از خانه حضرت زهرا (س) تا خانه‌های امروز ما؛ چه چیزی در مفهوم خانواده تغییر کرده است؟

سالروز شهادت حضرت زهرا (س) فرصتی است تا بار دیگر درباره معنای خانواده بیندیشیم و با مرور سیره ایشان، ارزش‌های انسانی نهفته در آن را به یاد آوریم؛ ارزش‌هایی که می‌توانند در رویارویی با تغییراتی که روابط خانوادگی را تحت تأثیر قرار داده‌اند، راهگشا باشند

گاهی اتفاقاتی در فضای خانه رخ می‌دهد که شاید در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسد، اما به‌مرور تأثیر عمیقی بر روابط اعضای خانواده می‌گذارد؛ کلمه‌ای تند که در لحظه عصبانیت گفته می‌شود، گفت‌وگویی که مدام به تعویق می‌افتد تا جایی که دیگر فرصتی برای آن باقی نمی‌ماند، یا مسئولیتی که تماماً بر دوش یک نفر می‌افتد، در حالی که دیگران سرگرم کارهای روزمره خود هستند. تکرار چنین رفتارهایی به‌تدریج گرمای خانه را از بین می‌برد، حتی اگر اعضای خانواده همچنان زیر یک سقف زندگی کنند.

سالروز شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) فرصتی است تا بار دیگر درباره معنای خانواده بیندیشیم و با مرور سیره ایشان، ارزش‌های انسانی و تربیتی نهفته در آن را به یاد آوریم؛ ارزش‌هایی که می‌توانند در رویارویی با تغییراتی که روابط خانوادگی را تحت تأثیر قرار داده‌اند، راهگشا باشند. وقتی از خانه حضرت زهرا (س) سخن می‌گوییم، در واقع از الگویی یاد می‌کنیم که بر پایه محبت، مهربانی، همکاری و مسئولیت‌پذیری شکل گرفته بود؛ ارزش‌هایی که خانواده های امروز، در میان دشواری‌های معیشتی، شتاب زندگی و فاصله روزافزون میان اعضای خانواده، بیش از هر زمان دیگری به آن‌ها نیاز دارند.

شکل‌گیری خانواده از تربیت آغاز می‌شود. فرزندان بیش از آنکه از توصیه‌ها و نصیحت‌های پدر و مادر بیاموزند، از رفتار و برخورد آن‌ها با یکدیگر تأثیر می‌پذیرند. کودکی که احترام متقابل میان والدینش را می‌بیند و شاهد نحوه برخورد آن‌ها با اختلاف‌نظرهاست، از همان ابتدا با مفهوم گفت‌وگو و رعایت انصاف آشنا می‌شود. در مقابل، وقتی مشاجره به بخشی از زندگی روزمره تبدیل می‌شود و اختلاف‌ها به توهین و کدورت‌های طولانی می‌انجامد، آثار آن ممکن است تا سال‌ها در روابط آینده فرزندان باقی بماند. به همین دلیل، فضای خانه اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نخستین محیطی است که شخصیت انسان در آن شکل می‌گیرد و فرد از طریق آن با حقوق و مسئولیت‌های خود آشنا می‌شود.

در زندگی مشترک نیز محبت و صمیمیت بیش از آنکه در مناسبت‌ها و جملات زیبا معنا پیدا کند، در رفتارهای روزمره خود را نشان می‌دهد. ازدواج به دو همراه نیاز دارد که هر یک بدانند زندگی مشترک بر پایه تقسیم مسئولیت‌ها، قدردانی از زحمات یکدیگر، احترام به تفاوت‌ها و پذیرش اشتباه و عذرخواهی شکل می‌گیرد. گاهی اختلاف‌ها از مسائل به‌ظاهر ساده‌ای آغاز می‌شوند؛ مانند نداشتن توافق درباره هزینه‌های زندگی، بی‌توجهی به نیازهای طرف مقابل یا واگذار کردن تمام مسئولیت‌های خانه به یک نفر. اما همین مسائل کوچک، اگر با گفت‌وگوی صریح و تفاهم حل نشوند، به‌مرور فاصله‌ای عاطفی میان زن و شوهر ایجاد می‌کنند که از بین بردن آن دشوار خواهد بود.

یکی دیگر از چالش‌های خانواده ها، تغییر الگوی مصرف و گرایش روزافزون به تجمل‌گرایی است. امروزه برخی خانواده‌ها میزان رفاه و ثبات زندگی خود را با وسایل خانه، لوازم برقی، لباس‌ها و چیزهایی می‌سنجند که می‌تواند در معرض دید دیگران قرار دهد. مقایسه مداوم زندگی خود با دیگران در شبکه‌های اجتماعی نیز بعضی خانواده‌ها را به سمت هزینه‌هایی فراتر از توان مالی‌شان سوق می‌دهد. در نتیجه، آن‌ها برای دستیابی به ظاهری از زندگی که تناسبی با درآمد واقعی‌شان ندارد، زیر فشار اقتصادی قرار می‌گیرند؛ فشاری که به روابط زن و شوهر و آرامش فضای خانه نیز آسیب می‌زند. در چنین شرایطی، قناعت و مدیریت درست منابع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. آرامش خانواده به این بستگی دارد که اعضای آن امکانات خود را بشناسند، درباره اولویت‌های زندگی به تفاهم برسند و بتوانند میان نیازهای واقعی و خواسته‌های غیرضروری تفاوت قائل شوند.

رابطه والدین و فرزندان نیز با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو شده که تلفن‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی از مهم‌ترین آن‌ها هستند. اعضای خانواده در یک اتاق کنار هم نشسته‌اند، اما هرکدام در دنیای خود و سرگرم صفحه تلفن همراهشان هستند. گاهی ممکن است یک روز کامل بگذرد، بی‌آنکه پدر و پسری یا مادر و دختری گفت‌وگویی واقعی با یکدیگر داشته باشند؛ با اینکه تمام این مدت در یک مکان حضور داشته‌اند. یک پژوهش میدانی در عراق که سال ۲۰۲۲ در مجله دانشکده علوم تربیتی پایه دانشگاه بغداد منتشر شده، به تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر روابط خانوادگی، از جمله افزایش فاصله میان والدین و فرزندان، اشاره می‌کند. این مسئله نشان می‌دهد که خانواده‌ها باید بار دیگر به زمانی که برای گفت‌وگو با یکدیگر اختصاص می‌دهند توجه نمایند و خانه را به محیطی تبدیل کنند که فرزندان در آن احساس کنند حرف‌هایشان شنیده می‌شود و دیگران آن‌ها را درک می‌کنند.

مهربانی در خانواده در رفتار ما با سالمندان، قدردانی از زحمات مادر، حمایت از پدر و توجه به کودکی که روزهای دشواری را پشت سر می‌گذارد، معنا پیدا می‌کند. گاهی پدر و مادرها به همان اندازه که به مراقبت نیاز دارند، محتاج شنیدن یک کلمه محبت‌آمیز و قدردانی از زحماتشان هستند. فرزندان نیز گاهی بیش از آنکه به نصیحت‌های پی‌درپی نیاز داشته باشند، به کسی احتیاج دارند که با حوصله به حرف‌هایشان گوش دهد. وقتی این ارزش‌ها در خانواده کمرنگ می‌شوند، بعضی اعضای آن حتی در جایی که باید امن‌ترین پناهگاهشان باشد، احساس تنهایی می‌کنند. ازاین‌رو، همبستگی خانوادگی از توجه به نیازهای یکدیگر آغاز می‌شود؛ از اینکه بپذیریم هر یک از اعضای خانواده شرایط و احساساتی دارد که باید به آن‌ها احترام گذاشت.

یادآوری سیره حضرت زهرا (س) در سالروز شهادت ایشان باید فرصتی برای بازنگری در رفتارمان با اعضای خانواده باشد؛ فرصتی برای اینکه محبتی که از آن سخن می‌گوییم، در نحوه برخورد ما با نزدیک‌ترین افراد زندگی‌مان نیز دیده شود. ارزش‌هایی که در مناسبت‌های مذهبی از آن‌ها تجلیل می‌کنیم، زمانی معنای واقعی خود را از دست می‌دهند که در زندگی روزمره‌مان اثری از آن‌ها نباشد؛ در نحوه صحبت با همسر، احترام به یکدیگر، تربیت فرزندان، مراقبت از پدر و مادر و پذیرفتن مسئولیت‌ها، بی‌آنکه همیشه در انتظار جبران یا دریافت چیزی باشیم.

شاید مهم‌ترین پرسشی که این مناسبت پیش روی ما می‌گذارد این باشد: امروز چقدر به بازشناختن معنای واقعی خانواده نیاز داریم و تا چه اندازه باید تلاش کنیم خانه‌هایمان به مکانی برای تجربه مهربانی، احترام و آرامش تبدیل شوند؟ از خانه حضرت زهرا (س) ارزش‌هایی را به یاد می‌آوریم که باید در زندگی امروز ما نیز زنده بمانند. می‌توانیم با همین ارزش‌ها فاصله میان باورها و رفتارهایمان را بسنجیم؛ زیرا محبتی که در دل انسان جای دارد، باید در فضای خانه نیز خود را نشان دهد؛ همان‌جایی که نخستین فصل زندگی هر انسانی در آن آغاز می‌شود و جایی که باید همیشه کسی باشد تا او را بفهمد و پناهش دهد.