سیاسی و امنیتی کردن مسائل مربوط به مدیریت آب و نسبت دادن آنها به اهداف نظامی، میتواند درک علمی ما از این مشکلات را مخدوش کند و از آن مهمتر، روایتهایی بسازد که زیرساختهای حیاتی غیرنظامی را در معرض خطر قرار دهند
سدهای ایران بهتازگی موضوع فرضیهای تازه و بالقوه خطرناک شدهاند. پس از حملات هوایی اخیر آمریکا و اسرائیل، روزنامه نیویورکتایمز در مقالهای مدعی شده است که نزدیکی جغرافیایی تأسیسات آبی به مراکز مشکوک موشکی ممکن است توضیح دهد که چرا ایران تعداد زیادی سد و طرح انتقال آب ساخته است. در این مقاله این احتمال مطرح شده که همپوشانی ظاهری میان محل سدها و اهداف نظامی بتواند راز دیرینه گسترش زیرساختهای آبی ایران را آشکار کند.
در این زمینه رجوع کنید به: آیا سدهای ایران پوششی برای توسعه زیرساخت های نظامی بوده اند؟
اما این استدلال یک ایراد اساسی دارد: حدس و گمان، سند و مدرک نیست و نزدیکی جغرافیایی نیز به معنای وجود رابطه علت و معلولی نیست. مهمتر از آن، وقتی چنین گمانهزنیهایی در جریان یک جنگ و درباره زیرساختهای حیاتی غیرنظامی مطرح میشوند، پیامدهای آنها میتواند بسیار فراتر از یک بحث علمی باشد.
معمایی که اساساً وجود نداشت
ایران طی چند دهه گذشته صدها سد و طرحهای متعددی برای انتقال آب میان حوضههای آبریز ساخته است. بسیاری از این طرحها از نظر اقتصادی ناکارآمد بودهاند، به محیط زیست آسیب زدهاند یا تحت تأثیر منافع سیاسی و مالی به اجرا درآمدهاند. با این حال، گسترش سدسازی در ایران برای کسانی که سیاستهای مدیریت آب کشور را مطالعه کردهاند، هرگز معمایی نبوده است.
من در مقالهای که در سال ۲۰۱۴ منتشر کردم، توضیح دادم که مشکلات آبی ایران ریشه در دههها برنامهریزی پراکنده و ناهماهنگ، کشاورزی ناکارآمد و الگویی از توسعه دارد که بیش از اندازه به راهحلهای مهندسی متکی است. طی دهههای گذشته، سدسازی و انتقال آب همواره بهعنوان نمادهایی از نوسازی، پیشرفت اقتصادی و خودکفایی ملی معرفی شدهاند؛ آن هم در شرایطی که در بسیاری از موارد، ارزیابیهای زیستمحیطی کافی انجام نشده و پیامدهای بلندمدت این طرحها برای محیط زیست و زندگی اجتماعی و اقتصادی مردم بهدرستی مورد توجه قرار نگرفته است.
اما اینکه یک طرح توجیه اقتصادی یا زیستمحیطی مناسبی نداشته باشد، به این معنا نیست که هیچ توضیحی برای ساخت آن وجود ندارد.
وقتی یک سد و یک تأسیسات موشکی روی نقشه در نزدیکی یکدیگر قرار دارند، ممکن است برای کسانی که با ملاحظات جغرافیایی و مهندسی مربوط به انتخاب محل این سازهها آشنا نیستند، پرسشهایی ایجاد شود. اما صرف نزدیکی مکانی، اطلاعات چندانی درباره رابطه میان این دو در اختیار ما قرار نمیدهد.
سدهای بزرگ ایران، تونلهای انتقال آب و بسیاری از تأسیسات نظامی در مناطق کوهستانی متمرکز شدهاند. شرایط جغرافیایی، ساختار زمینشناسی، پستی و بلندی زمین، دسترسی به منابع آب و محدودیتهای مهندسی، همگی در تعیین محل احداث چنین سازههایی نقش دارند. بنابراین، قرار گرفتن این تأسیسات در مناطق جغرافیایی مشابه، لزوماً اتفاق عجیبی نیست.
یک تحقیق روزنامهنگارانه دقیق برای اثبات چنین ادعایی به بررسی نظاممند موقعیت مکانی تأسیسات، در نظر گرفتن عوامل مقایسهای مناسب، شواهد تاریخی و بررسی دقیق توضیحات و فرضیههای جایگزین نیاز دارد. حتی اگر وجود یک ارتباط آماری معنادار میان محل سدها و تأسیسات موشکی ثابت شود، باز هم نمیتوان نتیجه گرفت که سدها با هدف پشتیبانی از این تأسیسات ساخته شدهاند.
موضوع زمان احداث این سازهها نیز اهمیت دارد. آیا زیرساخت آبی پیش از تأسیسات نظامی ساخته شده است؟ آیا تأسیسات نظامی به این دلیل در آن منطقه احداث شدهاند که آب و برق از قبل در دسترس بوده است؟ یا اینکه هر دو مجموعه به دلیل برخورداری از مزیتهای جغرافیایی مستقل در آن محل قرار گرفتهاند؟ اینها توضیحاتی کاملاً متفاوت هستند، اما نمیتوان صرفاً با به هم وصل کردن چند نقطه روی نقشه، هیچیک از آنها را اثبات کرد.
اینکه یک فرضیه در نگاه اول منطقی به نظر برسد، به معنای درست بودن آن نیست. همچنین انتشار یک ادعا در یک رسانه معتبر، گمانهزنی را به مدرک و سند تبدیل نمیکند.
دانشمندان همواره فرضیههای تازهای را مطرح میکنند و احتمالهای مختلف را میسنجند. طبیعی است که آنها یافتهها و مشاهدات اولیه خود را با روزنامهنگاران در میان بگذارند، اما این به آن معنا نیست که دانشمندان با تمام مطالب و نتیجهگیریهایی که رسانهها در گزارشهای خود مطرح میکنند، موافق هستند. نباید آنچه یک دانشمند صرفاً بهعنوان یک احتمال یا مشاهده اولیه بیان میکند، با روایتی که رسانه از آن میسازد، یکسان دانست.
دانشمندانی که در یک گزارش خبری با آنها مصاحبه میشود، لزوماً با تمام چارچوببندیها و نتیجهگیریهای آن گزارش موافق نیستند. این وظیفه روزنامهنگاری تحقیقی است که شواهد را بهطور انتقادی بررسی کند، توضیحات جایگزین را در نظر بگیرد و بداند که هر فرضیه جالبی لزوماً ارزش آن را ندارد که بهعنوان کشفی بزرگ و شگفتانگیز معرفی شود؛ بهویژه زمانی که چنین کاری میتواند جان میلیونها غیرنظامی بیگناه را به خطر بیندازد.
خطر نظامی جلوه دادن زیرساختهای غیرنظامی با استفاده از روایتهای رسانهای
نگرانکنندهترین جنبه این بحث، نه ضعف علمی ارتباط احتمالی میان سدها و تأسیسات موشکی، بلکه پیامدهای احتمالی ترویج چنین ادعایی در جریان یک درگیری نظامی است.
سدها سازههایی معمولی نیستند. میلیونها غیرنظامی برای تأمین آب آشامیدنی، آبیاری زمینهای کشاورزی، تولید برق، کنترل سیلاب و دریافت خدمات ضروری دیگر به آنها وابستهاند. تخریب سدها میتواند زنجیرهای از بحرانهای انسانی و زیستمحیطی به دنبال داشته باشد؛ از جمله وقوع سیلاب، آوارگی مردم، نابودی محصولات کشاورزی و اختلال در تأمین آب و انرژی.
این خطرها صرفاً فرضی نیستند. در جریان جنگ جاری، گزارشهایی از آسیب دیدن مخازن ذخیره آب در شهرهای خمین، هفتکل و سیریک ایران و همچنین تأسیسات آبشیرینکن در جزیره قشم، نیکشهر و تیس و مناطق نزدیک جاسک منتشر شده است. در کشورهای دیگر حاشیه خلیج فارس، از جمله بحرین و کویت نیز به زیرساختهای آبی آسیب وارد شده است.
این حوادث آسیبپذیری سامانههای حیاتی تأمین آب در سراسر منطقه و پیامدهای بالقوه ویرانگر آن برای غیرنظامیانی را نشان میدهد که زندگیشان به این زیرساختها وابسته است. بنابراین، روایتهایی که مرز میان زیرساختهای غیرنظامی و نظامی را مبهم میکنند، نهفقط برای ایرانیان، بلکه برای مردم سراسر منطقه باید نگرانکننده باشند.
حقوق بشردوستانه بینالمللی نیز برای مقابله با چنین خطرهایی مقررات مشخصی دارد. ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول به کنوانسیونهای ژنو، برای سدها در برابر حملاتی که ممکن است تلفات سنگینی در میان غیرنظامیان به بار آورند، حمایت ویژهای در نظر گرفته است؛ البته این حمایت تابع استثناهای محدودی است که در همین مقررات تعریف شدهاند.
وجود تأسیسات نظامی در نزدیکی یک سد، بهخودیخود آن سد را به یک هدف نظامی مشروع تبدیل نمیکند. حتی اگر ثابت شود که زیرساختهای آبی به تأسیسات نظامی خدماترسانی میکنند، این موضوع بهتنهایی برای قانونی دانستن حمله به آنها کافی نیست. زیرساختهای غیرنظامی صرفاً به این دلیل که کسی میتواند ارتباطی نظامی برای آنها تصور کند، حمایت قانونی خود را از دست نمیدهند.
این تمایز زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که در جریان جنگ، روایتهای مبتنی بر حدس و گمان گسترش مییابند. ادعاهایی مبنی بر اینکه تأسیسات غیرنظامی فعالیتهای نظامی را پنهان میکنند یا در خدمت آنها هستند، ممکن است بهاشتباه تفسیر شوند، گسترش پیدا کنند یا برای توجیه حمله به این تأسیسات مورد سوءاستفاده قرار گیرند.
چرا باید درباره ایران با معیار متفاوتی قضاوت کرد؟
ایران تنها کشوری نیست که در مدیریت منابع آب خود مرتکب چنین اشتباهاتی شده است. همانطور که در گزارش «ورشکستگی جهانی آب در سال ۲۰۲۶» آمده، دههها مدیریت ناپایدار منابع آب و اتکای بیش از اندازه به زیرساختهای مهندسی، در بسیاری از نقاط جهان به بحرانهای جدی آبی منجر شده است.
حتی ایالات متحده، با وجود شبکه گسترده سدها و مخازن ذخیره آب، به دلیل برداشت و مصرف بیش از حد منابع آبی، با کمبود آب و کاهش ذخایر خود روبهرو شده است. دریاچه مید و دریاچه پاول، دو مورد از بزرگترین مخازن ذخیره آب این کشور، در سال ۲۰۲۶ به پایینترین سطح ثبتشده خود رسیدند.
در بریتانیا و دیگر کشورهای اروپایی خشکسالی، کمبود آب و کاهش سطح مخازن سدها، آسیبپذیریهای جدی در مدیریت منابع آب و زیرساختهای مربوط به آن را آشکار کرده است. در اسرائیل نیز تعطیلی اخیر چند تأسیسات بزرگ آبشیرینکن به دلیل شرایط زیستمحیطی، آسیبپذیری این کشور را در برابر اتکای بیش از اندازه به سامانههای مهندسیشده تأمین آب نشان داد.
با این حال، این مشکلات معمولاً از دریچه مدیریت منابع آب، سیاستهای توسعه، محدودیتهای مهندسی و تغییرات زیستمحیطی بررسی میشوند، نه از طریق ارتباط دادن فرضی آنها با برنامههای نظامی یا هستهای. پس چرا باید زیرساختهای آبی ایران را با نگاهی متفاوت بررسی کرد؟
سیاسی و امنیتی کردن مسائل مربوط به مدیریت آب و نسبت دادن آنها به اهداف نظامی، میتواند درک علمی ما از این مشکلات را مخدوش کند و از آن مهمتر، روایتهایی بسازد که زیرساختهای حیاتی غیرنظامی را در معرض خطر قرار دهند. ایران نیز مانند هر کشور دیگری شایسته آن است که با همان دقت علمی و معیارهایی درباره آن قضاوت شود که در بررسی مسائل سایر کشورها به کار میروند.
مسئولیت رسانهها و روزنامهنگاران
این روایت یک جنبه نگرانکننده دیگر نیز دارد: گمانهزنیهایی درباره اینکه فعالان محیط زیست و حافظان حیات وحش ایران که در سال ۲۰۱۸ بازداشت شدند، ممکن است ناخواسته با تأسیسات نظامی حساس روبهرو شده باشند.
این فعالان در مناطقی فعالیت میکردند که فعالیتهایشان با مجوزهای دولتی و نظارتهای امنیتی همراه بود. اینکه اکنون و با نگاهی به گذشته، احتمال داده شود بازداشت و برخورد با آنها به دلیل نزدیکی محل فعالیتشان به تأسیسات نظامی محرمانه بوده است، ممکن است به همان سوءظنهای امنیتی بیاساسی اعتبار ببخشد که پیشتر برای متهم کردن آنها به کار گرفته شده بود.
ظن و گمان نهادهای اطلاعاتی، بهخودیخود دلیلی بر ارتکاب تخلف یا جرم از سوی افرادی نیست که تحت تحقیق قرار گرفتهاند.
دانشمندان و روزنامهنگاران حق دارند پرسشهای دشوار مطرح کنند، فعالیتهای نظامی را مورد بررسی قرار دهند و روایتهای رسمی را به چالش بکشند. اما این آزادی با مسئولیتی مهم همراه است: باید میان آنچه میدانیم، آنچه ممکن است درست باشد و آنچه هنوز در حد گمانهزنی است، تفاوت قائل شویم.
این مسئولیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که موضوع بحث، زیرساختهای غیرنظامی در کشوری باشد که درگیر جنگ است.
سیاستهای مدیریت آب در ایران بهشدت نیازمند نقد و بررسی جدی هستند. بخش بزرگی از فعالیت حرفهای من صرف مستندسازی ناکامیهای سیاستهای مدیریت آب در ایران و هشدار درباره پیامدهای زیستمحیطی، اجتماعی و اقتصادی آنها شده است. چرا؟ چون در ایران به دنیا آمدهام و کشورم را دوست دارم. میخواهم ایران پیشرفت کند و به کشوری پایدارتر تبدیل شود.
اما انتقاد از ساخت سدی غیرضروری یا بزرگتر از نیاز، اساساً با ترویج ادعایی بیاساس که ممکن است به توجیه تخریب آن سد کمک کند، تفاوت دارد. ممکن است یک سد غیرضروری، مخرب محیط زیست، از نظر اقتصادی ناکارآمد و حاصل انگیزههای سیاسی باشد، اما هیچیک از این ویژگیها آن را به یک تأسیسات نظامی تبدیل نمیکند.
در جهانی که بیش از پیش درگیر جنگ و مناقشه است، باید مراقب باشیم که ارتباطهای فرضی و گمانهزنیهای اثباتنشده، مرز میان زیرساختهای غیرنظامی و نظامی را از بین نبرند. زیرا وقتی گمانهزنی به توجیه و بهانهای برای حمله تبدیل میشود، در نهایت این مردم عادی هستند که بهای آن را میپردازند.


دیدگاه خوانندگان