روش پیامبر(ص) و امام علی(ع) بر عفو، رحمت و حفظ جان انسان، حتی در دشوارترین شرایط سیاسی و دوران جنگ، تأکید داشت و بر این اصل استوار بود که هدف اصلی اسلام، هدایت و اصلاح انسانهاست، نه پایان دادن به زندگی آنان.
اسلام بهصراحت انسانها را به عفو و گذشت دعوت میکند و عفو را گزینه ای بهتر و محبوب تر نزد خداوند میداند. قرآن کریم اولیای دم را به انتخاب دیه یا گذشت کامل تشویق کرده و حفظ جان انسان را فرصتی برای توبه و اصلاح دانسته است. این رویکرد نشان میدهد که در فقه اسلامی، جان انسان ارزش و حرمت بالایی دارد و هرجا از نظر شرعی امکانپذیر باشد، رحمت و بخشش بر انتقام و مجازات مقدم است.
دوران حکومت امیرمؤمنان علی(ع) با چالشهای سیاسی و نظامی بزرگی همراه بود و جنگهایی مانند جمل، صفین و نهروان به ایشان تحمیل شد. با وجود آنکه در قوانین امروزی، شورش مسلحانه و اقدام نظامی علیه حکومت ممکن است در زمره جرایم بسیار سنگین و حتی «خیانت» قرار گیرد، شیوه عملی امام علی(ع) نشان داد که روش ایشان در حکومتداری بر مدارا و رحمت استوار بود.
امام علی(ع) میتوانست پس از پایان جنگها و تثبیت اوضاع به سود حکومت خود، رهبران و تحریککنندگان این جنگها را اعدام کند. اما شواهد تاریخی خلاف این را نشان میدهد. پس از جنگ جمل، امام علی(ع) به مردم امان داد و از بسیاری از فرماندهان و افراد شرکتکننده در جنگ گذشت. او تا آخرین لحظه پیش از آغاز جنگ، راه گفتوگو و بازگشت را باز گذاشت و پس از پایان جنگ نیز فراریان را تعقیب نکرد و مجروحان را نکشت.
این رفتار انسانی نشان میدهد که امام علی(ع) حکومت را وسیلهای برای سرکوب و آزار مخالفان نمیدانست. حکومت ایشان بر برپا داشتن حق، زنده نگه داشتن سنت پیامبر و اجرای روح شریعت اسلامی استوار بود؛ شریعتی که برای جان انسان حرمت بسیار بالایی قائل است. امام علی(ع) در نحوه برخورد با شورشیان و مخالفان مسلح، اصولی فقهی و انسانی به جا گذاشت که نشان میدهد روش او در حکومتداری از منطق انتقام فراتر میرفت و بر رحمت و تلاش برای بازگرداندن مخالفان استوار بود.
آیتالله سید صادق شیرازی در یکی از سخنرانیهای خود در مجموعه «نبراس المعرفة» با عنوان «لا إعدام في الإسلام» میگوید: «افراد بسیاری در دوران حکومت امیرمؤمنان(ع) جنگهایی را بر ایشان تحمیل کردند؛ مانند جنگ جمل، صفین و نهروان. اگر امام علی بن ابیطالب(ع) قانون "اعدام به دلیل خیانت" را اجرا میکرد، کسانی را که این جنگها را بر او تحمیل کردند، میکشت.»
در زندگی و حکومت امیرمؤمنان علی(ع)، عالیترین جلوههای انسانیت و عدالت را میتوان دید. پس از پایان جنگهایی که بر ایشان تحمیل شد، از جمله جمل، صفین و نهروان، امام هرگز به سراغ حذف یا اعدام مخالفان خود به اتهام خیانت نرفت؛ اتهامی که در طول تاریخ و حتی در برخی قوانین کیفری معاصر، میتواند به ابزاری برای تسویهحساب با مخالفان و منتقدان تبدیل شود.
حتی در برخی کشورهای غربی که خود را مدافع آزادی و حقوق بشر معرفی میکنند، چنین اتهامی ممکن است مبنای مجازاتهای سنگین علیه مخالفان سیاسی قرار گیرد. اما امام علی(ع) با جنگجویان و مخالفان با منطق رحمت و عدالت رفتار کرد؛ به آنان امان داد، از آنان گذشت و تعقیب آنان را ممنوع کرد. انتقام سیاسی جایی در روش حکمرانی او نداشت.
آیتالله شیرازی میگوید: «اما پس از آنکه این جنگها به پایان رسیدند، امام هیچیک از آنان را به اتهام خیانت، نکشت».
از همین رو، در سیره پیامبر اکرم(ص) و امیرمؤمنان علی(ع)، با الگویی انسانی روبهرو هستیم که در آن، کشتن انسانها با پوشش عنوانی مانند خیانت جایگاهی ندارد. تاریخ پیامبر اسلام(ص) نیز از اعدام یا حذف سیاسی مخالفان پاک است و عفو و گذشت حتی در برخورد با سرسختترین دشمنان، در سیره پیامبر گرامی اسلام جایگاه مهمی داشت.
امیرمؤمنان(ع) نیز در حکومت خود همین مسیر را دنبال کرد و حتی پس از جنگهایی که بر ایشان تحمیل شده بود، کسی را به عنوان خیانت اعدام نکرد. این رویکرد نشان میدهد که در نگاه او، انتقامگیری سیاسی جایگاهی نداشت و عدالت در حکومت با رحمت و هدایت انسانها پیوند خورده بود، نه با توجیه برای سرکوب و خشونت.
آیتالله شیرازی تأکید میکند: «تاریخ رسول خدا(ص) و امیرمؤمنان(ع) از اعدام به اتهام خیانت پاک است.»
معرفی این رویکرد انسانی به جهان امروز، چه در جوامع اسلامی و چه در جوامع غیرمسلمان، میتواند زمینهای برای بازخوانی شیوه حکومتداری در اسلام باشد. در تاریخ پیامبر اکرم(ص) و امیرمؤمنان علی(ع)، اعدام یا مجازات مرگ به بهانه چیزی که امروزه خیانت نامیده میشود، جایگاهی ندارد.
این در حالی است که در جهان امروز، برخی نظامهای سیاسی و قوانین کیفری از مجازاتهای سنگین برای برخورد با مخالفان و حذف رقبای سیاسی استفاده میکنند. در چنین شرایطی، روش پیامبر(ص) و امام علی(ع) الگویی را نشان میدهد که در آن، عفو، رحمت و حرمت جان انسان بر ملاحظات سیاسی مقدم است. این رویکرد میتواند برای جوامع مختلف، الگویی برای حذف خشونت و سرکوب باشد.
آیتالله شیرازی میگوید: «پس این فضیلت را به جهان امروز، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، معرفی کنیم و از آنها بخواهیم توجه کنند که در تاریخ رسول خدا(ص) و امیرمؤمنان(ع)، حتی در مورد چیزی که خیانت نامیده میشود، چیزی به نام اعدام وجود ندارد.»
به این ترتیب، اسلام مجموعهای از ارزشهای اخلاقی است که در عفو، رحمت، حفظ کرامت انسان و احترام به جان او نمود پیدا میکند.
اینکه پیامبر(ص) و امیرمؤمنان(ع) حتی در سختترین شرایط، بحرانهای سیاسی و دوران جنگ، به این اصول پایبند بودند، نشان میدهد که در این نگاه، اصلاح و هدایت انسانها بر انتقام و مجازات مقدم است. در این برداشت، اسلام، بر محبت و اصلاح استوار است و با انتقام، خشونت و فریب فاصله دارد؛ الگویی که بر حفظ کرامت انسان و ارزشهای اخلاقی تأکید میکند.
به همین دلیل، آیتالله شیرازی میگوید: «بله، اسلام در نهایت زیبایی است؛ اسلام در نهایت انسانیت است؛ اسلام سراسر فضیلت است. این همان اسلام واقعی است که رسول خدا(ص) و امیرمؤمنان(ع) آن را به نمایش گذاشتند.»
در نهایت، بررسی سیره پیامبر اکرم(ص) و امیرمؤمنان(ع) نشان میدهد که در این نگاه، روح اصلی شریعت و اجرای واقعی آموزههای اسلامی با اعدام و کشتن انسانها سازگار نیست. روش پیامبر(ص) و امام علی(ع) بر عفو، رحمت و حفظ جان انسان، حتی در دشوارترین شرایط سیاسی و دوران جنگ، تأکید داشت و بر این اصل استوار بود که هدف اصلی اسلام، هدایت و اصلاح انسانهاست، نه پایان دادن به زندگی آنان.
دیدگاه خوانندگان