جنگ اخیر میان ایران، آمریکا و اسرائیل، تنها به تأسیسات نظامی و زیرساختهای دولتی آسیب نزد؛ بسیاری از آثار تاریخی و فرهنگی ایران نیز از موج انفجارها در امان نماندند. خبرنگاران رویترز با سفر به تهران و اصفهان از نزدیک این خسارتها را بررسی کردهاند؛ خسارتهایی که برخی از آنها به بناهای ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو وارد شده است.
در روز هفتم مارس، نخستین موج انفجار ناشی از حملات هوایی اسرائیل، گنبدها و منارههای میدان نقش جهان اصفهان را به لرزه درآورد. دو روز بعد، حمله دیگری در مرکز شهر باعث شد سقفها و دیوارهای یکی از کاخهای چهارصد ساله صفوی آسیب ببیند و قطعات گچ، کاشی و شیشه سراسر کف ساختمان را بپوشاند.
این حملات، مجموعه تاریخی کاخ چهلستون و میدان نقش جهان را که از ارزشمندترین آثار فرهنگی ایران به شمار میروند، تحت تأثیر قرار داد. حتی دو هفته پس از بمباران نیز در برخی قسمتها هنوز تکههای شکسته گچ و کاشی زیر پای بازدیدکنندگان خرد میشد.
رسول موسوی، نگهبان موزه هنرهای تزئینی اصفهان که هنگام انفجار زخمی شده بود، به خبرنگاران رویترز گفت: «این ساختمانها برای ما فقط چند بنای قدیمی نیستند؛ انگار بخشی از وجودمان هستند. من شانزده سال در این موزه کار کردهام و اینجا برایم مثل خانه است.»
از پشتبام موزه، هدف اصلی حمله دوم بهوضوح دیده میشد؛ ساختمان استانداری اصفهان که کمتر از دویست متر با موزه فاصله داشت. این ساختمان در حمله آسیب جدی دید، اما هنگام اصابت بمب تقریباً خالی بود.
پیش از برقراری آتشبس، دولت ایران به خبرنگاران رویترز اجازه داد از چند مجموعه تاریخی در تهران و اصفهان بازدید کنند.
آنها آثار حملات را از نزدیک مشاهده کردند و در مجموع آسیب وارد شده به یازده بنای تاریخی را ثبت نمودند.
علاوه بر این، کارشناسان مستقل نیز خسارت به چند اثر مهم دیگر را تأیید کردند؛ از جمله: مسجد جامع اصفهان؛ راهآهن سراسری ایران که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؛ و قلعهای حدود ۱۸۰۰ ساله در نزدیکی غارهایی که شواهد سکونت انسان در آنها به حدود ۶۳ هزار سال پیش بازمیگردد.
به گفته رویترز، در دو دهه گذشته و در جریان جنگهای آمریکا در عراق، سوریه، افغانستان و لیبی، نمونه مشابهی از آسیب دیدن این تعداد از آثار ثبتشده یونسکو مشاهده نشده بود.
سازمان یونسکو هنوز نتوانسته گروههای کارشناسی خود را برای بررسی میدانی به ایران اعزام کند و فعلاً ارزیابیها را با استفاده از تصاویر ماهوارهای انجام میدهد.
تا زمان انتشار این گزارش، یونسکو آسیب دیدن هفت مکان تاریخی در ایران را تأیید کرده بود؛ از جمله دو اثر ثبتشده در فهرست میراث جهانی و چند اثر ملی دیگر.
این سازمان اعلام کرد که پیش از آغاز جنگ، مختصات دقیق آثار تاریخی مهم را در اختیار همه طرفهای درگیر قرار داده بود تا از هدف قرار گرفتن آنها جلوگیری شود.
یونسکو بار دیگر تأکید کرد که بر اساس قوانین بینالمللی، همه طرفهای درگیر موظفاند از میراث فرهنگی محافظت کنند و تا حد امکان مانع آسیب دیدن آن شوند.
بر اساس مشاهدات خبرنگاران، میزان خسارت از شکستن شیشهها و کاشیها گرفته تا ترک برداشتن دیوارها و آسیب دیدن بخشهایی از سازه ساختمانها متفاوت بود.
کارشناسان میگویند علت اصلی این خسارتها، موج انفجار بوده است؛ نه برخورد مستقیم بمب با ساختمانهای تاریخی.
وس برایانت، که سالها در نیروی هوایی آمریکا مسئول انتخاب اهداف نظامی بوده، توضیح میدهد که موج انفجار با سرعتی نزدیک به بیست برابر سرعت صوت حرکت میکند و حتی اگر بمب صدها متر دورتر منفجر شود، میتواند به ساختمانهای اطراف آسیب جدی وارد کند.
به گفته او، بمبهای حدود ۹۰۰ کیلوگرمی که آمریکا و اسرائیل بارها از آنها استفاده کردهاند، قادرند ساختمانهای واقع در شعاع حدود ۹۰ متری را کاملاً فرو بریزند و تا فاصله نزدیک به یک کیلومتر نیز خسارتهای شدید ایجاد کنند.
هنگامی که موج انفجار به ساختمان برخورد میکند ابتدا شیشهها را خرد میکند؛ سپس فشار از طریق دیوارها به داخل ساختمان منتقل میشود؛ ستونها و سقف تحت فشار قرار میگیرند؛ و اگر موج انفجار از چند جهت ساختمان را در بر بگیرد، احتمال فروریختن کل سازه نیز وجود دارد.
رویترز میگوید مشخص نیست دقیقاً چه نوع مهماتی به ساختمان استانداری اصفهان اصابت کرده است، اما ارتش اسرائیل تأیید کرده که این ساختمان یکی از اهداف حمله بوده است.
ارتش اسرائیل در پاسخ به پرسش رویترز اعلام کرد که تنها اهداف نظامی را هدف قرار داده و همه عملیات بر اساس اطلاعات سازمان های اطلاعاتی، بررسیهای حقوقی و قوانین بینالمللی انجام شده است.
اما هشت کارشناس بینالمللی حوزه باستانشناسی و حفاظت از میراث فرهنگی که رویترز با آنها گفتوگو کرده، نظر دیگری دارند.
آنها معتقدند این حملات نشان میدهد که نسبت به گذشته، حساسیت آمریکا و اسرائیل در محافظت از آثار تاریخی کاهش یافته است.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که پس از جنگ عراق و انتقادهای گسترده از آسیبهایی که به شهر باستانی بابل و موزه بغداد وارد شد، ارتش آمریکا سیاستهای خود را برای حفاظت از آثار فرهنگی تغییر داده بود.
به گفته این کارشناسان، در گذشته بناهای تاریخی معمولاً در فهرست مکانهایی قرار میگرفتند که حمله به آنها ممنوع بود و اگر قرار بود در نزدیکی چنین مکانهایی عملیاتی انجام شود، باید بالاترین مقامهای نظامی و حتی گاهی کاخ سفید آن را تأیید میکردند.
به گفته کارشناسانی که وضعیت آثار تاریخی ایران را دنبال میکنند، علاوه بر مکانهایی که خبرنگاران رویترز از آنها بازدید کردند، چند اثر مهم دیگر نیز آسیب دیدهاند.
از جمله این آثار میتوان به مسجد جامع اصفهان، ایستگاه راهآهن اندیمشک در مسیر راهآهن سراسری ایران و قلعه فلکالافلاک خرمآباد اشاره کرد.
مقامهای ایرانی نیز فهرستی شامل ۱۳۴ اثر تاریخی و فرهنگی آسیبدیده را در اختیار یونسکو قرار دادهاند. همه این آثار در فهرست جهانی یونسکو ثبت نشدهاند، اما بسیاری از آنها از مهمترین جاذبههای گردشگری ایران محسوب میشوند و هر سال میلیونها نفر از آنها بازدید میکنند.
در میان آثار ثبتشده در فهرست جهانی، تنها راهآهن سراسری ایران مستقیماً هدف حمله قرار گرفت و سایر بناها بیشتر بر اثر موج انفجار آسیب دیدند.
شاید در تصاویر منتشرشده از این مکانها، علامت بزرگی به رنگ آبی روی بعضی ساختمانها دیده باشید.
این علامت که به «سپر آبی» معروف است، نماد بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ است؛ درست مانند علامت صلیب سرخ که نشاندهنده مراکز درمانی است.
ایران این نماد را روی بسیاری از بناهای مهم خود نصب کرده بود؛ از جمله مجموعه سعدآباد، بازار اصفهان و قلعه فلکالافلاک.
با وجود این، برخی از همین مکانها نیز در جریان جنگ آسیب دیدند.
وزارت دفاع آمریکا حاضر نشد درباره این موضوع اظهار نظر کند.
در مقابل، کاخ سفید اعلام کرد هدف عملیات نظامی، نابودی توان موشکی و هستهای ایران بوده و آمریکا، برخلاف جمهوری اسلامی، غیرنظامیان را هدف قرار نمیدهد.
بر اساس کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴، آثار تاریخی و فرهنگی در زمان جنگ از حمایت ویژه برخوردارند.
اگر یک هدف نظامی در نزدیکی یک بنای تاریخی قرار داشته باشد، فرماندهان نظامی موظفاند پیش از حمله بررسی کنند که آیا منفعت نظامی آن حمله ارزش خسارتی را که ممکن است به میراث فرهنگی وارد شود دارد یا خیر.
به عبارت دیگر، حتی اگر هدف نظامی مشروع باشد، حمله نباید باعث تخریب غیرضروری آثار تاریخی شود.
در جنگ عراق، نیروهای آمریکایی مدتی در شهر باستانی بابل پایگاه نظامی ایجاد کردند و همین موضوع بعدها با انتقادهای شدید جهانی روبهرو شد.
در سوریه نیز بخشی از دیوارهای تاریخی شهر رقه در عملیات علیه داعش آسیب دید.
اما برخی کارشناسان معتقدند آنچه امروز در ایران رخ داده، از نظر میزان بیتوجهی به آثار تاریخی نگرانکنندهتر است.
«استفنی مالدر»، استاد هنر و معماری اسلامی دانشگاه تگزاس، میگوید: «با وجود تمام خسارتهایی که در جنگهای گذشته دیدیم، حالا که به آن دوران نگاه میکنم، احساس میکنم آن زمان وضعیت بسیار بهتر بود. امروز انگار دیگر هیچ خط قرمزی وجود ندارد و کسی اهمیتی نمیدهد.»
او یکی از بیش از چهارصد پژوهشگری است که با امضای نامهای، آسیب دیدن آثار تاریخی ایران در جریان حملات آمریکا و اسرائیل را محکوم کردهاند.
اصفهان؛ شهری که هم مرکز هستهای است، هم گنجینه تاریخ ایران
اصفهان فقط یک شهر تاریخی نیست.
این شهر هم میزبان یکی از مهمترین مراکز هستهای ایران است و هم یکی از ارزشمندترین مجموعههای معماری جهان را در خود جای داده است.
بسیاری از پژوهشگران، اصفهان را از نظر اهمیت تاریخی همردیف شهرهایی مانند رم، آتن و کیوتو میدانند.
در قلب شهر، میدان عظیم نقش جهان قرار دارد؛ میدانی که وسعت آن تقریباً معادل چهارده زمین فوتبال است و اطراف آن بناهای مشهور دوران صفوی قرار گرفتهاند.
پیش از جنگ، این میدان یکی از مهمترین محلهای تجمع مردم و گردشگران بود.
اصفهان در ماههای پیش از جنگ نیز روزهای پرالتهابی را پشت سر گذاشته بود.
بحران اقتصادی باعث شکلگیری اعتراضات گسترده شده بود و یکی از محلهای اصلی تجمع معترضان، همین میدان نقش جهان بود.
بازار تاریخی اصفهان نیز مدتی در جریان اعتصاب عمومی تعطیل شد.
اندکی بعد، جنگ آغاز شد.
در هفتم مارس، اسرائیل مواضع متعلق به سپاه پاسداران را در نزدیکی پل سیوسهپل هدف قرار داد.
به گفته برخی ساکنان اصفهان، یکی از ساختمانهای هدف قرار گرفته، بازداشتگاهی وابسته به سپاه بوده است.
ارتش اسرائیل نیز بعداً اعلام کرد که این پایگاه را هدف قرار داده است.
اما موج انفجار این حمله تا حدود یک کیلومتر دورتر نیز احساس شد و میدان نقش جهان را به لرزه درآورد.
دو روز بعد، حمله دیگری به ساختمان استانداری اصفهان انجام شد و بار دیگر مجموعه تاریخی نقش جهان و کاخ چهلستون از موج انفجار آسیب دیدند.
رسول موسوی، نگهبان موزه هنرهای تزئینی اصفهان، آن روز قرار بود حوالی ساعت دو بعدازظهر شیفتش تمام شود و به خانه برود.
اما خودش میگوید از صبح احساس عجیبی داشت؛ نوعی حس درونی که باعث شد برخلاف همیشه کمی بیشتر در محل کار بماند.
حدود ده دقیقه بعد، صدای جنگندهها در آسمان پیچید. سپس دو انفجار مهیب رخ داد.
موج انفجار به ساختمان موزه رسید و تقریباً همه شیشههای آن را خرد کرد.
سقف تالار اصلی فرو ریخت و تیرهای اصلی ساختمان نمایان شد. تکههای گچ، چوب و شیشه روی زمین ریخته بود و اطراف مانکنهایی که لباسهای سنتی ایرانی بر تن داشتند، پر از آوار شده بود.
رسول موسوی تکههایی از فلز خمیده را به خبرنگاران رویترز نشان داد.
او و دیگر کارکنان موزه معتقد بودند این قطعات، ترکش بمبهایی است که به ساختمان استانداری اصابت کرده بود.
رویترز نتوانست منشأ این قطعات فلزی را به طور مستقل تأیید کند، اما گزارش میدهد که نمونههایی بسیار مشابه نیز در مجموعه تاریخی سعدآباد تهران دیده است.
یکی از بناهایی که بیشترین آسیب را دید، کاخ عالیقاپو بود.
این کاخ مشهور که در ضلع غربی میدان نقش جهان قرار دارد، یکی از شاهکارهای معماری عصر صفوی به شمار میرود.
بررسی اولیه کارشناسان ایرانی نشان داد که موج انفجار به بخشهای مختلف ساختمان آسیب رسانده است.
از جمله اینکه بیش از هفتاد درصد شیشههای پنجرهها و درها شکسته بود؛ بخشی از گچکاری ایوانها از بدنه اصلی ساختمان جدا شده بود؛ در دیوارها ترک ایجاد شده بود؛ قسمتهایی از دیوار فرو ریخته بود؛ تالار موسیقی، ایوان اصلی، ستونهای چوبی و حوض مرمری کاخ نیز از لرزش شدید در امان نمانده بودند.
البته برخی متخصصان تأکید میکنند که برای مشخص شدن میزان آسیبهای سازهای، باید بررسیهای مهندسی دقیقتری انجام شود.
در ضلع جنوبی میدان نقش جهان، مسجد باشکوه شاه نیز از موج انفجار آسیب دید.
علی بردبار، یکی از کسبه بازار که هنگام انفجار در محل حضور داشت، میگوید: وقتی صدای انفجار را شنید، بلافاصله از مغازه بیرون دوید و دید منارههای مسجد به شدت لرزیدهاند.
او با حسرت میگوید: «ساختن این بنا صدها سال طول کشیده، اما ممکن است در چند لحظه نابود شود.»
وقتی خبرنگاران رویترز از مسجد بازدید کردند، کارکنان مسجد کیسهای پر از قطعات کاشی آبیرنگ را نشان دادند که پس از انفجار از دیوارها و گنبد جدا شده بود.
در گزارش کارشناسان ایرانی نیز ترکهایی در دیوارهای مسجد ثبت شده بود.
خسارتی که کمتر دیده میشود؛ از بین رفتن گردشگری
اما همه خسارتها قابل دیدن نبود.
یکی از هنرمندان قلمزن بازار اصفهان به رویترز گفت که از نظر او، آسیب اقتصادی جنگ حتی از شکستن شیشهها هم سنگینتر بوده است.
او گفت: «این جنگ ما را فلج کرد.»
اقتصاد اصفهان تا حد زیادی به گردشگری وابسته است. اما با آغاز جنگ، گردشگران تقریباً ناپدید شدند.
خبرنگاران رویترز میگویند وقتی از بازار تاریخی اصفهان بازدید کردند، بیشتر راهروها تقریباً خالی بود.
تنها چند جوان در کوچههای بازار دوچرخهسواری یا ورزش میکردند و تا بعدازظهر فقط تعداد کمی بازدیدکننده وارد بازار شدند.
بسیاری از ایرانیها هنگام صحبت با خبرنگاران خارجی با احتیاط رفتار میکردند؛ زیرا نگران پیامدهای امنیتی چنین گفتوگوهایی بودند.
برخی تنها از ناراحتی خود نسبت به آسیب دیدن آثار تاریخی سخن گفتند و از اظهار نظر درباره خود جنگ پرهیز کردند.
سعید، مرد ۳۲ سالهای که در بازار گز میفروشد، گفت موج انفجار تمام شیشههای مغازهاش را خرد کرده است.
اما وقتی از او درباره جنگ پرسیدند، فقط یک جمله گفت: «ما فقط منتظر یک پایان خوش هستیم.»
کاخ گلستان؛ جایی که همهجا پر از شیشه شکسته بود
در نزدیکی بازار بزرگ تهران، مجموعه تاریخی کاخ گلستان قرار دارد؛ کاخی که قدمت بخشهایی از آن به چند قرن پیش میرسد و یکی از مهمترین آثار ثبتشده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو است.
در نخستین روزهای ماه مارس، نیروهای آمریکا و اسرائیل ساختمانهای وابسته به قوه قضائیه را که در نزدیکی این مجموعه قرار داشتند هدف قرار دادند.
هدف حمله خود کاخ نبود، اما شدت انفجار به اندازهای بود که موج آن به داخل مجموعه تاریخی رسید.
وقتی خبرنگاران رویترز وارد کاخ شدند، کف بسیاری از سالنها پوشیده از خردهشیشه بود.
تزئینات چوبی نفیس از سقف جدا شده بودند، آینههای قدیمی شکسته بودند و بخشهایی از سقف آسیب دیده بود.
به گفته کارکنان، خسارت اصلی نه در اثر اصابت مستقیم، بلکه بر اثر موج انفجار ایجاد شده بود.
یکی از باستانشناسانی که نزدیک به سی سال در کاخ گلستان کار کرده است، با چشمانی اشکآلود روز پس از حمله را برای خبرنگاران توصیف کرد.
او که نخواست نامش فاش شود، گفت: «وقتی وارد شدم، شوکه شده بودم. همانجا میان آن همه شیشه شکسته ایستاده بودم و نمیتوانستم حرکت کنم.»
او میگوید بیشترین آسیب به تالار تاجگذاری وارد شده بود؛ سالنی که سالها یکی از مهمترین بخشهای مجموعه به شمار میرفت.
چند متر آنطرفتر، تالار آینه نیز وضعیتی مشابه داشت. جایی که زمانی دیوارها، سقف و ستونها با هزاران قطعه آینه تزئین شده بود، اکنون کف سالن از خردهشیشه پوشیده شده بود.
کارکنان کاخ به خبرنگاران گفتند بخش دیگری از مجموعه نیز آسیب دیده، اما اجازه ورود به آن داده نشد.
دلیل این محدودیت آن بود که آن قسمت در مجاورت ساختمان قوه قضائیه قرار داشت؛ ساختمانی که هدف اصلی حمله محسوب میشد و همچنان منطقهای امنیتی به شمار میرفت.
خبرنگاران تنها توانستند از داخل کاخ، ساختمان آسیبدیده قوه قضائیه را در فاصله حدود سیصد متری مشاهده کنند.
دو هفته پس از حمله، خبرنگاران دوباره از کاخ بازدید کردند.
یکی از کارکنان آنها را در راهروها همراهی میکرد، اما مدام به سقف نگاه میکرد و از احتمال وجود آسیبهای پنهان حرف میزد؛ آسیبهایی که شاید با چشم دیده نشوند اما بعدها باعث فروریختن بخشهایی از ساختمان شوند.
او گفت در زمان انفجار کسی کشته نشد، اما دو نفر از کارکنان به طور سطحی زخمی شدند.
پس از حدود پانزده دقیقه، ناگهان از خبرنگاران خواست هرچه زودتر ساختمان را ترک کنند.
با نگرانی به سقف اشاره کرد و گفت: «ممکن است هر لحظه بخشی از سقف فرو بریزد.»
در پایان گزارش، رویترز به این نتیجه میرسد که اگرچه هیچیک از آثار تاریخی مهم ایران به طور کامل نابود نشدهاند، اما بسیاری از آنها آسیبهایی دیدهاند که برخی از آنها ممکن است در نگاه اول قابل مشاهده نباشد.
کارشناسان هشدار میدهند که موج انفجار میتواند به پی ساختمانها، دیوارهای باربر و سازههای داخلی آسیب برساند؛ خسارتهایی که شاید سالها بعد خود را نشان دهند.
در نهایت، گزارش رویترز تأکید میکند که صرفنظر از اهداف نظامی حملات، این جنگ میراث فرهنگی ایران را نیز تحت تأثیر قرار داده و بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که "در جنگهای مدرن، تا چه اندازه از آثار تاریخی و میراث مشترک بشریت حفاظت میشود؟"
مطلب مرتبط: هزینه جنگ برای میراث فرهنگی ایران
نظر شما