یادداشت سیاسی

خاورمیانه سرانجام روی پای خود می ایستد

آمریکا به نقش پیشین خود به‌عنوان «موازنه‌گر دور از منطقه» بازخواهد گشت؛ حضور نظامی‌اش را در خاورمیانه کاهش می‌دهد و شبیه به چین، به‌جای ایجاد روابط ویژه با چند کشور، با همه کشورها بر اساس منافع و ملاحظات عملی و اقتصادی تعامل خواهد کرد.

به گفته استیو سایمون، تلاش‌های واشنگتن برای «دگرگون کردن» خاورمیانه در گذشته شکست خورده، امروز نیز در حال شکست خوردن است و اگر ادامه پیدا کند، در آینده هم به نتیجه‌ای نخواهد رسید. او درست می‌گوید، اما من معتقدم که این تلاش‌ها دیگر ادامه پیدا نخواهد کرد و هیچ قدرت دیگری نیز جای آمریکا را نخواهد گرفت. برعکس، به نظر می‌رسد به پایان دوره‌ای نزدیک می‌شویم که بیش از یک قرن طول کشیده و در تمام این مدت، قدرت‌های خارجی حتی زمانی که نمی‌توانستند به اهداف اصلی خود برسند، نقش تعیین‌کننده‌ای در تحولات خاورمیانه داشتند. برای نخستین بار از سال ۱۹۱۹ تاکنون، سرنوشت این منطقه بیش از هر زمان دیگری به تصمیم‌ها و اقدامات بازیگران داخلی آن وابسته خواهد بود. جنگ ناموفق آمریکا و اسرائیل علیه ایران نقطه عطفی در این روند است، اما در واقع تنها تحولاتی را سرعت بخشیده که از مدت‌ها پیش نشانه‌های آن آشکار شده بود. به‌تدریج کشورهای خاورمیانه ناچار خواهند شد بیش از گذشته روی توانایی‌های خود حساب کنند.

قدرت‌های بزرگ خارجی نقش مهمی در شکل‌گیری خاورمیانه مدرن داشته‌اند. پس از جنگ جهانی اول، کشورهای پیروز در کنفرانس صلح پاریس در سال ۱۹۱۹، از دل امپراتوری عثمانی که در حال فروپاشی بود، دولت‌های جدیدی ایجاد کردند؛ آن هم در شرایطی که در طول جنگ به گروه‌های مختلف وعده‌های متناقضی داده بودند. بریتانیا و فرانسه در بیشتر سال‌های میان دو جنگ جهانی، تحت قیمومت جامعه ملل بر سرزمین‌هایی حکومت کردند که امروز لبنان، عراق، اسرائیل، سوریه و اردن را تشکیل می‌دهند. با این حال، ساکنان این سرزمین‌ها حتی پیش از آغاز جنگ جهانی دوم نیز به‌تدریج در برابر سلطه خارجی مقاومت می‌کردند و وقوع جنگ جهانی دوم ادامه کنترل اروپایی‌ها را ناممکن ساخت.

عربستان سعودی بدون کمک خارجی به استقلال رسید، اما بریتانیا تأمین امنیت کشورهای کوچک‌تر حاشیه خلیج فارس را بر عهده داشت. حمایت فعال قدرت‌های خارجی، به‌ویژه آمریکا، نیز نقش مهمی در شکل‌گیری اسرائیل در سال ۱۹۴۸ ایفا کرد. بریتانیا و آمریکا در سال ۱۹۵۳ برای سرنگونی دولت دموکراتیک ایران با یکدیگر همکاری کردند. همچنین، تصمیم شوروی برای ارسال سلاح به مصر و سوریه در اواسط دهه ۱۹۵۰، به شکل‌گیری بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ کمک کرد و خاورمیانه را به یکی از عرصه‌های اصلی رقابت در جنگ سرد تبدیل ساخت.

در ۳۵ سال بعد، آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی به تسلیح متحدان خود ادامه دادند، حکومت‌هایی را که دشمن خود می‌دانستند سرنگون کردند یا برای سرنگونی آن‌ها تلاش نمودند و گاهی نیز، هرچند به‌صورت محدود و برای دوره‌هایی کوتاه، مستقیماً در تحولات منطقه مداخله کردند. واشنگتن و مسکو همچنین برای پایان دادن به جنگ‌های مکرر میان اسرائیل و کشورهای همسایه آن، در برقراری آتش‌بس همکاری می‌کردند. اما تلاش‌های مشترک برای دستیابی به صلحی گسترده‌تر در منطقه، همواره قربانی رقابت میان قدرت‌های بزرگ می‌شد.

پایان جنگ سرد نیز به مداخلات قدرت‌های بزرگ در خاورمیانه خاتمه نداد، اما از آن پس آمریکا به‌تنهایی این نقش را بر عهده گرفت. دولت اول جورج بوش ائتلافی را برای بیرون راندن عراق از کویت در سال ۱۹۹۱ تشکیل داد، از کنفرانس مادرید در همان سال حمایت کرد، هدایت روند صلح اسلو را بر عهده گرفت، هرچند آن را به‌درستی مدیریت نکرد، و راهبرد مهار دوگانه را در پیش گرفت؛ راهبردی که به هموار شدن مسیر حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر کمک کرد. پس از آن نیز واشنگتن در سال ۲۰۰۳ با سرنگونی صدام تلاش کرد کل منطقه را دگرگون کند. همه می‌دانیم که این ماجراجویی نسنجیده به کجا انجامید.

جنگ کنونی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با ایران را می‌توان آخرین تلاش در چارچوب همین پروژه جاه‌طلبانه برای تغییر خاورمیانه دانست؛ پروژه‌ای که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، با شور و اشتیاق از آن حمایت می‌کند. او نخستین بار در سال ۲۰۰۲ چنین نقشی را بر عهده گرفت و از جنگ عراق حمایت کرد. متأسفانه پیش‌بینی‌های او در آن زمان نیز به اندازه پیش‌بینی‌هایش در سال ۲۰۲۶ نادرست از آب درآمد.

جنگ با ایران مانند درخشیدن ناگهانی صاعقه، چشم‌انداز راهبردی جدید خاورمیانه را روشن کرده است. شکست مداخلات نظامی آمریکا در عراق و لیبی، در کنار ناتوانی روسیه در جلوگیری از سرنگونی بشار اسد، رهبر پیشین سوریه، محدودیت‌های قدرت نظامی خارجی را آشکار می‌کند. به همین ترتیب، توانایی ایران برای مقاومت در برابر دهه‌ها فشار آمریکا و دستیابی به زرادخانه‌ای بزرگ از موشک‌ها و پهپادها، در کنار تسلط بر چرخه سوخت هسته‌ای، نشان می‌دهد که مداخله خارجی تا چه اندازه کارایی خود را از دست داده است.

عربستان سعودی با وجود هزینه‌های هنگفتی که صرف تقویت ارتش خود کرد، نتوانست از طریق بمباران حوثی‌ها در یمن به پیروزی برسد. حملات مکرر و هر بار شدیدتر اسرائیل به مخالفانش نیز نتوانست مانع حمله گسترده حماس در اکتبر ۲۰۲۳ شود یا حماس و حزب‌الله را به‌طور کامل از میان ببرد. به بیان دیگر، حتی پیش از آغاز جنگ با ایران نیز محدودیت‌های قدرت نظامی، به‌ویژه زمانی که کشورهای خارج از منطقه از آن استفاده می‌کنند، به‌روشنی قابل مشاهده بود.

امروزه ترکیب پهپادهای ارزان‌قیمت اما مرگبار با موشک‌های بالستیک پیشرفته‌تر، هزینه مداخله نظامی قدرت‌های خارجی را به‌شدت افزایش داده است. حملات هوایی سنگین آمریکا طی چند هفته نه‌تنها نتوانست حکومت ایران را سرنگون کند، بلکه واشنگتن حتی در حفاظت از پایگاه‌های خود در منطقه در برابر حملات تلافی‌جویانه ایران نیز با مشکل روبه‌رو شد.

آسیب دیدن این پایگاه‌ها، ادامه عملیات نظامی در منطقه را دشوارتر و پرهزینه‌تر کرده است. برای مثال، ناوهای هواپیمابر آمریکا دیگر نمی‌توانند با اطمینان در نزدیکی ایران فعالیت کنند. این مسئله مدت زمانی را که هواپیماهای جنگی می‌توانند در آسمان منطقه باقی بمانند و همچنین میزان تسلیحاتی را که حمل می‌کنند، کاهش می‌دهد.

آمریکا همچنین نمی‌تواند از متحدان منطقه‌ای خود در برابر حملات محافظت کند، مگر با استفاده گسترده از موشک‌های رهگیر گران‌قیمتی مانند پاتریوت؛ موشک‌هایی که هزینه آن‌ها بسیار بیشتر از پهپادها و موشک‌هایی است که قرار است منهدم کنند و ذخایرشان نیز به‌تدریج رو به کاهش است. افزون بر این، سامانه‌های پاتریوت یا سامانه‌هایی مانند گنبد آهنین اسرائیل نیز نفوذناپذیر نیستند، به‌ویژه زمانی که طرف مقابل بتواند تعداد زیادی پهپاد و موشک را به‌طور هم‌زمان شلیک کند.

محدودیت‌های قدرت هوایی موضوع تازه‌ای نیست و مدت‌هاست آشکار شده، هرچند سیاستمدارانی که برای نشان دادن واکنش به بحران‌ها مشتاق انجام اقدام نظامی هستند، اغلب این واقعیت را نادیده می‌گیرند. اما فناوری‌های جدید، حملات زمینی و اشغال نظامی کشورها را نیز به گزینه‌هایی هرچه پرهزینه‌تر و کم‌جاذبه‌تر تبدیل کرده‌اند.

همان‌طور که در جنگ اوکراین دیده‌ایم، تجمع نیروهای زمینی در واحدهای بزرگ، آن‌ها را در معرض حملات مرگبار پهپادی و موشکی قرار می‌دهد. به همین دلیل، نباید تهدیدهای پراکنده درباره حمله زمینی آمریکا به ایران را جدی گرفت. ممکن است جامعه ایران با اختلافات عمیقی روبه‌رو باشد و حکومت آن نیز از محبوبیت برخوردار نباشد، اما تجربه اشغال عراق و افغانستان باید به آمریکایی‌ها آموخته باشد که حمله به کشوری با جمعیتی حدود ۸۰ میلیون نفر و تلاش برای اشغال و کنترل آن، تصمیمی بسیار خطرناک و نسنجیده است.

خلاصه اینکه دوران مداخله قدرت‌های بزرگ در خاورمیانه با هزینه‌ای ناچیز و بدون نگرانی جدی از پیامدهای آن، مانند آنچه آمریکا در عملیات طوفان صحرا در سال ۱۹۹۱ انجام داد، به پایان رسیده است.

عامل دومی نیز وجود دارد که این روند را تقویت خواهد کرد: کاهش اهمیت انرژی خاورمیانه در معادلات جهانی. شاید در شرایط کنونی که جنگ باعث افزایش شدید قیمت سوخت شده، این ادعا عجیب به نظر برسد، اما بخش عمده افزایش قیمت‌ها ناشی از محدودیت ظرفیت پالایش نفت است؛ مشکلی که جنگ ایران و جنگ اوکراین آن را تشدید کرده‌اند، نه کمبود خود نفت خام.

اهمیت نسبی انرژی خاورمیانه از سال ۱۹۷۳ به این سو به‌طور قابل توجهی کاهش یافته است. در آن سال، تحریم نفتی به رهبری عربستان باعث افزایش شدید قیمت‌ها شد و صف‌های طولانی خودروها در پمپ‌بنزین‌های آمریکا شکل گرفت. از آن زمان، رونق تولید نفت شیل در آمریکا و تلاش‌های گسترده جهانی برای مقابله با تغییرات اقلیمی از طریق کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی، وابستگی جهان به نفت خاورمیانه را کمتر کرده است. به همین دلیل است که کشورهای خاورمیانه، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، تلاش می‌کنند اقتصاد خود را متنوع کنند. آن‌ها می‌دانند دوران اتکای کامل به درآمد صادرات نفت و گاز برای تأمین همه هزینه‌های کشور، به‌سرعت رو به پایان است.

البته منظور من این نیست که منابع انرژی و کود شیمیایی خاورمیانه در آینده بی‌اهمیت خواهند شد؛ بلکه اهمیت آن‌ها در مقایسه با گذشته بسیار کمتر خواهد بود. به بیان ساده‌تر، نیاز قدرت‌های خارجی به مداخله در خاورمیانه برای تضمین صادرات انرژی رو به کاهش است، در حالی که هزینه چنین مداخلاتی روزبه‌روز افزایش می‌یابد. ترکیب این دو روند باعث می‌شود دخالت مستقیم نظامی قدرت‌های خارجی در منطقه، جذابیت بسیار کمتری داشته باشد.

بنابراین، برای نخستین بار در بیش از یک قرن گذشته می‌توان خاورمیانه‌ای را تصور کرد که سرنوشت آن بیش از هر چیز به دست مردم و کشورهای خود منطقه رقم می‌خورد، نه قدرت‌های خارجی. البته قدرت‌های دوردست همچنان با کشورهای خاورمیانه روابط مختلفی خواهند داشت؛ از فروش تسلیحات گرفته تا سرمایه‌گذاری و توافق‌های تجاری. اما ابتکار عمل در دست دولت‌های منطقه خواهد بود.

در چنین شرایطی باید انتظار چه تحولاتی را داشت؟

نخستین چیزی که می‌توان انتظار داشت، بازگشت سیاست سنتی موازنه قدرت است؛ وضعیتی که در آن، ایدئولوژی‌ها و اختلافات مذهبی اهمیت چندانی ندارند و تلاش برای مهار قدرت‌های برتر منطقه، ائتلاف‌هایی متغیر و دائماً در حال دگرگونی ایجاد می‌کند.

در عین حال، چنین شرایطی مانع تلاش دوباره برای کاهش تنش میان ایران، عربستان سعودی، کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر بازیگران منطقه نخواهد شد. حتی ممکن است این کشورها برای ایجاد یک سازوکار امنیتی فراگیر در منطقه مذاکره کنند؛ سازوکاری که برای حفظ و اجرای آن به حمایت قدرت‌های بزرگ خارجی وابسته نباشد.

آمریکا نیز به نقش پیشین خود به‌عنوان «موازنه‌گر دور از منطقه» بازخواهد گشت؛ یعنی حضور نظامی‌اش را در خاورمیانه کاهش می‌دهد و به‌جای ایجاد روابط ویژه با چند کشور منتخب، با همه کشورهای منطقه بر اساس منافع و ملاحظات عملی و اقتصادی تعامل خواهد کرد. به بیان دیگر، رفتاری شبیه چین در پیش خواهد گرفت.

از سوی دیگر، اگر قدرت‌های خارجی دیگر تمایلی به تأمین امنیت کشورهای منطقه نداشته باشند یا توانایی انجام این کار را از دست بدهند، احتمالاً کشورهای بیشتری در خاورمیانه به دنبال دستیابی به بازدارندگی هسته‌ای خواهند رفت. در نتیجه، خطر وقوع جنگ‌های پیشگیرانه برای جلوگیری از دستیابی این کشورها به چنین توانایی‌ای نیز افزایش خواهد یافت.

این تحولات می‌تواند بر سیاست داخلی برخی کشورهای منطقه نیز تأثیر بگذارد. اگر کشورهای خاورمیانه برای تأمین امنیت و دفاع از خود ناچار باشند بیش از گذشته به منابع و توانایی‌های داخلی تکیه کنند، باید در ایجاد و تقویت قدرت نظامی واقعی خود موفق‌تر عمل کنند؛ نه اینکه صرفاً حجم زیادی از تجهیزات و تسلیحات گران‌قیمت را از شرکت‌های خارجی خریداری کنند.

اما همان‌طور که ملک فاروق در مصر یا فیصل دوم در عراق می‌توانستند به‌خوبی گواهی دهند، تقویت نیروهای نظامی در جوامعی که ساختار سیاسی آن‌ها از بالا به پایین است و گروهی از نخبگان و صاحبان امتیاز بر آن‌ها حکومت می‌کنند، خطراتی نیز به همراه دارد. زیرا نیروهای نظامی که قرار است حافظ قدرت حاکمان باشند، ممکن است به‌تدریج خواهان نقش و سهم بیشتری در اداره کشور شوند و دیگر به ایفای نقش صرفاً نظامی رضایت ندهند.

به همین دلیل، شکل‌گیری خاورمیانه‌ای مستقل‌تر از قدرت‌های خارجی می‌تواند آغاز دوره تازه‌ای از بی‌ثباتی و کشمکش‌های سیاسی در داخل کشورهای منطقه نیز باشد. نتیجه اینکه: شاید به پایان دوران تلاش قدرت‌های خارجی برای بازسازی و تغییر خاورمیانه نزدیک شده باشیم، اما نباید انتظار داشت که پس از آن، این منطقه به مکانی آرام و بدون بحران تبدیل شود.

منبع: فارین پالیسی



دیدگاه خوانندگان