با توجه به محرمانه بودن برنامه موشکی ایران، هرگونه ارتباط میان این برنامه و طرح بلندمدت و چند دههای کشور برای توسعه زیرساختهای آبی همچنان در حد فرضیه است. با این حال، برخی کارشناسان معتقدند شواهد موجود، این احتمال را تقویت میکند.
فعالان محیطزیست سالهاست از گسترش چشمگیر سدسازی و اجرای طرحهای انتقال آب، از جمله ساخت خطوط لوله و تونل در سراسر ایران، متحیرند؛ بهویژه در مناطقی که ظاهراً نیازی به چنین پروژههایی نداشتهاند.
اکنون برخی تحلیلگران معتقدند پس از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به مراکز مخفی موشکی ایران در سال جاری، که بسیاری از آنها در همین مناطق هدف قرار گرفتند، شاید پاسخ این معما روشن شده باشد. به اعتقاد این تحلیلگران، ممکن است بخشی از طرحهای آبی کشور با هدف پشتیبانی از توسعه توان نظامی ایران اجرا شده باشند.
با توجه به محرمانه بودن برنامه موشکی ایران، هرگونه ارتباط میان این برنامه و طرح بلندمدت و چند دههای کشور برای توسعه زیرساختهای آبی همچنان در حد فرضیه است. با این حال، برخی کارشناسان معتقدند شواهد موجود، این احتمال را تقویت میکند.
نیما شکری، متخصص امنیت آب، و گروه پژوهشی او در دانشگاه صنعتی هامبورگ آلمان، سالها بود که تعداد غیرمعمول سدهای ساختهشده در ایران را زیر نظر داشتند. بر اساس بررسیهای آنها، ایران دستکم ۵۳۳ سد دارد که این کشور را در شمار دارندگان بیشترین تعداد سد در منطقه قرار میدهد.
شکری میگوید: «این موضوع همیشه برای من عجیب بود. چرا اینهمه سد میساختند؟»
او در بهار امسال، در حالی که اخبار جنگ در کشورش را دنبال میکرد، به نقشهای برخورد که محل حملات هوایی به مراکز موشکی مخفی و مشکوک ایران را نشان میداد. الگوی پراکندگی این نقاط، که به شکل نیمدایرهای از شمال تا جنوب کشور امتداد داشت، تقریباً با نقشهای که خودش از محل سدهای ایران تهیه کرده بود، مطابقت داشت.
به گفته او، از آن پس پرسش قدیمیاش جای خود را به پرسش تازهای داد: «چرا به نظر میرسد هر جا سدی وجود دارد، در نزدیکی آن یک حمله موشکی هم انجام شده است؟»
هفت کارشناس حوزه آب و مسائل نظامی که با روزنامه نیویورکتایمز گفتوگو کردهاند، میگویند استقرار تأسیسات نظامی پیشرفته و گسترده در نزدیکی سدها، به دلیل دسترسی دائمی به منابع آب و برق، اقدامی منطقی است.
دنی سیترینوویچ، تحلیلگر باسابقه پیشین ایران در سازمان اطلاعات نظامی اسرائیل، میگوید چنین زیرساختهایی به تهران امکان میدهد فعالیتهای نظامی خود را بدون وقفه ادامه دهد.
او توضیح میدهد: «ایران انگیزه زیادی دارد تا اطمینان حاصل کند که مجموعههای موشکیاش برای تأمین خدمات، به زیرساختهای عمومی کشور وابسته نباشند.» به گفته او، منطقی است تصور کنیم ایران برای تأسیسات موشکی خود به نوعی زیرساخت مستقل یا پشتیبان، از جمله سدها و طرحهای آبی، سرمایهگذاری کرده باشد.
ایران به این تأسیسات زیرزمینی «شهرهای موشکی» میگوید؛ مجموعهای از تونلها و اتاقکهای مستحکم که در عمق کوهها حفر شدهاند. این مراکز تنها برای نگهداری و شلیک موشکهای بالستیک دوربرد و پهپادها استفاده نمیشوند، بلکه محل تولید آنها نیز هستند.
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن و کارشناس مسائل نظامی ایران، تخمین میزند که دستکم ۳۰ مرکز موشکی در نقاط مختلف کشور وجود داشته باشد. به گفته او، تعداد بسیار کمی از کشورها به اندازه ایران شبکهای گسترده و پیچیده از تأسیسات نظامی زیرزمینی دارند. کره شمالی یکی از معدود استثناها در این زمینه است.
حملات هوایی آمریکا و اسرائیل با آشکار کردن گستردگی و موقعیت مراکز موشکی مخفی در مناطق دورافتاده ایران، شاید به روشن شدن معمای دیگری هم کمک کرده باشند؛ معمایی که سالها فعالان محیطزیست را به خود مشغول کرده بود: چرا در سال ۲۰۱۸ موجی از بازداشت فعالان حیاتوحش و محیطزیست که در مناطق حفاظتشده فعالیت میکردند، به راه افتاد؟
سپاه پاسداران در پاسخ به پرسشهای نیویورکتایمز درباره این پرونده اظهارنظری نکرد. هنوز هم توضیح قطعی و روشنی درباره علت این بازداشتها وجود ندارد، اما برخی فعالان محیطزیست اکنون احتمال میدهند که این افراد ناخواسته به مراکز نظامی حساس نزدیک شده یا از وجود آنها مطلع شده باشند.
در سال ۲۰۱۸، سازمان اطلاعات سپاه دهها فعال محیطزیست را به اتهام جاسوسی بازداشت کرد. کاووس سیدامامی، یکی از بنیانگذاران مؤسسه حیاتوحش میراث پارسیان، در دوران بازداشت درگذشت. چند تن دیگر از اعضای این گروه که سالها در زندان بودند، اعلام کردند که شکنجه شده و مورد آزار جنسی قرار گرفتهاند.
مقامهای ایرانی مدعی بودند این فعالان از دوربینهایی که برای پایش زیستگاه گونههای کمیاب و در معرض انقراضی مانند یوزپلنگ آسیایی نصب شده بود، برای جمعآوری اطلاعات و جاسوسی به نفع آمریکا و اسرائیل استفاده میکردند.
مراد طاهباز، از بنیانگذاران مؤسسه حیاتوحش میراث پارسیان که بیش از پنج سال را در زندان گذراند، میگوید: «یکی از اتهامهایی که به من زده بودند این بود که به مارمولکها آموزش دادهام تا از تأسیسات نظامی جاسوسی کنند!»
در آن زمان، برخی تحلیلگران سیاسی معتقد بودند سپاه با این بازداشتها در پی تضعیف دولت اصلاحطلب وقت بود؛ دولتی که تلاش میکرد زمینه ورود سرمایهگذاری و تخصص خارجی به بخشهای مختلف کشور، از جمله حوزه محیطزیست، را فراهم کند.
نیک کوثر، تحلیلگر شناختهشده ایرانی حوزه محیطزیست و منابع آب که اکنون در واشنگتن در تبعید به سر میبرد، میگوید: «فکر میکنم این احتمال وجود دارد که سپاه هر کسی را که در نزدیکی این تأسیسات کار میکرد، حتی فعالان محیطزیست و حیاتوحش را، تهدیدی امنیتی تلقی کرده باشد.»
کاوه مدنی، که هنگام بازداشتها در سال ۲۰۱۸ معاون رئیس سازمان حفاظت محیطزیست ایران بود، میگوید گروههای محیطزیستی هرگز بدون کسب مجوز از دولت و نهادهای اطلاعاتی در مناطق طبیعی و دورافتاده فعالیت نمیکردند.
امیر آقاکوچک، استاد و کارشناس برجسته حوزه آب در دانشگاه کالیفرنیا، مدتها بود که از ساخت یک طرح عظیم انتقال آب از منطقه کوهستانی زاگرس به یزد در مرکز ایران متعجب بود.
پس از حملات هوایی ماه مارس به منطقه یزد، گزارشهایی از جمله گزارشی در روزنامه فایننشال تایمز درباره وجود یک مرکز بزرگ موشکی در این منطقه منتشر شد. آقاکوچک میگوید از آن زمان به این احتمال مشکوک شده است که طرح انتقال آب به یزد «دستکم تا حدودی تحت تأثیر ملاحظات نظامی» قرار داشته باشد.
مراد طاهباز نیز میگوید زمانی که در زندان بود، حساسیت عجیب بازجویان نسبت به فعالیتهای گروهش در استان هرمزگان همیشه برایش سؤالبرانگیز بود. این گروه در آن منطقه پروژهای برای حمایت از گونه کمیاب قوچ لارستان اجرا میکرد. او به یاد میآورد: «بازجویان بهشدت نسبت به آن منطقه حساس بودند.»
در ۱۴ ژوئیه، حملات هوایی آمریکا منطقه حفاظتشده طارم در هرمزگان را هدف قرار داد و در جریان این حملات، خانواده یکی از محیطبانان محلی نیز کشته شدند. ارتش آمریکا اعلام کرد که هدفش زیرساختهای نظامی و تأسیسات دفاع ساحلی بوده است.
فرزین ندیمی، کارشناس مسائل نظامی، میگوید این منطقه فاصله زیادی با محلی ندارد که تحلیلگران نظامی معتقدند ایران در اعماق زمین یک پایگاه موشکی در آن ساخته است.
اما فعالان محیطزیست این منطقه را به دلیل کاملاً متفاوتی میشناختند. نیک کوثر میگوید: «در آنجا انباری برای نگهداری علوفه وجود داشت؛ علوفهای که برای قوچهای لارستان کنار گذاشته بودند.»


دیدگاه خوانندگان