با وجود معافیت موقت برای پروازهای نجف، به نظر می‌رسد مخالفت با ممنوعیت فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ایرانی از محکومیت‌های علنی فراتر برود و به فشار سیاسی مستقیم بر نخست‌وزیر تبدیل شود.
تعلیق پروازهای ایران در عراق تحت فشار آمریکا، ظاهراً ائتلاف شیعی حاکم موسوم به «چارچوب هماهنگی» را در موقعیت دشواری قرار داده و آن را وادار کرده است برای حفظ وجهه خود به تکاپو بیفتد. سکوت اولیه این ائتلاف، خیلی زود با خشم افکار عمومی و انتقاد حامیان آن و همچنین ایران روبه‌رو شد.
رهبران چارچوب هماهنگی تعلیق پروازها را نقض حاکمیت عراق دانسته و آن را محکوم کرده‌اند، اما این مسئله هنوز حل نشده است. همزمان با ادامه اعتراض منتقدان، گزارش‌ها حاکی از آن است که واشنگتن با یک معافیت موقت و محدود برای پروازها به نجف موافقت کرده است.
تحریم‌های جدید آمریکا علیه بیش از ده شرکت هواپیمایی ایرانی از ۲۳ سپتامبر اجرایی شد. این تحریم‌ها هر نهادی را که به شرکت‌های تحریم‌شده خدمات ارائه دهد نیز در معرض تحریم‌های آمریکا قرار می‌دهد.
در ابتدا مشخص نبود عراق این تحریم‌ها را دقیقاً چگونه اجرا خواهد کرد، اما از ۲۳ سپتامبر پروازهای ایران به بغداد متوقف شد. تا ۲۵ سپتامبر، فرودگاه‌های اربیل، سلیمانیه و شهر زیارتی نجف نیز طبق گزارش‌ها پروازهای رفت‌وبرگشت به ایران را متوقف کردند.
در حالی که بر سر اینکه چه کسی دستور توقف پروازها را صادر کرده بود، اختلاف و مقصرشناسی بالا گرفت، حسین مهنّا، مدیر فرودگاه بین‌المللی نجف، روز ۲۵ سپتامبر گفت دستور جلوگیری از پروازهای میان عراق و ایران از دفتر نخست‌وزیر عراق، علی الزیدی، صادر شده است.
سکوت اولیه رهبران چارچوب هماهنگی ظاهراً باعث افزایش نارضایتی عمومی شد و انتقادهای تندی را نیز از سوی ایران به دنبال داشت. کنسولگری ایران در نجف در پستی که ۲۵ سپتامبر در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد و به‌سرعت مورد توجه قرار گرفت، پرسید چگونه ممکن است فرودگاهی که به حرم امام علی بن ابی‌طالب خدمت‌رسانی می‌کند، به روی «بزرگ‌ترین کشور شیعه جهان» بسته شود.
چند ساعت بعد، علی‌اکبر ولایتی، مشاور ارشد رهبر ایران در امور سیاست خارجی، در شبکه ایکس خطاب به علی الزیدی نوشت که مشروعیت نخست‌وزیر عراق از «خاک نجف و خون شهدا» می‌آید، نه از واشنگتن. ولایتی با اشاره به اینکه چارچوب هماهنگی بر پایه «اعتماد جریان مقاومت» شکل گرفته است، ابراز تأسف کرد که سکوت اولیه این ائتلاف آن را به «قابی خالی روی دیوار قدرت» تبدیل کرده است.
تا ۲۶ سپتامبر، رهبران چارچوب هماهنگی و گروه‌های مسلح همسو با آن موضع خود را علیه توقف پروازها اعلام کردند. قیس خزعلی، دبیرکل عصائب اهل‌حق، صبح آن روز در شبکه ایکس مشارکت عراق در آنچه «محاصره ناعادلانه» ایران خواند را محکوم کرد.
اکرم کعبی، دبیرکل جنبش حزب‌الله نجباء، موضع تندتری گرفت و تهدید کرد اگر پروازها از سر گرفته نشوند، در فرودگاه‌ها تجمع اعتراضی برگزار خواهد شد. حامیان ایران نیز همان روز در بصره و کوفه، در نزدیکی نجف، علیه این تصمیم اعتراض کردند.
هادی العامری، رئیس سازمان بدر، در مراسمی در میدان تحریر بغداد که به مناسبت دومین سالگرد کشته شدن حسن نصرالله، رهبر حزب‌الله لبنان، برگزار شده بود، از دولت خواست از تصمیمی که آن را «ناعادلانه» خواند، عقب‌نشینی کند.
در میان این مواضع تند، برخی منتقدان گفتند تغییر موضع رهبران چارچوب هماهنگی بیشتر تلاشی برای حفظ وجهه سیاسی آنها بوده است. احمد عبدالصمد، روزنامه‌نگاری که از حامیان محور مقاومت به رهبری ایران شناخته می‌شود، شامگاه ۲۶ سپتامبر در شبکه ایکس نوشت که مخالفت برخی رهبران چارچوب هماهنگی با ممنوعیت پروازها «بسیار دیر» مطرح شده است.
عمر الجنابی، روزنامه‌نگار عراقی، نیز استدلال کرد که احزاب شیعه حاکم در عراق قدرت لغو این تصمیم را دارند، اما نمی‌خواهند واشنگتن را ناراضی کنند. به گفته او، مواضع علنی این احزاب بیشتر جنبه تبلیغاتی و رسانه‌ای دارد و هدف آن حفظ حمایت طرفدارانشان است.
برخی کاربران شبکه ایکس نیز به سابقه ایران در اجرای تحریم‌ها اشاره کردند. یکی از کاربران به مصاحبه‌ای با علی‌اکبر ولایتی در سپتامبر ۱۹۹۰، زمانی که او وزیر خارجه ایران بود، اشاره کرد. ولایتی در آن زمان گفته بود تهران از تحریم‌های سازمان ملل علیه عراق تبعیت خواهد نمود.
کاربر دیگری به نامه‌ای که سفیر ایران در سازمان ملل در ژانویه ۱۹۹۱ به این سازمان ارسال کرده بود اشاره کرد. در این نامه، موضوع فرود اضطراری هواپیماهای نظامی عراق مطرح شده بود. در نامه آمده بود که هر هواپیمای نظامی متعلق به طرف‌های درگیر در جنگ آن زمان میان عراق و ائتلاف به رهبری آمریکا که به‌صورت اضطراری در ایران فرود بیاید، تا پایان جنگ نزد ایران نگه داشته خواهد شد.
رسانه‌های عراقی روز ۲۸ سپتامبر گزارش دادند که وزارت خزانه‌داری آمریکا برای مدتی محدود اجازه داده است زائران ایرانی بتوانند به نجف سفر کنند. با این حال، این استثنا ظاهراً فقط پروازهای شرکت هواپیمایی عراق از مبدأ و مقصد نجف را برای یک ماه شامل می‌شود و شرکت‌های هواپیمایی ایرانی همچنان اجازه پرواز ندارند.
علاوه بر این، افرادی که «وابسته به دولت ایران» یا «گروه‌های مسلح همسو با ایران» باشند، اجازه استفاده از این پروازها را نخواهند داشت. شرکت هواپیمایی عراق نیز موظف شده است اطلاعات کامل همه مسافران را در اختیار آمریکا قرار دهد.
مخالفت رهبران چارچوب هماهنگی با توقف پروازهای ایران، بخشی از یک مشکل بزرگ‌تر برای ائتلاف حاکم عراق است. علی الزیدی در ماه‌های نخست نخست‌وزیری خود، از نظر اقتصادی به واشنگتن نزدیک‌تر شده است؛ در حالی که از نظر سیاسی همچنان به مجموعه‌ای از گروه‌ها و جریان‌ها متکی است که برخی از آنها از نزدیک‌ترین متحدان ایران در عراق هستند.
اعضای چارچوب هماهنگی، اکنون که در قدرت هستند، علاقه دارند هزینه‌های تحریم‌های آمریکا برای عراق را کاهش دهند. اما از نظر سیاسی، همین احزاب برای حفظ حمایت طرفداران خود، همچنان به مخالفت با فشارهای آمریکا و حفظ روابط نزدیک با ایران نیاز دارند.
اجرای ممنوعیت پروازها از سوی بغداد، با وجود مخالفت رهبران چارچوب هماهنگی، نشان می‌دهد مقاومت در برابر فشار آمریکا تا چه اندازه دشوار است؛ به‌ویژه زمانی که مخالفت با واشنگتن می‌تواند نهادها و شرکت‌های عراقی را در معرض تحریم قرار دهد.
این فشارها در نجف بیش از هر جای دیگری دیده می‌شود، زیرا زائران ایرانی نقش مهمی در اقتصاد گردشگری مذهبی این شهر دارند. از میان ۲۰ پروازی که برای ۲۳ سپتامبر در فرودگاه بین‌المللی نجف برنامه‌ریزی شده بود، ۱۸ پرواز به مقصد شهرهای ایران بودند. شرکت‌های گردشگری محلی نیز گفته‌اند حدود ۹۰ درصد فعالیت تجاری آنها به شرکت‌های هواپیمایی ایرانی وابسته بوده است. وابستگی کسب‌وکارهای عراقی به زائران ایرانی احتمالاً یکی از دلایلی است که بغداد به دنبال معافیت‌هایی برای سفرهای زیارتی، پزشکی و آموزشی بوده است.
این جنجال همچنین یادآور اختلاف قدیمی‌تر بر سر میزان اختیار نخست‌وزیر عراق است. در ماه اوت، طبق گزارش‌ها، علی الزیدی و هادی العامری بر سر اینکه چه کسی باید روند قرار دادن سلاح گروه‌های مسلح، تحت کنترل دولت را هدایت کند، با یکدیگر اختلاف پیدا کردند. عامری تأکید کرده بود که تصمیم‌های مهم باید به‌صورت جمعی و در چارچوب ائتلاف احزاب شیعه حاکم گرفته شود، نه اینکه زیدی به‌تنهایی درباره آنها تصمیم بگیرد.
مخالفت العامری با توقف پروازهای ایران در ۲۶ سپتامبر و درخواست او از نخست‌وزیر برای لغو این تصمیم نشان می‌دهد اختلاف بر سر اختیارات زیدی فقط به موضوع سلاح گروه‌های مسلح محدود نیست و واکنش دولت به فشارهای آمریکا را نیز دربر می‌گیرد.
گام بعدی چیست؟
حتی با وجود معافیت موقت برای پروازهای نجف، به نظر می‌رسد مخالفت با ممنوعیت فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ایرانی از محکومیت‌های علنی فراتر برود و به فشار سیاسی مستقیم بر نخست‌وزیر تبدیل شود.
بخشی از این فشارها همین حالا آغاز شده است. در ۲۶ سپتامبر، گروهی از نمایندگان بصره از دولت خواستند ممنوعیت پروازها را لغو کند. آنها همچنین جمع‌آوری امضا برای احضار علی الزیدی، وزیر حمل‌ونقل و رئیس سازمان هواپیمایی کشوری عراق به پارلمان را آغاز کردند.
اواخر ۲۸ سپتامبر نیز ابومجاهد العساف، مسئول امنیتی کتائب حزب‌الله عراق، تهدید کرد اگر «محاصره هوایی» علیه ایران بعد از اول اکتبر ادامه پیدا کند، دولت زیدی را «به هر وسیله‌ای» سرنگون خواهند کرد. العساف همچنین گفت گذرگاه‌های مرزی با کشورهایی که تحریم‌های هوایی آمریکا را اجرا می‌کنند نیز بسته خواهند شد.
تهران احتمالاً همچنان بر این موضوع پافشاری خواهد کرد که شرکت‌های هواپیمایی ایرانی نیز اجازه پرواز به نجف را داشته باشند. این مسئله می‌تواند میزان آمادگی واشنگتن برای گسترش معافیت فعلی را محک بزند.
از سوی دیگر، واشنگتن مستقیماً به بغداد هشدار داده است که فرودگاه‌ها و شرکت‌های عراقی که به شرکت‌های هواپیمایی ایرانی خدمات ارائه کنند، ممکن است با تحریم روبه‌رو شوند. به همین دلیل، لغو کامل ممنوعیت برای بغداد دشوارتر خواهد بود.
ادامه توقف پروازهای ایران همچنین ممکن است نجف را به سمت کاهش وابستگی به شرکت‌های هواپیمایی ایرانی سوق دهد. در همین راستا، مقامات نجف از هم‌اکنون در حال بررسی شرکت‌های هواپیمایی و مسیرهای جایگزین هستند.
دیدگاه خوانندگان