، وَ أَمَاتَتْ بِدْعَةً مَجْهُولَةً؛ بدان كه برترين بندگان خدا نزد او پيشوايى است دادگر، هدايت شده و راهبر، كه سنّتى را كه شناخته است برپا دارد، و بدعتى را كه ناشناخته است بميراند.»

برپا داشتن سنّت، يعنى بسترسازى براى آموزش درست، و تربيت يافتن به اخلاق نبوى و راه و رسم زندگى ايمانى، كارى بود كه امام على(ع) وظيفه اساسى خود در حكومت مى‏ دانست و تا آن‏جا كه مى‏ توانست به جدّ آن را دنبال نمود، و درباره ‏اش فرمود: «وَ عَلَى الاْءِمَامِ أَنْ يُعَلَّمَ أَهْلَ وِلاَيَتِهِ حُدُودَ الاْءِسْلاَمِ وَ الاْءِيمَانِ؛ بر پيشواست كه به مردمان تحت سرپرستى خود حدود اسلام و ايمان را آموزش دهد.» «أَيُّهَا النَّاسُ إِنّي قَدْ بَثَثْتُ لَكُمْ الْمَوَاعِظَ الَّتِي وَعَظَ الْأَنْبِيَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ، وَ أَدَّيْتُ إِلَيْكُمْ مَا أَدَّتِ الْأُوْصِيَاءُ إِلَى مَنْ بَعْدَهُمْ؛ مردم! من اندرزهايى را كه پيامبران به امّت‏هايشان دادند، بر شما گستراندم، و آن‏چه را كه وصيّان پيامبران به كسانِ پس از خود رساندند، به گوش شما رساندم.»

تلاش امام(ع) براى آموزش و تربيت مردمان بر اين مبنا بود كه وى دانايى را پايه و اساس همه خوبى‏ ها و كاميابى ‏هاى مادّى و معنوى و معيار ارزشيابى انسان مى‏ دانست و معتقد بود، كه جهل، ريشه همه بدى ‏ها و ناكامى‏ ها است. در آموزه ‏اى والا از آن حضرت آمده است: «قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ؛ ارزش هر كس به اندازه چيزى است كه مى‏ داند.» و «الْعِلْمُ أَصْلُ كُلِّ خَيْرٍ، الْجَهْلُ أَصْلُ كُلِّ شَرٍّ؛ دانش، پايه هر خوبى، و نادانى، پايه هر بدى است.»

امام على(ع) آموزش و تربيت را هدف غايى مى ‏ديد، و حكومت را وسيله‏ اى در خدمت آن، و نيز ديگر اهداف حكومت، يعنى عدالت، امنيت، و رفاهت را نيز براى بسترسازى تعالى آدميان با آموزش و تربيت آنان مى ‏دانست. اين حقيقت در بيانى از وى به روشنى مطرح شده است: «وَ أَوْصَاكُمْ بِالتَّقْوَى، وَ جَعَلَهَا مُنْتَهَى رِضَاهُ، وَ حَاجَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ؛ خداوند به پروادارى ‏تان سفارش كرده، و آن را نهايت خشنودى خود و خواستش از بندگان قرار داده.»

مقصد آن است كه انسان در تربيت به كمال لايق خويش برسد، و حكومت، و همه امكانات براى اين امر، و در خدمت آن است. در آموزه‏ هاى امام على(ع) آمده است: «إِنَّ النَّاسَ إِلَى صَالِحِ الْأَدَبِ أَحْوَجُ مِنْهُمْ إِلَى الْفِضَّةِ وَ الذَّهَبِ؛ بى‏ گمان كه مردمان به تربيت و ادب نيكو نيازمندترند از طلا و نقره.»

تلاش امام(ع) در اين جهت بود كه به وسيله حكومت و با امكانات آن، بستر تربيت و ادب مردمان را فراهم سازد تا خود، با انتخاب خويش، به كمال لايق خود برسند، چنان‏كه به آنان فرمود: «إِنَّكُمْ إِلَى اكْتِسَابِ الْأَدَبِ أَحْوَجُ مِنْكُمْ إِلَى اكْتِسَابِ الْفِضَّةِ وَ الذَّهَبِ؛ بى ‏گمان شما به كسب تربيت و ادب، نيازمندتريد از كسب طلا و نقره.»

بر اين اساس بود كه امام(ع) به صراحت فرمود: «أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ لِي عَلَيْكُمْ حَقًّا، وَ لَكُمْ عَلَيَّ حَقٌّ. فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَيَّ فَالنَّصِيحَةُ لَكُمْ. وَ تَوْفِيرُ فَيْئكُمْ عَلَيْكُمْ، وَ تَعْلِيمُكُمْ كَيْلاَ تَجْهَلَُوا، وَ تَأْدِيبُكُمْ كَيْمَا تَعْلَمُوا؛ مردم! مرا بر شما حقّى است، و شما را بر من حقّى. امّا حقّ شما بر من: نصيحت و خيرخواهى شما، فراوان كردن درآمدهايتان و رساندن آن به شما، آموزش دادن به شما تا در نادانى نمانيد، و ادب كردن و تربيت شماست تا نيك بدانيد.»

 

نظر شما
تغییر رمز

فیسبوک