سرکوب شیعیان و روحانیت بحرین در میانه ازسرگیری حملات ایران، پشت پرده تلاش های نتانیاهو برای آغاز حملات دوباره آمریکا به ایران، ورود ارتش عراق به جرف الصخر و دلایل پیش قدم نشدن چین برای پایان دادن به جنگ ایران را در ادامه می خوانید
بحرین در میانه حملات ایران، سرکوب شیعیان را تشدید میکند
بحرین در میانه حملات ایران، دهها تن از روحانیون شیعه را به زندان انداخت. این اقدام بخشی از موج تازه سرکوبها در این کشور است که میتواند بحرین را بیش از پیش وارد رویارویی میان تهران و واشنگتن کند.
چند روز پس از آنکه ایران حملات هوایی خود به اهداف آمریکایی در بحرین را از سر گرفت، دادگاه کیفری این کشور روز دوشنبه ۶۴ نفر را به حبس ابد و پنج نفر دیگر را به ۱۵ سال زندان محکوم کرد. اتهام این افراد همکاری با دولت ایران بود. این محاکمه با اتهاماتی درباره شکنجه متهمان، گرفتن اعترافهای اجباری و نگهداری آنان در بازداشت بدون امکان ارتباط با دنیای خارج همراه بود.
دادستانی بحرین مدعی شد که متهمان با همکاری مقامهای ایرانی تلاش کردهاند از طریق «زور و اقدامات غیرقانونی»، نفوذ ایران را بر بحرین گسترش دهند و با تحریک مردم به انجام اقدامات تروریستی، حکومت این کشور را سرنگون کنند. همچنین این افراد به ترویج نظریه «ولایت فقیه» متهم شدهاند.
به گفته سازمانهای حقوق بشری، ۶۰ نفر از مجموع ۶۹ متهم این پرونده از روحانیون شیعه بودند و در میان آنها چهرههای مذهبی و علمای سرشناس بحرین حضور داشتند. از جمله شواهدی که در دادگاه علیه متهمان ارائه شد، موضوع خمس، کمکهای خیریه و کتابهای مذهبی بود. این سازمانها هشدار دادهاند که چنین رویکردی ممکن است هویت مذهبی افراد را با گرایش سیاسی و مسئولیت کیفری آنان درهم بیامیزد.
در سال ۲۰۱۱ و همزمان با خیزشهای بهار عربی، بیش از ۱۰۰ هزار نفر در بحرین به خیابانها آمدند و خواستار تبدیل نظام پادشاهی مطلقه به نظام سلطنت مشروطه شدند. نیروهای نظامی عربستان سعودی برای سرکوب این اعتراضها به کمک حکومت بحرین آمدند. در جریان ناآرامیها دستکم ۳۵ نفر کشته شدند.
سید احمد الوداعی، مدیر بخش حمایت و پیگیری حقوق بشر در مؤسسه حقوق و دموکراسی بحرین مستقر در بریتانیا، گفت صدور احکام سنگین علیه دهها روحانی شیعه در هفته جاری، نشانه تشدید بیسابقه سرکوب شیعیان در بحرین است. او گفت: «همه میدانند دستگاه قضایی بحرین فاسد است و استقلال ندارد، اما اینکه این موضوع تا این اندازه آشکار و بیپرده باشد، چیزی است که پیش از این ندیدهام. این اقدام در واقع حمله به هویت شیعی است.»
بحرین از متحدان قدیمی امنیتی آمریکا و یکی از متحدان اصلی این کشور خارج از پیمان ناتو است و برای دفاع از خود به حمایت نظامی واشنگتن متکی است. ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین مستقر است و همین مسئله این کشور را به یکی از اهداف اصلی حملات تلافیجویانه ایران در واکنش به حملات آمریکا در اوایل سال جاری تبدیل کرد. بر اساس گزارش مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی مستقر در لندن، ایران از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه تا زمان برقراری آتشبس در اواسط آوریل، ۷۰۰ موشک و پهپاد به سوی بحرین شلیک کرد.
با آغاز جنگ، مقامهای بحرینی در ماه مارس دهها نفر را به دلیل انتشار تصاویر و ویدئوهای حملات ایران و ابراز همدردی با این حملات یا ستایش آنها بازداشت کردند. ماه بعد نیز تابعیت ۶۹ نفر را که به گفته مقامها «اصالت بحرینی» نداشتند، لغو نمودند. سازمانهای حقوق بشری اعلام کردند بسیاری از این افراد کودک بودند و همگی تبار ایرانی داشتند. پس از آن، موج بازداشت روحانیون شیعه در ماههای مه و ژوئن آغاز شد.
ایران پس از حدود دو ماه وقفه، حملات خود به مواضع نظامی آمریکا را از سر گرفته است. بخش عمده این حملات در بحرین انجام شده و به گفته تحلیلگران، هدف تهران افزایش فشار بر واشنگتن برای پایان دادن به محاصره دریایی و لغو تحریمهاست.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز سهشنبه مسئولیت حمله پهپادی به یک مرکز راداری آمریکا در پایگاه هوایی عیسی در جنوب بحرین را برعهده گرفت. این سومین حمله از این نوع به این کشور در روزهای اخیر بود. فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد چندین پهپاد که سپاه به پرواز درآورده بود، رهگیری شدند و این حملات هیچ مجروح یا خسارتی به تجهیزات آمریکایی بر جای نگذاشت.
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در گروه بینالمللی بحران، گفت هدف اصلی حملات ایران، تضعیف زیرساختهای نظامی آمریکاست؛ هرچند روابط بحرین با اسرائیل در چارچوب توافقنامههای ابراهیم و نحوه برخورد این کشور با جامعه شیعیان نیز در این حملات بیتأثیر نیست.
او گفت: «این نگرانیها پیش از جنگ اخیر معمولاً در برابر ملاحظات گستردهتر منطقهای، بهویژه تلاش تهران برای بهبود روابط با همسایگان عرب خود، در اولویت پایینتری قرار داشتند. اما به نظر میرسد جنگ فرصتی برای ایران فراهم کرده تا این اختلافات و نارضایتیهای قدیمی را دوباره مطرح کند و با شدت بیشتری در پی آنها باشد.»
حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، روز سهشنبه در بیانیهای که رسانههای ایران منتشر کردند، خاندان آلخلیفه، حاکمان بحرین، را تهدید کرد و آنها را به همکاری با حملات آمریکا علیه ایران و بدرفتاری با شیعیان متهم نمود. محبی گفت: «رژیم آلخلیفه سه اشتباه بزرگ مرتکب شده است: مشارکت در تجاوز علیه جمهوری اسلامی ایران، گره زدن بقای خود به چتر امنیتی آمریکا و هتک حرمت مرجعیت دینی شیعه.»
عزیزی هشدار داد که ادامه فشار نظامی ایران ممکن است نتیجهای معکوس داشته باشد و بحرین را به سمت همکاری امنیتی نزدیکتر با آمریکا و حتی اسرائیل سوق دهد. بحرین و اسرائیل پیش از این نیز به دلیل نگرانیهای مشترک درباره ایران، برای تقویت همکاریهای امنیتی خود اقدام کردهاند. این دو کشور در فوریه ۲۰۲۲ تفاهمنامهای برای همکاریهای امنیتی و اطلاعاتی امضا کردند؛ توافقی که نخستین نمونه از این نوع میان اسرائیل و یک کشور حوزه خلیج فارس بود.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز دوشنبه در تماس تلفنی با عبداللطیف بن راشد الزیانی، وزیر امور خارجه بحرین، درباره حملات ایران گفتوگو کرد. در بیانیه وزارت خارجه آمریکا درباره این تماس، اشارهای به طرح موضوع محکومیت روحانیون شیعه که همان روز صادر شده بود، دیده نمیشد؛ با این حال، اعلام شد که دو طرف درباره تعهد آمریکا به تأمین امنیت بحرین گفتوگو کردهاند.
روبیو پیش از تصدی وزارت خارجه و زمانی که سناتور بود، از چهرههای اصلی کنگره آمریکا در حمایت از اصلاحات حقوق بشری در بحرین به شمار میرفت. این سناتور جمهوریخواه ایالت فلوریدا در سال ۲۰۱۹ به همراه دو سناتور دموکرات، ران وایدن و کریس مورفی، نامهای به دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا، نوشت و از او خواست رهبران بحرین را به دلیل «تلاشهای سازمانیافته برای خاموش کردن صدای مخالفان مسالمتجو و سرکوب آزادی بیان» تحت فشار قرار دهد.
در سال ۲۰۲۱ نیز وایدن و روبیو نامهای مشترک و با حمایت هر دو حزب به آنتونی بلینکن، وزیر خارجه وقت آمریکا، ارسال کردند. آنها در این نامه درباره زندانی شدن رهبران مخالفان در بحرین ابراز نگرانی کرده و پرسیده بودند که آیا دولت آمریکا اعمال تحریم علیه مقامهای بحرینی را بررسی کرده است یا خیر.
الوداعی معتقد است دولت ترامپ میتواند در برابر حملات ایران از متحد خود در خلیج فارس حمایت کند و در عین حال، حکومت بحرین را درباره نقض حقوق بشر پاسخگو نگه دارد. او گفت: «آنها باید خواستار تحقیق دقیق و مستقل درباره اتهامات شکنجه شوند. خواسته ما همین است.»
مطلب مرتبط: بحرین رهبری مذهبی شیعیان را هدف قرار داده است
نتانیاهو در پی کشاندن ترامپ به جنگ با ایران
منابع دیپلماتیک غربی به پایگاه خبری المانیتور گفتهاند بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در تلاش است دولت آمریکا را به انجام حملهای فوری، کوتاه و سنگین علیه ایران متقاعد کند. نگرانیها در اسرائیل درباره احتمال حرکت تهران به سمت تولید سلاحهای شیمیایی و بیولوژیکی و همچنین مستحکمتر کردن تأسیسات کوه کلنگ افزایش یافته است.
این منابع اذعان کردهاند که با وجود اینکه این نگرانیها از گزارشها و ارزیابیهای نهادهای اطلاعاتی درباره برنامهها و اهداف ایران ناشی میشود، اما محاسبات سیاسی در آمریکا و اسرائیل نیز نقش مهمی در تصمیمگیری دو کشور برای حمله به ایران دارد.
شبکه سیانان در گزارشی در ۱۶ نوامبر به نقل از مقامهای آمریکایی اعلام کرد ایران در حال تهیه طرحهای احتمالی برای انجام حملهای با استفاده از سلاح شیمیایی یا «بمب کثیف» علیه مقامهای ارشد در واشنگتن است.
در این خصوص رجوع کنید به: نگرانی واشنگتن از احتمال حمله غیرمتعارف ایران در خاک آمریکا
روز سهشنبه نیز روزنامه نیویورکتایمز گزارش داد که سازمانهای اطلاعاتی اسرائیل به همتایان آمریکایی و کشورهای حوزه خلیج فارس هشدار دادهاند برنامه شیمیایی ایران در مقایسه با برنامه هستهای این کشور، تهدیدی فوریتر به شمار میرود؛ هرچند طرفهای دریافتکننده این هشدارها درباره این ارزیابی ابراز تردید کردهاند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز پنجشنبه در جریان سفر خود به چین و در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز، ایران را به توسعه سلاحهای شیمیایی و بیولوژیکی متهم کرد و گفت تهران «به دنبال گازهای شیمیایی و سلاحهای بیولوژیکی است». ایران این اتهام را رد کرد.
مرکز مطالعات راهبردی بگین-سادات در گزارشی در آوریل ۲۰۲۶ هشدار داده بود که ایران ممکن است برنامههای تولید سلاحهای شیمیایی و بیولوژیکی خود را گسترش دهد و کلاهکهای موشکهای بالستیک را به قابلیت حمل چنین موادی مجهز کند. نشریه بولتن نیز در گزارشی در همان ماه نوشت که اسرائیل و آمریکا مدتهاست به حفظ چنین اهدافی از سوی ایران مشکوک هستند.
یک مقام ارشد اسرائیلی به المانیتور گفت اسرائیل تلاش میکند دولت ترامپ را متقاعد سازد که پیش از آنکه دموکراتها در ماه ژانویه کنترل کنگره را به دست بگیرند، فرصت محدودی برای اقدام نظامی علیه ایران وجود دارد؛ زیرا پس از آن ممکن است ترامپ دیگر نتواند جنگ با ایران را از سر بگیرد.
با این حال، این مقام اذعان کرد که آمریکاییها نسبت به اصرار و شتاب نتانیاهو برای دریافت مجوز حمله در شرایط کنونی بدبین هستند. آنها نگراناند که نخستوزیر اسرائیل قصد دارد با قرار دادن کشور در وضعیت جنگی، پس از انتخابات ۲۷ اکتبر همچنان در قدرت باقی بماند.
در حال حاضر، ائتلاف نتانیاهو ۵۳ کرسی در کنست دارد، در حالی که احزاب مخالف ۶۷ کرسی را در اختیار گرفتهاند. برای تشکیل یک دولت باثبات، کسب اکثریت ۶۱ کرسی ضروری است.
به گفته منابع دیپلماتیک غربی، تازهترین پیشنهاد اسرائیل به دولت ترامپ، اجرای یک عملیات بمباران گسترده و فشرده به مدت چهار تا هفت روز است، نه آغاز یک جنگ تمامعیار. این مقام ارشد اسرائیلی در توضیح پیشنهاد کشورش که در مذاکرات اخیر مقامهای بلندپایه اسرائیلی و آمریکایی مطرح شده، گفت: «اقداماتی وجود دارد که باید برای تضعیف توانمندیهای ایران و جلوگیری از ایمنسازی تأسیسات این کشور انجام شود. میتوان این اهداف را در مدتزمانی نسبتاً کوتاه و با هزینهای اندک محقق کرد.»
او افزود نگرانی اصلی آمریکاییها مدتزمان عملیات نظامی پیشنهادی نیست، بلکه این است که آیا چنین حملهای میتواند به حملات ایران علیه کشتیها در تنگه هرمز پایان دهد و جریان انتقال نفت را بدون وقفه حفظ کند یا خیر. این مقام همچنین اشاره کرد که فرستادگان نتانیاهو، یعنی رومن گوفمن، رئیس تازه منصوبشده موساد، و ران درمر، وزیر پیشین امور راهبردی اسرائیل، در تماسها و دیدارهای اخیر خود در آمریکا و دیگر کشورها با تردیدهایی درباره انگیزههای نخستوزیر اسرائیل روبهرو شدهاند.
یک منبع سیاسی ارشد اسرائیلی نیز به المانیتور گفت: «ناگهان همهچیز فوری و اضطراری شده و باید همین حالا حمله کنیم، مبادا ایرانیها دست به اقدامات وحشتناکی بزنند.» این منبع معتقد است شتاب نتانیاهو برای حمله به ایران ارتباط مستقیمی با تحولات سیاسی داخل اسرائیل دارد. به گفته او، گادی آیزنکوت، رهبر حزب یاشار و رئیس ائتلاف مخالف نتانیاهو، مأمور تشکیل دولت جدید و جایگزینی کابینه کنونی شده است.
آیزنکوت تا ۶ دسامبر فرصت دارد ائتلافی برای تشکیل دولت ایجاد کند. او میتواند پیش از آنکه رئیسجمهور تصمیم بگیرد این مأموریت را به فرد دیگری واگذار کند، ۱۴ روز دیگر نیز مهلت بگیرد.
این منبع سیاسی اسرائیلی گفت: «حمله به ایران به احتمال زیاد اسرائیل را وارد جنگی با مدتزمان نامعلوم خواهد کرد. اگر موشکهای بالستیک ایران بر سر تلآویو فرود بیایند، نتانیاهو راحتتر میتواند رقبای سیاسی خود را متقاعد کند که با تشکیل دولت وحدت ملی به رهبری او موافقت کنند. در غیر این صورت، هیچ شانسی برای ماندن در قدرت نخواهد داشت.»
گوفمن و درمر هفته گذشته به واشنگتن سفر کردند و با مقامهای ارشد آمریکایی، از جمله جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، دیدار کردند. گوفمن پیش از این به چند پایتخت دیگر نیز سفر کرده بود تا دولتهای منطقه را متقاعد کند که جلوگیری از اجرای برنامههای ایران به اقدامی فوری نیاز دارد.
یک منبع غربی که از جزئیات این تماسها اطلاع دارد، گفت اسرائیل اطلاعاتی در اختیار آمریکاییها قرار داده که نشان میدهد ایران در تلاش است سلاحهای شیمیایی و بیولوژیکی تولید کند و آنها را روی پهپادها یا موشکهای خود نصب نماید تا قدرت تخریب و مرگباری این تسلیحات افزایش یابد.
مقامهای اسرائیلی همچنین در این دیدارها به تلاشهای گسترده ایران برای انتقال بقایای برنامه هستهای خود به تأسیساتی در اعماق زمین اشاره کردهاند؛ تأسیساتی که حتی سنگینترین بمبهای آمریکا نیز قادر به انهدام آنها نخواهند بود.
این منبع غربی به شرط ناشناس ماندن به المانیتور گفت: «اطلاعات دیگری نیز در زمینههای مختلف ارائه شده است. به گفته شمار قابلتوجهی از منابع اطلاعاتی آمریکا، همه این اطلاعات واقعی است، اما این برنامهها هنوز در مراحل اولیه قرار دارند. در هفتهها و ماههای آینده اتفاقی نخواهد افتاد؛ بنابراین، این میزان نگرانی و هراس ضرورتی ندارد.»
اما به گفته منبع سیاسی اسرائیلی، نتانیاهو با این ارزیابی موافق نیست؛ البته دلیل مخالفت او متفاوت است. این منبع گفت: «نخستوزیر در اصل تلاش میکند ترامپ را متقاعد کند که به دلیل روی کار آمدن کنگره دموکرات، فرصت محدودی برای حل این مسئله وجود دارد. اما افراد دیگری، حتی در میان نزدیکان خود نتانیاهو، به ترامپ میگویند که فرصت واقعی به تقویم سیاسی نتانیاهو مربوط است و او به جای مقابله با ایران، به دنبال اقدامی برای کنار زدن آیزنکوت و مهار رقیب سیاسی خود است.»
ترامپ نیز روز ۱۹ نوامبر در گفتوگو با پایگاه خبری آکسیوس تلاش کرد انتظارات درباره حمله نظامی قریبالوقوع به ایران را کاهش دهد. به گزارش این رسانه، رئیسجمهور آمریکا گفت که «برای تصمیمگیری درباره ایران عجلهای ندارد» و افزود: «باید ببینیم پس از آغاز سال جدید چه اتفاقی میافتد.»
مقامهای دفاعی اسرائیل نیز برخلاف نتانیاهو و گوفمن، چنین فوریتی را احساس نمیکنند. یک منبع امنیتی اسرائیلی به المانیتور گفت ارتش این کشور از زمان پایان درگیریها در اوایل آوریل تاکنون، سطح آمادهباش خود را بدون تغییر و در همان سطح بالا حفظ کرده است. این منبع همچنین معتقد است که حضور نظامی آمریکا در منطقه نیز تقریباً تغییری نکرده است. ناو هواپیمابر سومی که بهتازگی وارد منطقه شده، در واقع جایگزین ناو دیگری است که منطقه را ترک کرده است. شمار نیروهای آمریکایی در تمام این مدت تقریباً ثابت و حدود ۵۳ هزار نفر باقی مانده است. او افزود سفر برد کوپر، فرمانده سنتکام، به اسرائیل در ۱۸ نوامبر نیز یک سفر معمول و از پیش پیشبینیشده بوده است.
با وجود این تردیدها، برخی از نزدیکان نتانیاهو همچنان امیدوارند ترامپ با اقدام نظامی علیه ایران موافقت کند. یکی از نزدیکان نخستوزیر اسرائیل به شرط ناشناس ماندن به المانیتور گفت: «احتمال اقدام نظامی در حال افزایش است. آمریکاییها میدانند که ما بلوف نمیزنیم. دستگاه اطلاعاتی اسرائیل در واشنگتن اعتبار بسیار خوبی دارد و تاکنون جان شمار زیادی از آمریکاییها و دیگران را نجات داده است.»
این فرد تأکید کرد که ایران در تلاش است سلاحهای شیمیایی و بیولوژیکی تولید کند، برنامه هستهای خود را از نو بسازد، فعالیتهای مربوط به تسلیحاتی کردن این برنامه را از سر بگیرد، تأسیسات هستهای و دیگر مراکز خود را مستحکم کند و به حمایت از گروههای تروریستی در سراسر منطقه ادامه دهد. او معتقد است: «فرصت حمله به همه این اهداف همین حالاست.»
با این حال، این مقام نزدیک به نتانیاهو تأکید کرد که هدف از بمبارانهای پیشنهادی، سرنگونی حکومت ایران نیست. او اذعان کرد که تحقق چنین هدفی به زمان نیاز دارد و مستلزم محاصره طولانیمدت ایران و ادامه فشارهای اقتصادی خواهد بود. او در پایان گفت: «هدف این است که توانمندیهایی را از بین ببریم که اگر اجازه دهیم شکل بگیرند و گسترش پیدا کنند، مقابله با آنها در آینده بسیار پرهزینهتر خواهد بود. بهتر است همین حالا و با یک عملیات کوتاه و آسان اقدام کنیم تا اینکه بعداً مجبور شویم وارد عملیاتی دشوارتر و طولانیتر شویم.»
ورود نیروهای عراقی به دژ کتائب حزبالله؛ آزمون اقتدار دولت
نیروهای امنیتی عراق روز جمعه وارد منطقهای شدند که سالها تحت کنترل قدرتمندترین گروه شبهنظامی مورد حمایت ایران در این کشور بود. این اقدام یک پیروزی نمادین برای دولت علی الزیدی، نخستوزیر عراق، به شمار میرود؛ دولتی که پیشتر تهدید کرده بود این گروه مسلح را از منطقه بیرون خواهد کرد.
دفتر نخستوزیری عراق اعلام کرد یگانهای ارتش و پلیس برای نخستین بار در بیش از یک دهه گذشته وارد منطقه جرفالصخر در جنوب غربی بغداد شدند. گروه کتائب حزبالله سالهاست بر این منطقه تسلط دارد. با این حال، هنوز مشخص نیست که این گروه حاضر به عقبنشینی از منطقه خواهد شد یا نه. این مسئله برای تعیین میزان موفقیت دولت در بازپسگیری قدرت از دهها گروه شبهنظامی که خارج از کنترل حکومت عراق فعالیت میکنند، اهمیت اساسی دارد.
علی الزیدی شش ماه پیش و در شرایطی نخستوزیر شد که دولت ترامپ فشارهای خود بر عراق برای خلع سلاح گروههای مسلح مورد حمایت ایران را افزایش داده بود. او وعده داده است تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ به فعالیت این گروههای شبهنظامی پایان دهد.
به گفته یکی از مقامهایی که در جریان مذاکرات دولت عراق با کتائب حزبالله برای جلوگیری از درگیری مسلحانه قرار داشته، نخستوزیر تلاش میکند هرچه سریعتر کنترل این منطقه را به دست بگیرد؛ زیرا نگرانیهایی وجود دارد که رویارویی میان واشنگتن و تهران بهزودی شدت بگیرد. این مقام گفت در صورت ازسرگیری جنگی تمامعیار، الزیدی میخواهد توانایی این گروه برای مشارکت در جنگ را محدود کند.
دولت عراق پس از آنکه یک کمیته تحقیق اعلام کرد گزارشهای اطلاعاتی درباره دست داشتن کتائب حزبالله در قاچاق نفت و دستکاری خطوط لوله در این منطقه تأیید شده است، برای خروج نیروهای این گروه از جرفالصخر تا روز جمعه ضربالاجل تعیین کرد. الزیدی در همین راستا، ۹ نفر از مقامهای امنیتی و اداری را برکنار کرد و دستور ورود نیروهای مسلح به جرفالصخر را صادر نمود. با این حال، پیش از پایان مهلت تعیینشده، توافقی میان دو طرف حاصل شد.
جزئیات توافق دولت و کتائب حزبالله همچنان در حال نهایی شدن است، اما به نظر نمیرسد استقرار نیروهای دولتی به معنای تسلط کامل آنها بر منطقه باشد. هنوز مشخص نیست که آیا این گروه بهطور کامل از جرفالصخر بیرون رانده خواهد شد یا فعالیتهای آن، از جمله قاچاق سلاح و تولید تسلیحات که به گفته تحلیلگران بخشی از فعالیتهای این گروه است، بهطور جدی محدود خواهد شد.
سرلشکر سعد معن، سخنگوی نیروهای امنیتی عراق، اعلام کرد جاده اصلی ورودی منطقه از روز شنبه به روی رفتوآمد عادی مردم باز خواهد شد. بر اساس طرحی که دفتر نخستوزیری اعلام کرده، یک تیپ از ارتش عراق و یک تیپ از پلیس فدرال در کنار گروههای شبهنظامی وابسته به «حشد شعبی» در منطقه مستقر خواهند شد.
حشد شعبی از نظر قانونی زیر نظر نیروهای امنیتی دولت عراق قرار دارد، اما برخی گروههای عضو آن تا حد زیادی مستقل عمل میکنند و روابط نزدیکی با کتائب حزبالله دارند. همین ارتباطات میتواند به این گروه اجازه دهد نفوذ خود را بر مناطق راهبردی جرفالصخر حفظ کند.
الزیدی در سخنرانی خود خطاب به نیروهای امنیتی مستقرشده در منطقه در روز جمعه گفت: «همه باید زیر یک پرچم، یک فرماندهی و یک قانون به نیروهای مسلح بپیوندند.» او تأکید کرد: «هیچ سلاحی نباید خارج از اختیار دولت باشد.»
به گفته لهیب هیگل، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه بینالمللی بحران، این توافق همچنان ممکن است به کتائب حزبالله اجازه دهد از طریق گروههای مسلح همسو با دولت که روابط دیرینهای با این تشکیلات دارند، نفوذ خود را حفظ کند. با این حال، او ورود نیروهای ارتش و پلیس به منطقه را پیشرفتی واقعی دانست.
هیگل گفت: «الزیدی همچنان میتواند این اقدام را بهعنوان یک موفقیت معرفی کند؛ موفقیتی که واقعاً هم هست، زیرا هیچ نخستوزیر دیگری تاکنون حتی نتوانسته بود وارد این منطقه شود.»
گروههای شبهنظامی شیعه مورد حمایت ایران در سال ۲۰۱۴، پس از آنکه داعش بخشهای گستردهای از عراق را تصرف کرد و بر بیش از یکسوم خاک این کشور مسلط شد، کنترل جرفالصخر را از این گروه تروریستی گرفتند. در جریان درگیریها، هزاران نفر از ساکنان منطقه که بیشترشان اهل سنت بودند، آواره شدند و نیروهای شبهنظامی از بازگشت بسیاری از آنها جلوگیری کردند.
از آن زمان، جرفالصخر به منطقهای عمدتاً بسته و نظامی تبدیل شده که کتائب حزبالله بر آن تسلط دارد. ارتش آمریکا در سال ۲۰۲۰ اعلام کرده بود که این گروه در این منطقه انبارهای نگهداری راکتهای سنگین و تأسیسات تولید مواد پیشران موشکی در اختیار دارد.
در روزهای اخیر، شماری از رهبران سیاسی و گروههای شبهنظامی عراق برای جلوگیری از رویارویی مستقیم میان دولت و کتائب حزبالله وارد عمل شدند. به گفته مقام آگاه از مذاکرات و یک مقام عراقی دیگر، اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران که مسئولیت تسلیح و آموزش گروههای مسلح در سراسر خاورمیانه را بر عهده دارد، برای میانجیگری و حل اختلاف به بغداد سفر کرد.
به گفته تحلیلگران، نقش قاآنی در این ماجرا نشان میدهد که تلاش نخستوزیر عراق برای مهار گروههای مسلح نزدیک به تهران با چه محدودیتهایی روبهروست. ویکتوریا تیلور، مدیر ابتکار عراق در شورای آتلانتیک و مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا، گفت: «اگر کتائب حزبالله داوطلبانه جرفالصخر را ترک کند، این یک پیروزی محدود برای نخستوزیر عراق خواهد بود، اما در نهایت باید توجه داشت که چنین اتفاقی با میانجیگری و تسهیلگری ایران ممکن شده است.»
مطلب مرتبط: عراق در آستانه تقابل با کتائب حزب الله بر سر پرونده قاچاق نفت
چرا دیدار ترامپ و شی جینپینگ نتوانست گره جنگ ایران را باز کند؟
بار دیگر سفر به چین و بار دیگر امیدواریها به اینکه شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، بتواند به دونالد ترامپ برای یافتن راهی جهت خروج از جنگ با ایران کمک کند. سومین دیدار مهم دو رئیسجمهور از زمان آغاز جنگ نیز با امید به دستیابی به توافقی مهم آغاز شد، اما این بار هم نتیجهای در بر نداشت.
پکن دلایل مختلفی برای کمک به کاهش تنشها دارد، اما توانایی این کشور برای وادار کردن تهران به پذیرش توافق محدود است و همکاری چین با واشنگتن نیز احتمالاً بدون دریافت امتیازهایی همراه نخواهد بود.
ترامپ پیش از آغاز مذاکرات در شنژن، در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز اعلام کرد که واشنگتن برای پایان دادن به جنگ با ایران به کمک چین یا روسیه نیازی ندارد. او در شنژن گفت: «ما به کمک هیچکس نیاز نداریم. نیروی دریایی ایران را شکست دادهایم، نیروی هواییاش را از بین بردهایم و پدافند هوایی آن را نیز نابود کردهایم.»
چین میتواند از طریق ارائه مشوقهای اقتصادی، اعمال فشار دیپلماتیک یا ارائه تضمینهایی برای حمایت از توافق، به کاهش تنشها کمک کند؛ اما پکن فعلاً عجلهای برای ورود جدی به این مسئله ندارد. چهار عامل باعث شده است چین ترجیح دهد تا حد زیادی از این درگیریها فاصله بگیرد.
۱. هزینه سنگین جنگ برای آمریکا
جنگی که با ایران آغاز شده و اکنون ده ماه از آن میگذرد، همچنان بخش قابلتوجهی از توان نظامی آمریکا را درگیر کرده است؛ نیروهایی که واشنگتن میتوانست از آنها در مناطق دیگر، بهویژه برای مهار گسترش نفوذ چین در آسیا، استفاده کند.
به گزارش جرد شوابا، ناو هواپیمابر «یواساس تئودور روزولت» روز یکشنبه وارد خاورمیانه شد و برای مدت کوتاهی شمار ناوهای هواپیمابر آمریکا در منطقه را به سه فروند رساند؛ اما ناو «یواساس جورج واشنگتن» اندکی بعد منطقه را ترک کرد.
دفتر بودجه کنگره آمریکا برآورد کرده است که هزینه عملیات نظامی در جنگ با ایران تا اول اوت به حدود ۳۸ میلیارد دلار رسیده است. این رقم هزینه جایگزینی مهمات مصرفشده و خسارت تجهیزات نظامی را شامل میشود.
از سوی دیگر، ذخایر راهبردی انرژی آمریکا نیز تحت فشار قرار گرفته است. تا ۱۳ نوامبر، میزان ذخایر راهبردی نفت این کشور به ۲۷۶.۴ میلیون بشکه کاهش یافت؛ در حالی که پیش از آغاز جنگ ۴۱۵.۴ میلیون بشکه بود.
۲. محدودیتهای چین
روابط اقتصادی چین با ایران به پکن امکان میدهد بر تهران تأثیر بگذارد، اما این به معنای کنترل تصمیمهای ایران نیست.
رهبران جدید ایران در مقایسه با مقامهای پیشین مواضع سختگیرانهتری دارند و به دنبال تغییراتی در دکترین هستهای کشور هستند. در عین حال، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نقش اصلی را در تعیین راهبرد نظامی ایران در منطقه بر عهده گرفته است.
از سوی دیگر، چین نه میتواند تحریمهای آمریکا علیه ایران را لغو کند و نه قادر است تضمینی برای کاهش حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس ارائه دهد؛ در حالی که هر دو موضوع از خواستههای اصلی ایران به شمار میروند.
۳. دستیابی به توافقهای منطقهای آسانتر است
چین احتمالاً در حمایت از توافقهای امنیتی میان کشورهای منطقه موفقتر از میانجیگری برای دستیابی به یک توافق جامع میان ایران و آمریکا خواهد بود.
نقش پکن در بهبود روابط ایران و عربستان سعودی در سال ۲۰۲۳ میتواند الگویی برای چنین رویکردی باشد.
توافقهای جداگانه چین با حوثیها و تماسهای دیپلماتیک اخیر این کشور با ایران، عمان و عربستان سعودی نیز میتواند زمینهساز تفاهمهای محدودتری برای حفاظت از قلمرو کشورهای خلیج فارس، زیرساختهای انرژی و مسیرهای کشتیرانی شود.
چنین توافقهایی منافع چین را تأمین میکند، بدون آنکه پکن مجبور باشد مسئولیت اجرای صلح و تضمین پایبندی طرفها به آن را بر عهده بگیرد.
۴. همکاری چین در برابر دریافت امتیاز
پکن ممکن است از کمک به حل بحران ایران بهعنوان اهرمی برای امتیازگیری از آمریکا در مذاکرات مربوط به تعرفههای تجاری، فناوری و مسئله تایوان استفاده کند. با این حال، این اختلافات چنان گسترده و پیچیدهاند که حلوفصل آنها به مذاکرات جداگانه و توافقهای بزرگتری میان دو کشور نیاز دارد.
از سوی دیگر، با توجه به شکستهای حزب جمهوریخواه در انتخابات میاندورهای، احتمال اینکه ترامپ حاضر به دادن امتیازهای بزرگ به چین شود، کمتر شده است. او همچنین با نظارت و فشار بیشتر کنگره روبهرو خواهد بود.
در ادامه چه اتفاقی میافتد؟
با توجه به اینکه فعلاً چشماندازی برای دستیابی به توافق وجود ندارد، احتمالاً وضعیت کنونی، یعنی نه جنگ و نه صلح، همچنان ادامه خواهد یافت. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران، نیز این وضعیت را با همین عبارت توصیف کرده است.
احتمال تشدید تنشها و ازسرگیری حملات آمریکا و اسرائیل همچنان وجود دارد، اما چنین اقدامی تنها بنبست کنونی را عمیقتر و پایدارتر خواهد کرد.


دیدگاه خوانندگان