الحاق بحرین به ایران سیاست رسمی جمهوری اسلامی نیست، اما اظهارات جداییطلبانه و ادعاهای ارضی تندروها در تهران برای حاکمان بحرین به ابزاری سودمند تبدیل شده. آنها از این تهدیدها استفاده میکنند تا شهروندان مخالف حکومت را بهعنوان ستون پنجم ایران معرفی کنند.
روز دوشنبه، دادگاه عالی کیفری در منامه، پایتخت بحرین، دهها روحانی شیعه را به اتهام «ارتباط با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران و جمعآوری و دریافت کمک مالی از این نهاد» به حبس ابد محکوم کرد.
همزمان با برگزاری این دادگاه، پهپادهای ایرانی مواضع نظامی آمریکا در بحرین را هدف قرار میدادند. این حملات روزهای جمعه و یکشنبه و بار دیگر سهشنبه و چهارشنبه انجام شد و به وقفهای دوماهه در حملات پایان داد.
بحرین، پادشاهی جزیرهای کوچکی در شرق شبهجزیره عربستان، کشوری است که فشارهای ناشی از جنگ آمریکا و ایران بیش از هر جای دیگری در آن متمرکز شده است. این کشور با جمعیتی عمدتاً شیعه، تحت حاکمیت خاندان سلطنتی سنی اداره میشود. جمعیت کنونی بحرین حدود یک میلیون و ۶۰۰ هزار نفر است که کمتر از نیمی از آنها، یعنی حدود ۷۴۰ هزار نفر، شهروند بحرین هستند و بقیه عمدتاً کارگران مهاجر، بهویژه از کشورهای جنوب آسیا، را تشکیل میدهند. بحرین همچنین میزبان ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکاست. این کشور از توافقنامههای ابراهیم با اسرائیل نیز حمایت کرده و در عین حال، بهشدت بدهکار است و برای ادامه حیات اقتصادی خود به همسایگان ثروتمندش وابستگی دارد.
ترکیب این عوامل، شرایطی بسیار بیثبات ایجاد کرده است.
بحرین در بخشهای طولانی از تاریخ خود، تا سال ۱۷۸۳، از سوی حکومتهایی در آن سوی خلیج فارس اداره میشد. در آن سال، خاندان آلخلیفه، طایفهای عرب و سنی از منطقهای که امروزه بخشی از قطر است، جزیره را تصرف کرد و حاکم منصوب ایران را از آن بیرون راند. نوادگان این خاندان اکنون خانواده سلطنتی حاکم بر بحرین را تشکیل میدهند.
با این حال، ایران هرگز بهطور کامل این وضعیت را نپذیرفت. پارلمان ایران در سال ۱۹۵۷ بحرین را استان چهاردهم کشور اعلام کرد و تنها در سال ۱۹۷۰، پس از آنکه بررسی سازمان ملل نشان داد اکثریت قاطع مردم بحرین خواهان استقلال هستند، شاه ایران از ادعای خود درباره این جزیره دست کشید.
جمهوری اسلامی که اکنون بر ایران حکومت میکند، نیز کاملاً از گذشته چشمپوشی نکرده است. در ماه آوریل، روزنامه کیهان، چاپ تهران، که مدیرمسئول آن از سوی رهبر فقید جمهوری اسلامی منصوب شده بود، مقالهای منتشر کرد و در آن نوشت: «بحرین بخشی از خاک ایران بوده و هست.» حسین شریعتمداری، مدیرمسئول کیهان، در ادامه خاندان حاکم بحرین را «دستنشانده دولت انگلیس» توصیف کرد و این کشور را به مشارکت مستقیم در حملات نظامی آمریکا علیه ایران متهم نمود.
ادعای اخیر با موضع رسمی دولت ایران همخوانی دارد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، این هفته از حملات ایران به بحرین دفاع کرد و مدعی شد کشورهای منطقه به نیروهای آمریکایی کمک کردهاند و حملات تهران «صرفاً ماهیت دفاعی» داشته است.
الحاق بحرین به ایران سیاست رسمی جمهوری اسلامی نیست، اما اظهارات جداییطلبانه و ادعاهای ارضی تندروها در تهران برای حاکمان بحرین به ابزاری سودمند تبدیل شده است. آنها از این تهدیدها استفاده میکنند تا شهروندان مخالف حکومت را بهعنوان ستون پنجم احتمالی ایران معرفی کنند.
ترکیب جمعیتی بحرین نشان میدهد که این کشور از نظر ساختاری با همسایگان عرب، سنی و نفتخیز خود در خلیج فارس تفاوت دارد. بحرین مدتهاست ذخایر قابلتوجه نفتی خود را به پایان رسانده و هیچگاه درآمد کافی برای جلب وفاداری مردم از طریق توزیع ثروت نداشته است. در عوض، بخش بزرگی از مشاغل دولتی و امتیازات حکومتی را در اختیار پایگاه قبیلهای سنی خود قرار داده است. در مقابل، شهروندان شیعه که حدود ۵۵ تا ۶۲ درصد جمعیت کشور را تشکیل میدهند، تا حد زیادی از حضور در ساختار نظامی و امنیتی محروم ماندهاند؛ ساختاری که تقریباً همه افسران آن سنی هستند و بسیاری از آنها نیروهای خارجیاند که تابعیت بحرین را دریافت کردهاند. شیعیان همچنین عمدتاً در محلهها و روستاهایی زندگی میکنند که از خدمات و امکانات عمومی کمتری برخوردارند.
ترس از ایران، عامل اصلی حفظ انسجام این نظام سیاسی است؛ هرچند این ترس کاملاً بیاساس نیست. دولت بحرین اعلام کرده بود که در سال ۱۹۸۱ کودتایی را که گروهی مرتبط با تهران به نام «جبهه اسلامی برای آزادی بحرین» طراحی کرده بود، خنثی کرده است. آیتالله عیسی قاسم، برجستهترین روحانی شیعه بحرین، که در سال ۲۰۱۶ تابعیت بحرینیاش سلب شد و روز دوشنبه در غیاب خود به حبس ابد محکوم شد، از سال ۲۰۱۸ در ایران زندگی میکند. منامه همچنین برخی دیگر از مخالفان تبعیدی ساکن ایران را به هدایت حملات مسلحانه علیه پلیس بحرین متهم کرده است.
اما همین ترس به توجیهی مناسب برای حاکمان بحرین تبدیل شده تا تقریباً هر نوع مخالفتی، حتی اعتراضهای مسالمتآمیز را اقدامی خائنانه و مورد حمایت ایران قلمداد کنند. این اتفاق در سال ۲۰۱۱ نیز رخ داد؛ زمانی که موج بهار عربی به بحرین رسید و جنبش اعتراضیای که شیعیان و اهل سنت هر دو در آن حضور داشتند، با کمک نیروهای نظامی عربستان و امارات سرکوب شد. حمد بن عیسی آلخلیفه، پادشاه بحرین، از این رویداد برای اشاره تلویحی به نقش ایران در اعتراضها استفاده کرد.
اکنون نیز همین روند در حال تکرار است. از زمانی که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه حملات خود علیه ایران را آغاز کردند، تهران در واکنش، تمام کشورهای حوزه خلیج فارس را که میزبان نیروهای آمریکایی هستند هدف قرار داده است. در نتیجه، بحرین صدها موشک و پهپاد را تحمل کرده است؛ حملاتی که نهتنها مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا، بلکه مراکز صنعتی، مناطق مسکونی و یک تأسیسات آبشیرینکن را نیز هدف قرار دادهاند.
آنچه بیش از همه رهبران بحرین را نگران کرد، واکنش علنی برخی از شهروندان این کشور به کشته شدن علی خامنهای، رهبر فقید ایران، بود. او در نخستین حملات جنگ کشته شد و شماری از بحرینیها برای او مراسم سوگواری برگزار کردند.
پس از آن، موجی از سرکوب آغاز شد که بیش از ۷۰۰ نفر را دربر گرفت. این افراد به دلایلی مانند فیلمبرداری از حملات و فعالیت در شبکههای اجتماعی که از نظر حکومت ضد دولتی یا حامی ایران تلقی میشد، بازداشت شدند. در ماه آوریل، دولت بحرین تابعیت ۶۹ شهروند را به اتهام «تمجید یا ابراز همدردی با اقدامات خصمانه ایران» سلب کرد و انتخابات پارلمانی را نیز به تعویق انداخت. در ماههای مه و ژوئن، مقامهای بحرینی بیش از ۵۰ روحانی را بازداشت کردند؛ همان افرادی که روز دوشنبه احکام محکومیتشان صادر شد.
در ۲۴ ساعت نخست پس از صدور این احکام، وزارت امور خارجه ایران و قیس الخزعلی، رهبر یکی از گروههای مسلح عراقی مورد حمایت ایران، بیانیههایی در محکومیت محاکمه و احکام صادرشده منتشر کردند. ایران و متحدانش با شتاب برای دفاع از روحانیون بحرینی وارد میدان شدند، اما این اقدام از نظر منامه به منزله تأیید این ادعاست که محکومان، آلت دست حامیان خارجی هستند. چنین واکنشی نیز به نوبه خود زمینه را برای اقدامات سرکوبگرانه شدیدتر فراهم میکند و این چرخه همچنان ادامه مییابد.
وضعیت اقتصادی منامه نیز بسیار دشوار است. صندوق بینالمللی پول پیش از آغاز جنگ، بدهی دولت بحرین را معادل ۱۳۴ درصد تولید ناخالص داخلی این کشور برآورد کرده بود؛ رقمی که در میان بالاترین نسبتهای بدهی در جهان قرار دارد. بحرین همچنین تنها کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس است که هر سه مؤسسه بزرگ رتبهبندی اعتباری، اعتبار آن را در سطح «بیارزش» ارزیابی میکنند. این رتبه به این معناست که سرمایهگذاران اوراق قرضه، این کشور را پرخطر میدانند و برای قرض دادن پول به دولت، نرخ بهره بالایی مطالبه میکنند. بسته شدن تنگه هرمز از سوی ایران تقریباً تمام صادرات محدود نفت بحرین را متوقف کرده و بزرگترین کارخانه تولید آلومینیوم منطقه خلیج فارس را نیز ناچار کرده است اعلام کند به دلیل شرایط خارج از کنترل خود، قادر به اجرای تعهدات قراردادیاش نیست.
بحرین پیشتر نیز با کمک مالی عربستان سعودی، امارات متحده عربی و کویت از بحران نجات یافته است. این کشورها در سال ۲۰۱۸ در مجموع ۱۰ میلیارد دلار به بحرین کمک کردند. احتمالاً این بار نیز چنین کمکی در راه خواهد بود، اما حامی اصلی بحرین اکنون خود با فشارهای سنگینی روبهروست. عربستان سعودی در یمن با حوثیها وارد جنگ شده است؛ نیروهایی که فرودگاه و مرکز تجاری ریاض و همچنین خط لوله راهبردی شرق به غرب این کشور را هدف قرار دادهاند. این خط لوله روزانه حدود چهار میلیون بشکه نفت خام را از خلیج فارس به دریای سرخ منتقل میکند.
عربستان سعودی همچنین با کسری بودجهای روبهروست که پیشبینی میشود به ۶۵ میلیارد دلار برسد؛ رقمی که از کسری ۴۴ میلیارد دلاری پیشبینیشده در ماه ژانویه بیشتر است. این وضعیت، پیشبینی شکل و میزان کمک مالی احتمالی آینده به بحرین را دشوار میکند.
هر شکلی از کمک مالی که در نهایت به بحرین ارائه شود، قطعاً با شروطی همراه خواهد بود. با توجه به وسعت کم و توان اقتصادی محدود بحرین، آزادی عمل این کشور اندک است و معمولاً در سیاست خارجی از مواضع همسایگان بزرگتر خود پیروی میکند.
بحرین پیش از جنگ در مسیر بهبود روابط با جمهوری اسلامی قرار داشت. این کشور با وجود آنکه در سال ۲۰۲۰ یکی از نخستین امضاکنندگان توافقنامههای ابراهیم با اسرائیل بود، در سال ۲۰۲۴ کانالهای ارتباطی خود با تهران را دوباره فعال کرد؛ اقدامی که تا حدی تحت تأثیر تنشزدایی روابط ایران و عربستان با میانجیگری چین در سال ۲۰۲۳ صورت گرفت. جنگ کنونی این روند را متوقف کرد و اکنون منامه تا زمان دستیابی به توافقی گستردهتر، فضای چندانی برای مذاکره مستقل با ایران ندارد.
با این حال، بحرین بهجای آنکه منتظر فرصتی برای دیپلماسی بماند، موضعی تهاجمیتر اتخاذ کرده است. این کشور از کرسی خود بهعنوان عضو غیردائم شورای امنیت سازمان ملل استفاده کرده تا قطعنامههایی را برای وادار کردن ایران به بازگشایی تنگه هرمز و توقف حملات به کشورهای همسایه پیش ببرد. یکی از این قطعنامهها در ماه مارس تصویب شد. قطعنامه دیگری که در نسخه اولیه خود عباراتی درباره مجاز بودن استفاده از نیروی نظامی داشت، با وتوی روسیه و چین روبهرو شد. این دو کشور استدلال کردند که قطعنامه یکطرفه است، زیرا حملات آمریکا و اسرائیل را که باعث واکنش ایران شده بود، نادیده میگیرد.
این تحولات میتواند تا حدی توضیح دهد که چرا بحرین همچنان در تیررس حملات ایران قرار دارد.
بحرین در میانه حملات ایران، سرکوب شیعیان را تشدید میکند
بحرین در میانه حملات ایران، دهها تن از روحانیون شیعه را به زندان انداخت. این اقدام بخشی از موج تازه سرکوبها در این کشور است که میتواند بحرین را بیش از پیش وارد رویارویی میان تهران و واشنگتن کند.
چند روز پس از آنکه ایران حملات هوایی خود به اهداف آمریکایی در بحرین را از سر گرفت، دادگاه کیفری این کشور روز دوشنبه ۶۴ نفر را به حبس ابد و پنج نفر دیگر را به ۱۵ سال زندان محکوم کرد. اتهام این افراد همکاری با دولت ایران بود. این محاکمه با اتهاماتی درباره شکنجه متهمان، گرفتن اعترافهای اجباری و نگهداری آنان در بازداشت بدون امکان ارتباط با دنیای خارج همراه بود.
دادستانی بحرین مدعی شد که متهمان با همکاری مقامهای ایرانی تلاش کردهاند از طریق «زور و اقدامات غیرقانونی»، نفوذ ایران را بر بحرین گسترش دهند و با تحریک مردم به انجام اقدامات تروریستی، حکومت این کشور را سرنگون کنند. همچنین این افراد به ترویج نظریه «ولایت فقیه» متهم شدهاند.
به گفته سازمانهای حقوق بشری، ۶۰ نفر از مجموع ۶۹ متهم این پرونده از روحانیون شیعه بودند و در میان آنها چهرههای مذهبی و علمای سرشناس بحرین حضور داشتند. از جمله شواهدی که در دادگاه علیه متهمان ارائه شد، موضوع خمس، کمکهای خیریه و کتابهای مذهبی بود. این سازمانها هشدار دادهاند که چنین رویکردی ممکن است هویت مذهبی افراد را با گرایش سیاسی و مسئولیت کیفری آنان درهم بیامیزد.
در سال ۲۰۱۱ و همزمان با خیزشهای بهار عربی، بیش از ۱۰۰ هزار نفر در بحرین به خیابانها آمدند و خواستار تبدیل نظام پادشاهی مطلقه به نظام سلطنت مشروطه شدند. نیروهای نظامی عربستان سعودی برای سرکوب این اعتراضها به کمک حکومت بحرین آمدند. در جریان ناآرامیها دستکم ۳۵ نفر کشته شدند.
سید احمد الوداعی، مدیر بخش حمایت و پیگیری حقوق بشر در مؤسسه حقوق و دموکراسی بحرین مستقر در بریتانیا، گفت صدور احکام سنگین علیه دهها روحانی شیعه در هفته جاری، نشانه تشدید بیسابقه سرکوب شیعیان در بحرین است. او گفت: «همه میدانند دستگاه قضایی بحرین فاسد است و استقلال ندارد، اما اینکه این موضوع تا این اندازه آشکار و بیپرده باشد، چیزی است که پیش از این ندیدهام. این اقدام در واقع حمله به هویت شیعی است.»
بحرین از متحدان قدیمی امنیتی آمریکا و یکی از متحدان اصلی این کشور خارج از پیمان ناتو است و برای دفاع از خود به حمایت نظامی واشنگتن متکی است. ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین مستقر است و همین مسئله این کشور را به یکی از اهداف اصلی حملات تلافیجویانه ایران در واکنش به حملات آمریکا در اوایل سال جاری تبدیل کرد. بر اساس گزارش مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی مستقر در لندن، ایران از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه تا زمان برقراری آتشبس در اواسط آوریل، ۷۰۰ موشک و پهپاد به سوی بحرین شلیک کرد.
با آغاز جنگ، مقامهای بحرینی در ماه مارس دهها نفر را به دلیل انتشار تصاویر و ویدئوهای حملات ایران و ابراز همدردی با این حملات یا ستایش آنها بازداشت کردند. ماه بعد نیز تابعیت ۶۹ نفر را که به گفته مقامها «اصالت بحرینی» نداشتند، لغو نمودند. سازمانهای حقوق بشری اعلام کردند بسیاری از این افراد کودک بودند و همگی تبار ایرانی داشتند. پس از آن، موج بازداشت روحانیون شیعه در ماههای مه و ژوئن آغاز شد.
ایران پس از حدود دو ماه وقفه، حملات خود به مواضع نظامی آمریکا را از سر گرفته است. بخش عمده این حملات در بحرین انجام شده و به گفته تحلیلگران، هدف تهران افزایش فشار بر واشنگتن برای پایان دادن به محاصره دریایی و لغو تحریمهاست.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز سهشنبه مسئولیت حمله پهپادی به یک مرکز راداری آمریکا در پایگاه هوایی عیسی در جنوب بحرین را برعهده گرفت. این سومین حمله از این نوع به این کشور در روزهای اخیر بود. فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد چندین پهپاد که سپاه به پرواز درآورده بود، رهگیری شدند و این حملات هیچ مجروح یا خسارتی به تجهیزات آمریکایی بر جای نگذاشت.
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در گروه بینالمللی بحران، گفت هدف اصلی حملات ایران، تضعیف زیرساختهای نظامی آمریکاست؛ هرچند روابط بحرین با اسرائیل در چارچوب توافقنامههای ابراهیم و نحوه برخورد این کشور با جامعه شیعیان نیز در این حملات بیتأثیر نیست.
او گفت: «این نگرانیها پیش از جنگ اخیر معمولاً در برابر ملاحظات گستردهتر منطقهای، بهویژه تلاش تهران برای بهبود روابط با همسایگان عرب خود، در اولویت پایینتری قرار داشتند. اما به نظر میرسد جنگ فرصتی برای ایران فراهم کرده تا این اختلافات و نارضایتیهای قدیمی را دوباره مطرح کند و با شدت بیشتری در پی آنها باشد.»
حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، روز سهشنبه در بیانیهای که رسانههای ایران منتشر کردند، خاندان آلخلیفه، حاکمان بحرین، را تهدید کرد و آنها را به همکاری با حملات آمریکا علیه ایران و بدرفتاری با شیعیان متهم نمود. محبی گفت: «رژیم آلخلیفه سه اشتباه بزرگ مرتکب شده است: مشارکت در تجاوز علیه جمهوری اسلامی ایران، گره زدن بقای خود به چتر امنیتی آمریکا و هتک حرمت مرجعیت دینی شیعه.»
عزیزی هشدار داد که ادامه فشار نظامی ایران ممکن است نتیجهای معکوس داشته باشد و بحرین را به سمت همکاری امنیتی نزدیکتر با آمریکا و حتی اسرائیل سوق دهد. بحرین و اسرائیل پیش از این نیز به دلیل نگرانیهای مشترک درباره ایران، برای تقویت همکاریهای امنیتی خود اقدام کردهاند. این دو کشور در فوریه ۲۰۲۲ تفاهمنامهای برای همکاریهای امنیتی و اطلاعاتی امضا کردند؛ توافقی که نخستین نمونه از این نوع میان اسرائیل و یک کشور حوزه خلیج فارس بود.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز دوشنبه در تماس تلفنی با عبداللطیف بن راشد الزیانی، وزیر امور خارجه بحرین، درباره حملات ایران گفتوگو کرد. در بیانیه وزارت خارجه آمریکا درباره این تماس، اشارهای به طرح موضوع محکومیت روحانیون شیعه که همان روز صادر شده بود، دیده نمیشد؛ با این حال، اعلام شد که دو طرف درباره تعهد آمریکا به تأمین امنیت بحرین گفتوگو کردهاند.
روبیو پیش از تصدی وزارت خارجه و زمانی که سناتور بود، از چهرههای اصلی کنگره آمریکا در حمایت از اصلاحات حقوق بشری در بحرین به شمار میرفت. این سناتور جمهوریخواه ایالت فلوریدا در سال ۲۰۱۹ به همراه دو سناتور دموکرات، ران وایدن و کریس مورفی، نامهای به دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا، نوشت و از او خواست رهبران بحرین را به دلیل «تلاشهای سازمانیافته برای خاموش کردن صدای مخالفان مسالمتجو و سرکوب آزادی بیان» تحت فشار قرار دهد.
در سال ۲۰۲۱ نیز وایدن و روبیو نامهای مشترک و با حمایت هر دو حزب به آنتونی بلینکن، وزیر خارجه وقت آمریکا، ارسال کردند. آنها در این نامه درباره زندانی شدن رهبران مخالفان در بحرین ابراز نگرانی کرده و پرسیده بودند که آیا دولت آمریکا اعمال تحریم علیه مقامهای بحرینی را بررسی کرده است یا خیر.
الوداعی معتقد است دولت ترامپ میتواند در برابر حملات ایران از متحد خود در خلیج فارس حمایت کند و در عین حال، حکومت بحرین را درباره نقض حقوق بشر پاسخگو نگه دارد. او گفت: «آنها باید خواستار تحقیق دقیق و مستقل درباره اتهامات شکنجه شوند. خواسته ما همین است.»


دیدگاه خوانندگان