در جنگ کنونی، توجه بسیار کمی به محیط زیست شده است. تنها تعداد اندکی از کشورها ــ که شامل هیچیک از کشورهای منطقه نمی شود ــ تخریب عمدی اکوسیستمها را جرم میدانند. حکومت تهران حتی در زمان صلح نیز در حفاظت از طبیعت و منابع آب کشور عملکرد ضعیفی داشته است
درست گفتهاند که نخستین قربانی جنگ حقیقت است؛ اما آخرین قربانی آن اغلب محیط زیست است. در پایان جنگ اول خلیج فارس، صدام با ریختن حدود چهار میلیون بشکه نفت خام کویت به دریا، دومین لکه نفتی بزرگ تاریخ را رقم زد. حالا بار دیگر کشتیهای آسیبدیده و مخازن نفتی منفجرشده، مردم و اکوسیستمهای خلیج فارس را تهدید میکنند.
شیوهای که ایران این جنگ را در پیش گرفته، بهدلیل باریک بودن آبراههای خلیج فارس، خطرات زیستمحیطی را چند برابر کرده است. روز پنجشنبه گزارش شد که دو نفتکش شرکت ادنوک هدف حمله قرار گرفتهاند و روز شنبه نیز نفتکش دیگری مورد حمله قرار گرفت. در مجموع، تاکنون حدود ۲۰ فروند از کشتیهای این شرکت در جریان جنگ هدف حمله قرار گرفتهاند.
از زمانی که شورشیان حوثی در یمن در اواخر سال ۲۰۲۳ حملات خود به کشتیرانی در جنوب دریای سرخ را آغاز کردند، چندین کشتی آسیب دیده یا غرق شدهاند. در مارس ۲۰۲۴، آنها کشتی باری روبیمار را که حامل کود شیمیایی بود غرق کردند. این کشتی سوخت خود را به دریا نشت داد و محموله آن نیز میتوانست موجب رشد جلبکهای سمی و آسیبدیدن مرجانها شود.
شاید خطرناکترین حمله روز سهشنبه رخ داد؛ زمانی که موشکها به یک کشتی با پرچم تانزانیا اصابت کردند و شش نفر کشته شدند. بعدتر امدادگرانی که برای نجات قربانیان رفته بودند نیز هدف حمله قرار گرفتند. در شرایطی که حوثیها داراییهای عربستان سعودی را هدف میگیرند، نفتکشهایی که از تنگه بابالمندب عبور میکنند خطر دیگری برای محیط زیست، از جمله صنعت ماهیگیری در امتداد ساحل تهامه، ایجاد میکنند.
روز جمعه، وزارت خارجه ایران پس از آنکه لکه نفتی به سواحل جزیره قشم در شمال تنگه هرمز رسید، خواستار پرداخت غرامت شد. اما به نظر میرسد خود ایران عامل این آلودگی بوده است. ایران روز سوم اوت به کشتی باری «مینوان پایونیر» حمله کرد و در اثر این حمله مخازن سوخت کشتی سوراخ شد.
لکه نفتی دیگری نیز در نزدیکی جزیره سیری، در آبهای ایران و نزدیک مرز دریایی با دبی، مشاهده شده است. سیری یکی از مراکز مهم صنعت نفت ایران است و هنوز علت این نشت مشخص نیست.
اما شاید جدیترین مورد، نفتکش «کارولین بزنغی» باشد؛ یک نفتکش متعلق به "ناوگان سایه" که برای دور زدن تحریم های روسیه استفاده می شود، حدود ۸۰۰ هزار بشکه نفت خام روسیه حمل میکرد. این کشتی در ماه ژوئن در سواحل جنوبغربی عمان، در شرایطی مرموز، دچار انفجار شد، سپس در نزدیکی جزیره القبیلیه به گل نشست و رها شد. مشخص نیست کشتی تحت پوشش بیمه قرار داشته یا نه. این کشتی با پرچم کامرون ثبت شده و به نظر میرسد مدارک آن در ماه مه منقضی شده باشد.
کارشناسان ایمنی بارها درباره خطرات نفتکشهای قدیمی با مالکیت نامشخص که نفت تحریمشده حمل میکنند هشدار دادهاند.
اکنون «کارولین بزنغی» در حال نشت نفت است و خطر متلاشی شدن آن وجود دارد. بادهای موسمی خریف نیز نفت را در منطقهای به وسعت بیش از ۴۰۰ کیلومتر مربع پخش کرده و آلودگی به رأس مدرکه، در بیش از ۲۰۰ کیلومتری محل حادثه، رسیده است. این منطقه دورافتاده زیستگاه لاکپشتها، مرجانها، باکلانهای سقطری و نهنگهای گوژپشت دریای عرب است.
محیط زیست ایران نیز از جنگ آسیب دیده است. درست در آغاز جنگ در تنگه هرمز، جنگندههای اسرائیلی مخازن ذخیره نفت در تهران را هدف قرار دادند و ابرهای غلیظی از دود سیاه و مواد نفتی بر فراز شهری با جمعیت ۱۰ میلیون نفر ایجاد شد.
ارتش اسرائیل همچنین اخیراً متهم شده است که عمداً در جنوب لبنان آتشسوزیهای جنگلی به راه انداخته است. نگرانی دیگری نیز درباره حملات به نیروگاه هستهای براکه در ابوظبی و رآکتور بوشهر در سواحل خلیج فارس ایران وجود دارد.
اکوسیستم خلیج فارس پیش از این جنگ نیز تحت فشار شدید قرار داشت. افزایش سریع دما در نتیجه تغییرات اقلیمی، شوری آب را افزایش میدهد و موجب سفیدشدگی مرجانها میشود؛ روندی که در نهایت میتواند صخرههای مرجانی را که ماهیها و دیگر گونههای دریایی به آنها وابستهاند، از بین ببرد.
ورودی آب از تنها دو رودخانه بزرگ منطقه، یعنی دجله و فرات، به دلیل خشکسالی، سدسازی و توسعه آبیاری در کشورهای بالادست کاهش یافته است. پساب تأسیسات آبشیرینکن، مناطقی از آب گرم و بسیار شور ایجاد میکند. توسعه شهری و رفتوآمد قایقها نیز، به صخرههای مرجانی و دیگر زیستگاههای طبیعی آسیب میزند.
کشورهای حاشیه خلیج فارس بیش از هر نقطه دیگری در جهان به آبشیرینکنها وابستهاند. بهجز عربستان سعودی، کشورهای عربی خلیج فارس بین ۸۶ تا ۱۰۰ درصد آب مورد نیاز خانوارها را از طریق نمکزدایی آب دریا تأمین میکنند.
ایران آمریکا را متهم کرده است که در ماه مارس به تأسیسات آبشیرینکن در جزیره قشم حمله کرده، هرچند ایران عمدتاً از آبهای زیرزمینی و باران استفاده میکند. در مقابل، خود ایران نیز ماه گذشته تأسیسات برق و آب در کویت را بمباران کرد.
ممکن است هدف عراق از ریختن نفت کویت در سال ۱۹۹۱، آسیب زدن به تأسیسات آبشیرینکن عربستان سعودی بوده باشد. اما اگر امروز یک نشت نفتی بزرگ رخ دهد، پیامدهای آن میتواند بسیار شدیدتر باشد؛ زیرا شهرنشینی و مصرف آب در اطراف خلیج فارس نسبت به آن زمان بهشدت افزایش یافته است.
در جنگ کنونی، توجه بسیار کمی به محیط زیست شده است. تنها تعداد اندکی از کشورها ــ که شامل هیچیک از کشورهای منطقه نمی شود ــ «اکوساید» یا تخریب عمدی اکوسیستمها را جرم میدانند. حکومت تهران حتی در زمان صلح نیز در حفاظت از طبیعت و منابع آب کشور عملکرد ضعیفی داشته است؛ هرچند فعالان محیط زیست در ایران تلاشهای قابل توجهی برای مقابله با این وضعیت انجام دادهاند.
با این حال، شاید هنوز امیدی وجود داشته باشد. دستکم محیط زیست خلیج فارس چیزی است که تمام کشورهای ساحلی این منطقه باید در حفظ آن منافع مشترکی داشته باشند.
در جریان جنگ داخلی یمن، «افاساو سیفر» یک نفتکش ۴۷ ساله که بهعنوان مخزن شناور نفت استفاده میشد، در معرض خطر شکستن یا انفجار قرار داشت. وقوع چنین حادثهای میتوانست فاجعهای برای جنوب دریای سرخ باشد.
اما پس از جمعآوری کمکهای مالی و مذاکرات دشوار میان سازمان ملل متحد و حوثیها، سرانجام در سال ۲۰۲۳ به یک شرکت نجات دریایی اجازه داده شد ۱.۱۴ میلیون بشکه نفت را از این کشتی فرسوده خارج کند. بدنه خالی کشتی همچنان در محل قرار دارد و منتظر بازیافت است، اما دستکم از وقوع بدترین سناریو جلوگیری شد.
چنین رویکردی میتواند برای جنگ در تنگه هرمز نیز امیدبخش باشد. همکاری بر سر مشکلات مشخص و فوری میتواند راهی برای آزمودن تعامل سازنده میان کشورهای منطقه باشد. مقابله با نشت نفت از نفتکشهای آسیبدیده میتواند گام مفیدی باشد؛ حتی اگر تهران در این ماجرا همزمان نقش آتشافروز و آتشنشان را ایفا کند.
این عملیات میتواند با مشارکت کشورهای خارج از منطقه انجام شود، نه صرفاً طرفهای درگیر جنگ.
همکاری زیستمحیطی میتواند زمینه همکاری گستردهتر میان کشورهای منطقه را فراهم کند، رفتوآمد دریایی در خلیج فارس را ایمنتر کند و مانع وارد آمدن خسارتهای جبرانناپذیرتر به محیط زیست شود.
مطلب مرتبط: خطرات نشت نفت در تنگه هرمز
دیدگاه خوانندگان