مطالعه آثار داستانی میتواند در افزایش توانایی زبانی افراد بهتر از مطالعه آثار غیرداستانی عمل کند. مهمتر از آن، تحقیقات نشان دادهاند که خواندن داستان با توانایی بهتر برای درک دیگران و برقراری ارتباط با آنها ارتباط دارد
خواندن یک کتاب خوب فقط لذتبخش نیست؛ برای مغز هم مفید است. بهطور کلی، خواندن کتاب، روزنامه و مجله و مطالعه آثار غیرداستانی با کاهش سرعت افت تواناییهای ذهنی در سنین بالاتر و حتی طول عمر بیشتر ارتباط دارد.
اما خواندن داستانهای تخیلی ممکن است فواید خاصی داشته باشد. برای مثال، پژوهشها نشان میدهند مطالعه آثار داستانی میتواند در افزایش توانایی زبانی افراد بهتر از مطالعه آثار غیرداستانی عمل کند. مهمتر از آن، تحقیقات نشان دادهاند که خواندن داستان با توانایی بهتر برای درک دیگران و برقراری ارتباط با آنها ارتباط دارد؛ یعنی کمک میکند بهتر بتوانیم بفهمیم دیگران چه فکر و احساسی دارند. همچنین باعث میشود دنیا را مکانی پیچیدهتر و چندلایهتر ببینیم.
اما چرا؟
داستان ما را مجبور میکند دنیای داستان و شخصیتهای آن را در ذهنمان بسازیم. همچنین باید خودمان را جای شخصیتهای مختلف بگذاریم و دنیا را از زاویه دید آنها ببینیم. نیک باتریک، استاد روانشناسی دانشگاه ویسکانسین، میگوید همین فرایند باعث میشود با دیدگاههای متفاوت روبهرو شویم.
ریموند مار، استاد روانشناسی دانشگاه یورک در تورنتو که بهتازگی پژوهشی درباره فواید خواندن داستانهای روایی منتشر کرده، میگوید داستان خواندن میتواند به ما کمک کند تجربههای خودمان و همچنین تجربههای افرادی را که تفاوت زیادی با ما دارند، بهتر درک کنیم. به گفته او، خواندن داستان معمولاً ما را به فکر کردن و تأمل درباره زندگی و تجربههای انسانی وادار میکند.
چرا کتاب خواندن در واقع یک فعالیت اجتماعی هم هست؟
سلامت اجتماعی برای سلامت کلی انسان اهمیت زیادی دارد. جالب اینکه کتاب خواندن، با وجود اینکه معمولاً کاری فردی و تنها به نظر میرسد، میتواند تواناییهای اجتماعی ما را تقویت کند.
برای فهمیدن دلیل آن، باید ببینیم کتاب و داستان چگونه از دوران کودکی بر رشد ما تأثیر میگذارند.
کودکان معمولاً بین چهار تا شش سالگی به تواناییای دست پیدا میکنند که روانشناسان به آن «نظریه ذهن» میگویند. منظور این است که کودک میفهمد دیگران ممکن است باورها، دیدگاهها و احساساتی متفاوت از او داشته باشند.
مار میگوید پژوهشها نشان دادهاند کودکانی که بیشتر با کتابهای داستانی سروکار دارند، در رشد این توانایی جلوتر از کودکانی هستند که کمتر داستان میخوانند.
یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۵ که نتایج ۲۱ پژوهش را بررسی کرده، نشان داد کودکانی که داستان بیشتری میخوانند، همدلی بیشتری هم دارند. البته رابطه میان خواندن و همدلی ظاهراً دوطرفه است. یک پژوهش در سال ۲۰۲۴ روی بیش از ۹۰۰ کودک نشان داد توانایی بهتر در درک مطالب خواندنی، احتمالاً باعث افزایش همدلی در سالهای بعد میشود؛ در عین حال، کودکانی که همدلی بیشتری دارند نیز در آینده توانایی خواندن بهتری پیدا میکنند.
پژوهش دیگری در سال ۲۰۲۳ نشان داد نوجوانانی که بیشتر برای سرگرمی کتاب میخوانند، در بزرگسالی روابط اجتماعی بیشتری دارند.
مار میگوید داستانهای تخیلی در واقع نوعی شبیهسازی پیچیده از دنیای اجتماعی و روابط انسانی در اختیار ما میگذارند؛ چیزی که میتواند در زندگی واقعی هم به کارمان بیاید.
پژوهشهایی که با تصویربرداری از مغز انجام شدهاند، نشان میدهند بخشهایی از مغز که هنگام درک داستان فعال میشوند، با بخشهایی که برای درک افکار و احساسات دیگران به کار میروند، همپوشانی دارند.
مار میگوید این موضوع نشان میدهد وقتی درگیر یک داستان میشویم، مغز ما تا حدی از همان شبکههایی استفاده میکند که هنگام تلاش برای فهمیدن دیگران به کار میگیریم.
البته فیلم و سریال و دیگر شکلهای داستانگویی هم ممکن است فواید مشابهی داشته باشند. اما در کتاب خواندن یک تفاوت مهم وجود دارد. باتریک میگوید وقتی کتاب میخوانیم، خودمان باید دنیای داستان را در ذهنمان بسازیم. در فیلم، دنیای داستان را آماده به ما نشان میدهند؛ اما هنگام خواندن کتاب، این ما هستیم که باید چهره شخصیتها، محیط، صحنهها و بسیاری از جزئیات را تصور کنیم.
از طرف دیگر، کتاب خواندن الزاماً فعالیتی فردی نیست. باشگاههای کتابخوانی، گروههای مطالعه و جوامع آنلاین کتابخوانها، میتوانند ما را با دیگر خوانندگان مرتبط کنند و لذت و فواید اجتماعی کتاب خواندن را بیشتر کنند.
وقتی درباره کتابی که خواندهایم با دیگران صحبت میکنیم، فقط درباره شخصیتهای داستان فکر نمیکنیم؛ بلکه میفهمیم افراد دیگر چه برداشتی از همان شخصیتها دارند و چرا ممکن است واکنش متفاوتی به آنها نشان دهند. به گفته باتریک، همین موضوع لایه دیگری به توانایی ما برای درک دیگران اضافه میکند.
روبهرو شدن با تفاوتها
خواندن داستان فقط توانایی ما برای درک دیگران را افزایش نمیدهد؛ بلکه میتواند دنیای ذهنی ما را هم گستردهتر کند و باعث شود پیچیدگیهای جهان را بهتر بفهمیم.
نویسندگان خوب، مشاهدهگران دقیقی از زندگی و رفتار انسانها هستند. آنها میتوانند ما را با تجربههایی روبهرو کنند که شاید در زندگی واقعی هیچگاه با آنها مواجه نشویم.
باتریک میگوید خواندن در واقع روبهرو شدن با تفاوتهاست: روبهرو شدن با ذهنی متفاوت، مکانی متفاوت و شیوهای متفاوت برای نگاه کردن به دنیا. به همین دلیل، یکی از جذابترین جنبههای کتاب خواندن زمانی است که داستان ما را از دنیایی که به آن عادت داریم خارج میکند.
در پژوهشی در سال ۲۰۲۲ که نتایج بیش از ۵۰۰۰ نفر را بررسی کرد و در نشریه Personality and Social Psychology Bulletin منتشر شد، باتریک و همکارانش دریافتند افرادی که در دوران رشد خود بیشتر آثار داستانی ادبی خوانده بودند، در بزرگسالی معمولاً نگاه پیچیدهتری به جهان داشتند.
آنها دنیا را با ظرافت و جزئیات بیشتری میدیدند، بهتر میتوانستند پیچیدگیهای روانی و تجربههای متفاوت انسانها را درک کنند و آمادگی بیشتری برای پذیرش این مسئله داشتند که ممکن است خودشان همیشه پاسخ درست را نداشته باشند.
باتریک میگوید اگر قرار است در جامعهای زندگی کنیم که در آن با هر انسان بهعنوان فردی منحصربهفرد رفتار شود، درک اینکه جهان، بهویژه دنیای روابط انسانی، پیچیده است، احتمالاً بسیار ارزشمند خواهد بود.
یک پژوهش در سال ۲۰۲۵ که بیش از ۱۴ هزار دانشآموز را بررسی کرده، نشان داد مطالعه در اوقات فراغت بیشترین فایده را برای کودکانی دارد که والدینشان تحصیلات کمتری دارند.
چگونه بیشتر کتاب بخوانیم؟
آهسته شروع کنید.
مار پیشنهاد میکند شبها قبل از خواب، بهجای اینکه سراغ تلفن همراه بروید، کمی کتاب بخوانید. لازم نیست از همان ابتدا یک ساعت مطالعه کنید. میتوانید با ۱۵ دقیقه شروع کنید و بهتدریج آن را به ۳۰ دقیقه، ۴۵ دقیقه و در نهایت یک ساعت برسانید. همین مقدار مطالعه قبل از خواب میتواند عادت خوبی باشد.
مطالعه را به یک عادت تبدیل کنید.
مداومت مهم است. باتریک میگوید بعید است یک کتاب بهتنهایی زندگی کسی را تغییر دهد. تأثیر واقعی احتمالاً حاصل جمع تعداد زیادی کتاب است؛ اینکه بارها و بارها بخوانیم و بهتدریج نگاهمان به جهان گستردهتر و عمیقتر شود.
خودتان را به یک نوع کتاب محدود نکنید.
داستان کوتاه، رمانهای مصور و.. میتوانند بخشی از مطالعه باشند. کتاب صوتی هم میتواند فواید مطالعه را داشته باشد. باتریک معتقد است گوش دادن به کتاب صوتی نوعی خواندن محسوب میشود و حتی ممکن است فهم بعضی کتابها را آسانتر کند.
فراموش نکنید که کتاب خواندن باید لذتبخش باشد.
باتریک میگوید نباید مطالعه را کاری سخت و ریاضتگونه تصور کرد که حتماً باید شبها، در تنهایی و با هدف «بهتر کردن خودمان» انجام دهیم. بهتر است سراغ چیزهایی برویم که واقعاً از خواندنشان لذت میبریم.
مطالعه را اجتماعی کنید.
باشگاههای کتابخوانی میتوانند بسیار مفید باشند و این روزها هم در حال گسترش هستند. داشتن کسی که همراه شما کتاب بخواند و پیگیر ادامه مطالعه باشد، و همچنین داشتن افرادی که بتوانید درباره کتابها و برداشتهایتان با آنها صحبت کنید، میتواند انگیزه شما را بیشتر کند.
از کتابهایی که میخوانید خجالت نکشید.
کتاب خواندن برای لذت بردن است. مار میگوید بسیاری از مردم ظاهراً از اینکه دیگران بدانند چه کتابی میخوانند، خجالت میکشند. اما واقعاً دلیلی برای خجالت کشیدن وجود ندارد؛ هر چیزی که از خواندنش لذت میبرید، ارزش خواندن دارد.
دیدگاه خوانندگان