چند روز پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، رضا کیامرزی تصمیم گرفت راهی کوههای اطراف اصفهان شود. او که دامپزشک و پژوهشگر پرندگان شکاری است، قصد داشت لانههای شاهینهای در معرض خطر را که در ارتفاعات صخرهها قرار دارند، پیدا کند.
بمباران ایران در جریان جنگ امسال، همزمان با فصل زادآوری دو گونه ارزشمند شاهین، بحری و شاهین سرخگردن، رخ داد؛ پرندگانی که از سریعترین پرندگان جهان به شمار میروند. کیامرزی میدانست دو لانه در نزدیکی پایگاههای نظامی قرار دارند که هدف حمله قرار گرفته بودند و میخواست بررسی کند آیا انفجارها، لرزش زمین و صدای ناشی از بمباران بر پرندگانی که در حال خوابیدن روی تخمها یا بزرگ کردن جوجههای خود بودند، تأثیر گذاشته است یا نه.
او گفت: «رسیدن به پای صخرهها خودش یک مسیر طولانی و سخت است و بعد هم باید از صخره بالا برویم تا به لانهها برسیم.»
جنگ و تشدید بحران اقتصادی، مشکلات تازهای بر سر راه فعالان محیط زیست ایران ایجاد کرده است؛ افرادی که سالهاست برای حفظ حیاتوحش ارزشمند اما آسیبپذیر کشور تلاش میکنند. آنها پیش از این نیز با بحرانهای اقلیمی که تنوع زیستی شکننده ایران را تهدید میکند و همچنین فشارهای اقتصادی ناشی از دههها تحریمهای بینالمللی دستوپنجه نرم میکردند.
ایران با وسعتی حدود دو و نیم برابر ایالت تگزاس آمریکا، از تنوع اقلیمی و زیستی چشمگیری برخوردار است. سواحل دریای خزر در شمال، جنگلی و مرطوب هستند، در حالی که سواحل خلیج فارس آبوهوایی گرم و خشک دارند. میان این دو منطقه نیز رشتهکوههای زاگرس و البرز قرار گرفتهاند. ایران همچنین در یکی از مهمترین مسیرهای مهاجرت پرندگان میان اوراسیا و آفریقا واقع شده و از این رو حفاظت از حیاتوحش آن اهمیت بینالمللی دارد.
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۴ سازمان حفاظت محیط زیست ایران، دستکم ۸۶ گونه جانوری در کشور در معرض خطر انقراض قرار دارند؛ از جمله یوزپلنگ آسیایی، گوزن زرد ایرانی، خرس قهوهای، پلنگ ایرانی، خرس سیاه، گورخر ایرانی، میشمرغ و گونههای مختلف پرندگان شکاری.
ایمان ابراهیمی، بنیانگذار گروه محیطزیستی «آوای بوم» در اصفهان، گفت: «اینکه ما و دیگر سازمانهای مردمنهاد محیط زیستی تا چه مدت دیگر بتوانیم به فعالیت ادامه دهیم، پرسش بزرگی است. هر لحظه منتظریم ببینیم چه اتفاقی رخ میدهد.»
کیامرزی میگوید توانست لانههای شاهینها را پیدا کند و پرندگان همچنان در آنجا حضور داشتند، اما هنوز در حال بررسی نتایج مشاهدات خود است تا مشخص شود بمباران چه تأثیری بر آنها گذاشته است.
او گفت قاچاقچیان مهمترین عامل کاهش جمعیت شاهینها در ایران هستند. پیش از جنگ نیز سقوط ارزش ریال، که طی یک سال گذشته بیش از نیمی از ارزش خود را از دست داده، باعث رونق قاچاق این پرندگان ارزشمند شده بود. این شاهینها به مشتریان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس فروخته میشوند که هزینه آنها را با ارز خارجی پرداخت میکنند.
به گفته او، نکته قابل توجه این است که در دوران صلح، مناطق نظامی از معدود مکانهایی بودند که شاهینها میتوانستند با امنیت در آنها زادآوری کنند.
او توضیح داد: «این مناطق آنقدر حفاظت میشوند که نه شکارچیان و نه قاچاقچیان جرأت نزدیک شدن به آنها را ندارند.»
جمشید پرچیزاده، کارشناس ایرانی حیاتوحش که در آمریکا زندگی میکند، نیز نگران است حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به مراکز نظامی در مناطق کوهستانی و بیابانی، زیستگاههای مهم یوزپلنگ آسیایی و دیگر گوشتخواران بزرگ را تخریب کرده باشد.
او گفت: «این حملات در مناطق دورافتاده باعث تخریب زیستگاهها میشود. بدون تردید آلودگی آب، خاک، زمین و از بین رفتن پوشش گیاهی را به دنبال دارد.»
پرچیزاده که پیش از ترک ایران در سال ۲۰۲۲ درباره زیستگاهها و عوامل کاهش جمعیت یوز آسیایی، پلنگ ایرانی و خرس قهوهای تحقیق میکرد، اکنون در اداره شیلات و حیاتوحش ایالت میشیگان فعالیت میکند.
او افزود: «بمباران باعث برهم خوردن آرامش خرسها، پلنگها و دیگر جانوران کوهستانی میشود و این حیوانات از ترس برای همیشه آن منطقه را ترک میکنند.»
پرچیزاده میگوید اقلیم کمآب ایران بسیار آسیبپذیر است. طی ۲۰ سال گذشته، جمعیت کشور از حدود ۷۳ میلیون نفر به بیش از ۹۳ میلیون نفر رسیده و این افزایش، فشار بیشتری بر منابع محدود آب وارد کرده است؛ منابعی که سالها سوءمدیریت و خشکسالیهای طولانی آنها را تضعیف کردهاند.
با آغاز جنگ، دسترسی به برخی از مهمترین زیستگاههای حیاتوحش در جزایر خلیج فارس تقریباً غیرممکن شده است. با وجود توافق اولیه برای پایان جنگ، ایران و آمریکا همچنان در اطراف این منطقه راهبردی، که بخش مهمی از تأسیسات نفت و انرژی ایران در آن قرار دارد، درگیر تبادل آتش هستند.
ایمان ابراهیمی گفت: «متأسفانه دو مورد از مهمترین جزایر خلیج فارس از نظر تنوع زیستی، در مجاورت جزایر اصلی نفتی ایران قرار دارند.»
او همچنین به گزارشهایی اشاره کرد که از رسیدن لکههای نفتی به جزیره کوچک و غیرمسکونی شیدور خبر میدادند؛ جزیرهای که یکی از مهمترین محلهای تخمگذاری لاکپشتها و زادآوری دهها هزار پرنده است.
از گذشته، فرهنگ ایران پیوندی عمیق با حیاتوحش داشته است. در قالیبافی و هنرهای سنتی ایران نیز نقش حیواناتی مانند شیر ایرانی فراوان دیده میشود؛ گونهای که بیش از ۷۰ سال است دیگر در ایران مشاهده نشده است.
ایران از نخستین کشورهای جهان بود که سازمان حفاظت از محیط زیست تأسیس کرد و تنها یک سال پس از ایجاد سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا در سال ۱۹۷۰، سازمان مشابهی را راهاندازی نمود.
بسیاری از مناطق حفاظتشده در نواحی محروم و روستایی قرار دارند و محدودیتهایی که برای ساختوساز و فعالیتهای اقتصادی در مناطق حفاظتشده اعمال میشود، نارضایتی بخشی از مردم محلی را به همراه داشته است.
منطقه ارژن در استان فارس، که شامل تالابهای مهمی است، در دهه ۱۳۵۰ بهمنظور اجرای طرح احیای شیر ایرانی و بازگرداندن آن به طبیعت تحت حفاظت قرار گرفت؛ اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ این طرح متوقف شد.
ابراهیمی گفت ساکنان روستای دشت ارژن معتقد بودند قرار گرفتن منطقه تحت حفاظت، مانع توسعه اقتصادی آنها شده است.
چهار سال پیش، گروه «آوای بوم» برنامهای برای افزایش آگاهی مردم منطقه ارژن درباره حیاتوحش آغاز کرد. این گروه با برگزاری کارگاههای آموزشی و فعالیتهای مختلف، تلاش کرد ارتباط مردم با محیط زیست را تقویت کند.
برای نماد این کمپین، گونهای پرنده آبزی به نام اردک سرحنایی انتخاب شد؛ پرندهای با پرهای نارنجیرنگ که برای مردم منطقه آشناست. تصویر بزرگی از این پرنده نیز روی دیوار یکی از خیابانهای اصلی شهر نقاشی شد.
پس از برقراری آتشبس در ماه آوریل، اعضای آوای بوم دوباره به منطقه بازگشتند و به این نتیجه رسیدند که این برنامه، از جمله کارگاههای آموزشی و دیوارنگاره پرنده، آگاهی مردم نسبت به این گونه و اهمیت حفاظت از محیط زیست را بهطور چشمگیری افزایش داده است.
فاطمه کاظمی، مدیرعامل آوای بوم، گفت: «با وجود جنگ، بیشتر مردم همچنان محیط زیست، تالابهای اطراف و حیاتوحش منطقه را بسیار ارزشمند میدانند.»
اعتراضهای ضدحکومتی سالهای اخیر و سپس جنگ، به افزایش تدابیر و محدودیتهای امنیتی انجامیده است. یکی از عکاسان حیاتوحش که پرندگان سواحل خلیج فارس را مطالعه میکند، گفت در ماههای اخیر به دلیل نگرانیهای امنیتی، عکاسی را متوقف کرده است.
او که به دلیل مسائل امنیتی نخواست نامش فاش شود، گفت: «یکی از بزرگترین خطرها برای حفاظت از محیط زیست این است که مردم ارتباط خود را با طبیعت از دست بدهند.»
گروه «آوای بوم» که بیش از یک دهه پیش در اصفهان تأسیس شد، تاکنون پروژههای متعددی در کوهستانها، جنگلها، بیابانها و تالابهای ایران اجرا کرده است.
اما این گروه به کمکهای مالی حامیان داخلی وابسته است؛ حامیانی که خود نیز تحت فشار بحران ارزی ایران قرار دارند.
ابراهیمی گفت تحریمها عملاً امکان دریافت کمک مالی از نهادهای بینالمللی را از سازمانهای مردمنهاد ایرانی گرفته است.
او افزود: «بزرگترین نگرانی ما این است که شرایط اقتصادی باعث شود حفاظت از محیط زیست دیگر در اولویت نباشد.»
با این حال تأکید کرد: «با وجود تحریمها، محدودیتهای امنیتی و جنگ، درهای ما بسته نشده و همچنان به فعالیت خود ادامه دادهایم.»
نظر شما