دونالد ترامپ به شدت خواهان پایان دادن به جنگ با ایران است. او بارها اعلام پیروزی کرده و بارها بهجای عملی کردن تهدیدهایش، مهلت آتشبس را تمدید کرده است. همین هفته نیز دولت او ناگهان طرح اسکورت کشتیها در تنگه هرمز را کنار گذاشت؛ بخشی از دلیل این تصمیم، نگرانی از آن بود که چنین اقدامی بتواند درگیریهای خشونتآمیز و فزایندهای ایجاد کند.
ترامپ از این جنگ خسته شده؛ جنگی که بسیار دشوارتر و طولانیتر از چیزی بوده که او انتظار داشت. حزب جمهوریخواه با نگرانی شاهد افزایش قیمت سوخت و کاهش محبوبیت خود در نظرسنجیهاست. ترامپ نمیخواهد مانند برخی روسایجمهور پیشین آمریکا درگیر یک جنگ فرسایشی در خاورمیانه شود. او همچنین نمیخواهد این بحران، نشست حساسش با چین در هفته آینده را تحتالشعاع قرار دهد.
او آماده پایان دادن به جنگ است اما بهنظر میرسد که ایران تمایلی به پایان دادن به جنگ ندارد؛ یا دستکم حاضر نیست با شرایطی کنار بیاید که برای مذاکرهکنندگان آمریکایی قابل قبول باشد. حالا ترامپ در موقعیتی دشوار گرفتار شده است. به گفته پنج مقام دولتی و چند مشاور نزدیک، او باور دارد که میتواند هر توافقی را بهعنوان یک پیروزی به افکار عمومی بفروشد. اما مردی که کتاب «هنر معامله» را نوشته، فعلاً نمیتواند ایران را حتی پای میز مذاکره بیاورد. واشنگتن هنوز منتظر پاسخ تهران به آخرین پیشنهاد آمریکاست؛ سندی یکصفحهای که بیشتر شبیه تمدید آتشبس است تا توافقی واقعی برای پایان جنگ.
اکنون ترامپ با یک پرسش آزاردهنده روبهروست: وقتی طرف مقابل حاضر به عقبنشینی نیست، چطور میتوان جنگ را تمام کرد؟ همزمان که ترامپ بهدنبال راه خروج میگردد، تندروها در تهران از جنگ استفاده کردهاند تا کنترل خود بر قدرت را محکمتر کنند. ایران ظاهراً مصمم است کاری را انجام دهد که در گذشته بارها در آن موفق بوده: تحقیر یک رئیسجمهور آمریکایی.
ترامپ هرگز تصور نمیکرد کار به اینجا برسد. پس از عملیات موفق و پرسروصدایی که به ربودن نیکلاس مادورو از کاراکاس انجامید، او نگاهش را متوجه ایران کرد و به اطرافیانش گفت: «این هم یک ونزوئلای دیگر خواهد بود.» ترامپ معتقد بود ارتش آمریکا توقفناپذیر است و این فرصت را دارد که حکومت تهران را سرنگون کند؛ هدفی که روسایجمهور پیش از او هرگز به آن نرسیده بودند.
او تصور میکرد نقشه جهان را دوباره ترسیم میکند و انتظار داشت پیروزی ظرف چند روز یا نهایتاً یکی دو هفته به دست آید. حمله اولیه آمریکا و اسرائیل به ایران، رهبر جمهوری اسلامی را کشت و موجی از بمبارانها بخش بزرگی از توان موشکی ایران را نابود کرد. اما تهران تسلیم نشد؛ بلکه به همسایگان خود در خلیج فارس حمله کرد و کنترل تنگه هرمز را به دست گرفت. ایران با استفاده از مینهای دریایی، قایقهای تندرو و پهپادها عملاً این آبراه را بست. قیمت انرژی جهش کرد و جنگ وارد مرحلهای از بنبست و سپس آتشبسی شکننده شد. یک دور مذاکره رسمی و مهم نیز شکست خورد و فعلاً هیچ گفتوگوی دیگری برنامهریزی نشده است.
ترامپ در ظاهر با اعتمادبهنفس حرف میزند. گاهی جنگ را کوچک جلوه میدهد و تقریباً هر روز از پیروزی قریبالوقوع سخن میگوید. اما پشت درهای بسته، لحن مقامهای آمریکایی متفاوت است.
آنها باور دارند محاصره دریایی بنادر ایران که ماه گذشته آغاز شد، اقتصاد ایران را تحت فشار گذاشته و اثرگذار بوده است. دو مقام آمریکایی پیشبینی کردهاند که ایران در نهایت برای جلوگیری از فروپاشی اقتصادی ناچار به مذاکره خواهد شد.
با این حال، مسئله اصلی زمان است. بسیاری از کارشناسان معتقدند ایران میتواند ماهها این فشار را تحمل کند. ارزیابی اطلاعاتی آمریکا که این هفته به سیاستگذاران ارائه شد نیز همین را میگوید: ایران احتمالاً دستکم سه تا چهار ماه دیگر توان مقاومت دارد. اگر چنین شود و تنگه هرمز همچنان بسته بماند، قیمتها در غرب، از جمله در آمریکا، همچنان افزایش خواهد یافت؛ آن هم در سالی که انتخابات میاندورهای کنگره در پیش است. در نهایت، مسئله به تحمل درد اقتصادی تبدیل میشود: کدام طرف میتواند فشار بیشتری را تاب بیاورد؟
صبر و حوصله هرگز نقطه قوت ترامپ نبوده است. یکی از مشاوران نزدیک او که مرتب با ترامپ صحبت میکند، میگوید رئیسجمهور «از جنگ حوصلهاش سر رفته». برخی دیگر نیز معتقدند او از سرسختی ایران بهشدت کلافه شده است. در همین حال، جمهوریخواهان با موجی از شکایتها درباره افزایش قیمتها، بهویژه قیمت بنزین، روبهرو شدهاند. بسیاری در حزب جمهوریخواه از قبل هم انتظار داشتند کنترل مجلس نمایندگان را از دست بدهند، اما حالا باور دارند هرچه جنگ طولانیتر شود، احتمال از دست رفتن سنا نیز بیشتر میشود.
با وجود بنبست مذاکرات، ترامپ تمایل چندانی به ازسرگیری جنگ ندارد. مقامها و مشاورانش میگویند نگرانیهایی درباره کاهش ذخایر مهمات آمریکا وجود دارد و خود ترامپ نیز این هفته گفته تمایلی به کشته شدن افراد بیشتر ندارد. برخی متحدان منطقهای آمریکا، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، نیز هشدار دادهاند که ازسرگیری حملات آمریکا میتواند آنها را دوباره به هدف حملات تلافیجویانه ایران تبدیل کند.
دیروز ایران به ناوهای آمریکایی در تنگه هرمز شلیک کرد و آمریکا نیز با حمله به چند هدف در ایران پاسخ داد. اما با وجود این تبادل آتش، ترامپ همچنان مدعی شد آتشبس برقرار است و حملات را صرفاً «یک ضربه دوستانه» توصیف کرد. مشاورانش میگویند او همچنین میخواهد پیش از سفر هفته آیندهاش به پکن و دیدار با شی جینپینگ، هرگونه تنش نظامی را کنترل کند. چین نارضایتی خود را از جنگ و بسته شدن تنگه هرمز آشکارا نشان داده و ترامپ میخواهد هنگام مذاکره بر سر توافقهای تجاری با شی، ادعا کند که درگیریها رو به پایان است.
مشکل دیگر این است که آمریکا تقریباً همه اهداف نظامی مد نظر خود را مورد حمله قرار داده و برای ادامه تشدید تنش، مجبور شده اهداف غیرنظامی مانند نیروگاهها، پلها و حتی تأسیسات آبشیرینکن را تهدید کند. او در مقطعی حتی گفت: «امشب یک تمدن کاملا نابود خواهد شد»؛ تهدیدی آشکار به ارتکاب جنایت جنگی.
ترامپ همچنان گزینههایی برای عملیات زمینی محدود دارد؛ از جمله تصرف ذخایر اورانیوم غنیشده ایران یا حمله به جزیره خارک. اما او نسبت به به خطر انداختن جان سربازان آمریکایی مردد است.
به همین دلیل، ترامپ مدام ضربالاجل تعیین میکند تا ایران را وادار به عقبنشینی نماید، اما تهران بارها نشان داده که این تهدیدها را جدی نمیگیرد. او هفتههاست درباره ازسرگیری حملات بلوف میزند، اما هر بار راهی برای عقبنشینی پیدا میکند. بهجز چند صدای تندرو، بیشتر افراد نزدیک به ترامپ تمایلی به شروع دوباره جنگ ندارند، حتی اگر بنبست ادامه پیدا کند.
دولت آمریکا روز دوشنبه برای مقابله با بسته شدن تنگه هرمز، طرحی به نام «پروژه آزادی» معرفی کرد که براساس آن نیروی دریایی آمریکا قرار بود به برخی کشتیها برای عبور از تنگه کمک کند. اگرچه در روز اول چند کشتی موفق به عبور شدند، اما ترامپ خیلی زود این طرح را متوقف کرد. نیروهای ایرانی به یک کشتی باری کرهجنوبی شلیک کردند، میان ناوهای آمریکایی و نیروهای ایرانی درگیری رخ داد و پنتاگون اعلام کرد هفت قایق کوچک ایرانی را نابود کرده است. با این حال، مقامهای آمریکایی نمیخواستند خطر تشدید بزرگتر جنگ، بهویژه احتمال هدف قرار گرفتن یک ناو آمریکایی، را بپذیرند. برخی متحدان عرب حوزه خلیج فارس نیز از ترس واکنش ایران، دسترسی آمریکا به پایگاهها و حریم هوایی خود را محدود کردند.
ترامپ مدعی شد دلیل توقف این عملیات آن بوده که توافقی برای پایان جنگ ممکن است نزدیک باشد. اما او پیشتر هم چنین ادعاهایی کرده و نتیجهای نگرفته است. مقامهای آمریکایی بهطور خصوصی اذعان میکنند که بهدلیل شکاف در ساختار رهبری ایران، حتی مطمئن نیستند دقیقاً با چه کسی مذاکره میکنند یا چه فردی در تهران اختیار تصمیمگیری نهایی را دارد.
میانجیهای پاکستانی تلاش کردهاند مذاکرات را دوباره آغاز کنند، اما دور دوم گفتوگوها که قرار بود اواخر ماه گذشته برگزار شود، اصلاً شکل نگرفت؛ زیرا هیئت ایرانی پیش از رسیدن مقامهای آمریکایی اسلامآباد را ترک کرد. این اقدامی بود که عملاً بهعنوان بیاعتنایی آشکار به واشنگتن تعبیر شد.
با این حال، کاخ سفید همچنان در ملأعام تلاش میکند جنگ را موفقیتآمیز جلوه دهد. اولیویا والز، سخنگوی دولت، در بیانیهای گفت: «رئیسجمهور ترامپ همه کارتها را در دست دارد و عاقلانه همه گزینهها را روی میز نگه داشته تا اطمینان حاصل کند ایران هرگز به سلاح هستهای دست پیدا نکند. محاصره بسیار موفق بوده و اقتصاد ایران را خفه کرده است و ایالات متحده برتری زمینی، دریایی و هوایی خود را ثابت نموده است.»
ترامپ به اعلام پیروزی قاطع و عبور از جنگ، حتی بدون دستیابی به توافق رسمی، فکر کرده است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، اوایل این هفته تا آنجا پیش رفت که گفت جنگ پایان یافته است. اما چنین اقدامی در شرایط فعلی به معنای ناتمام ماندن اهداف اعلامی جنگ خواهد بود.
بله، نیروی دریایی ایران تا حد زیادی نابود شده است. اما ایران همچنان، طبق برخی برآوردها، بیش از نیمی از توان موشکهای بالستیک خود را حفظ کرده است. گروههای نیابتیاش مانند حزبالله همچنان فعالاند. هیچ تغییر واقعی در ساختار حکومت رخ نداده است. ذخایر هستهای ایران همچنان تهدید محسوب میشوند و توافقی برای انتقال یا کاهش آنها وجود ندارد. افزون بر این، ایران احتمالاً پس از جنگ کنترل بیشتری ــ چه رسمی و چه غیررسمی ــ بر تنگه هرمز خواهد داشت و اکنون میداند که میتواند دوباره این آبراه را ببندد و اقتصاد جهانی را دچار بحران کند.
ترامپ میخواهد جنگ تمام شود. او بهدنبال توافق است. اما توافق به دو طرف نیاز دارد، و فعلاً هیچ نشانهای وجود ندارد که ایران بخواهد ترامپ را از بحرانی که خودش ایجاد کرده، نجات دهد.
نظر شما