هرگونه تلاش برای به چالش کشیدن محاصره میتواند به آزمونی مهم برای سنجش میزان جدیت آمریکا در اجرای محاصره، توان بازدارندگی ایران و آمادگی دو طرف برای پذیرش خطر یک رویارویی گستردهتر منطقهای تبدیل شود.
یکی از رسانههای وابسته به سپاه پاسداران پیشنهاد کرده است که ایران برای شکستن محاصره دریایی آمریکا، کاروانی از نفتکشهای خود را به حرکت درآورد و هشدار دهد که در صورت مداخله واشنگتن، زیرساختهای انرژی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را هدف قرار خواهد داد.
هیچ مقام رسمی در تهران تاکنون انجام چنین اقدامی را تأیید نکرده است. با این حال، گزارشها و تصاویر ماهوارهای، حاکی از تجمع نفتکشها در جزیره خارک، مهمترین پایانه صادرات نفت ایران است؛ موضوعی که با استقبال جریانهای تندرو در ایران روبهرو شده است.
یک منبع ارشد سیاسی در ایران که نخواست نامش فاش شود، اعلام کرده است که هنوز تصمیم نهایی درباره این موضوع گرفته نشده است. در همین حال، یک منبع آگاه سیاسی در تهران نیز تأکید کرده که درباره گام بعدی ایران همچنان ابهام وجود دارد؛ هرچند مقامهای ارشد کشور هشدار دادهاند که وضعیت «نه جنگ، نه صلح» نمیتواند برای مدت طولانی ادامه پیدا کند.
بازتاب رسانهای این پیشنهاد
خبرگزاری فارس در ۱۸ نوامبر پیشنهادی را منتشر کرد که بر اساس آن، ایران باید گروهی از نفتکشهای خود را از محاصره آمریکا عبور دهد و هشدار دهد که هرگونه مداخله آمریکا با حمله به زیرساختهای انرژی منطقه پاسخ داده خواهد شد. این خبرگزاری بهطور مشخص از تأسیسات نفتی امارات متحده عربی و زیرساختهای ارتباطی دبی بهعنوان اهداف احتمالی نام برد.
روز بعد، این رسانه وابسته به سپاه برای توضیح این طرح به شاهنامه استناد کرد و آن را به داستان عبور اسطورهای فریدون از رود اروندرود تشبیه کرد؛ زمانی که او برای عبور از رودخانه، به دلیل در اختیار نداشتن قایق، با اسب از آن گذشت. فارس استدلال کرد که اگر حتی یک گلوله به سوی نفتکش ایرانی شلیک شود، پایانههای نفتی قطر، عربستان سعودی و امارات نیز باید در معرض خطر قرار گیرند.
همزمان با انتشار این پیشنهاد، گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه بیش از ۱۴ نفتکش در جزیره خارک مستقر شدهاند، خدمه آنها آمادهباش هستند و پرچم ایران بر فراز کشتیها به اهتزاز درآمده است. گفته میشود این نفتکشها برای حرکت به سمت دریای عمان آماده میشوند.
با وجود اینکه هیچ مقام رسمی اعزام کاروان نفتکشها را تأیید نکرده، برخی چهرههای ارشد ایران مواضعی قاطع و تهدیدآمیز اتخاذ کردهاند. حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، در ۱۹ نوامبر گفت تهران اجازه نخواهد داد محاصره دریایی، زمینی و هوایی آمریکا ادامه پیدا کند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در ۲۰ نوامبر و در پاسخ به پرسشی درباره گزارشهای مربوط به بارگیری نفت ایران برای صادرات گفت تهران «تمام تلاش خود را برای صادرات نفت و پیگیری مذاکرات به کار خواهد گرفت» و افزود: «این محاصره باید شکسته شود.»
ابراهیم عزیزی، نماینده تندرو و رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، نیز در همان روز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ایران را نمیتوان محاصره کرد.»
در مقابل، وبسایت خبری عصر ایران که به جریانهای میانهرو نزدیک است، آمادگی نفتکشها برای حرکت را خبری تأییدنشده دانست و به دو احتمال اشاره کرد: عبور نفتکشها میتواند محاصره آمریکا را بیاثر کند، اما واکنش واشنگتن نیز ممکن است به رویارویی گستردهتری منجر شود. این وبسایت نوشت هدف از این طرح، بالا بردن هزینه رهگیری نفتکشهای ایرانی برای آمریکاست؛ بهگونهای که واشنگتن برای جلوگیری از عبور نفت ایران ناچار شود خطرات و پیامدهای سنگینی را بپذیرد.
وبسایت اقتصادی اکوایران نیز سناریوی احتمالی دیگری را مطرح کرد که از آن با عنوان «محاصره پنیر سوئیسی» یاد میشود. در این سناریو، محاصره بدون دستیابی به توافقی رسمی، بهتدریج تضعیف میشود؛ به این معنا که واشنگتن همچنان مدعی اعمال محدودیتها خواهد بود، اما در عمل از شدت اجرای آنها کاسته میشود و راههایی برای دور زدن محاصره به وجود میآید.
در شبکههای اجتماعی چهرههای محافظهکار از پیشنهاد خبرگزاری فارس استقبال کردهاند. مجید شاکری، تحلیلگر اقتصادی، صادرات نفت را خط قرمز ایران دانست و گفت اگر ایران نتواند نفت خود را صادر کند، هیچ کشور دیگری نیز نباید قادر به صادرات نفت باشد. او همچنین مطرح کرد که به چالش کشیدن محاصره آمریکا میتواند احتمال حمله به زیرساختهای ایران را کاهش دهد.
مصطفی نجفی، تحلیلگر سیاست خارجی، این پیشنهاد را نشانه احتمالی تغییر رویکرد ایران دانست؛ تغییری از اتکای صرف به دیپلماسی برای پایان دادن به وضعیت «نه جنگ، نه صلح» با واشنگتن.
برخی دیگر نیز اهداف گستردهتری را پشت این پیشنهاد میبینند. یک تحلیلگر نزدیک به جریان اصلاحطلب پنج هدف احتمالی برای این طرح برشمرد که از جمله آنها میتوان به حفاظت از درآمدهای نفتی، آزمایش میزان تمایل چین به حمایت از صادرات نفت ایران و احیای قدرت بازدارندگی تهران اشاره کرد.
روحالله جمعهای، روزنامهنگار محافظهکار و سیاستمدار سابق، احتمال داد این اقدام در پی تفاهمی صورت گرفته باشد که در نشست اخیر آمریکا، چین و روسیه در شنژن حاصل شده است. عبدالله رحیملو، تحلیلگر اقتصادی، نیز دیدگاهی مشابه مطرح کرد.
پیشنهاد رسانه وابسته به سپاه نشاندهنده یک دوراهی راهبردی است که تهران میتواند برای قرار دادن واشنگتن در موقعیتی دشوار از آن استفاده کند. اگر آمریکا اجازه دهد کاروان نفتکشهای ایرانی از محاصره عبور کند، اعتبار این محاصره زیر سؤال خواهد رفت و ایران نیز برای ازسرگیری صادرات نفت خود جسورتر خواهد شد. در مقابل، رهگیری یا حمله به نفتکشها میتواند به اجرای تهدید ایران و حمله به زیرساختهای انرژی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس منجر شود. چنین حملاتی ممکن است تولید انرژی در منطقه و بازارهای جهانی نفت را مختل کند؛ آن هم در شرایطی که بازارهای مالی آمریکا با آشفتگی زیادی روبهرو هستند.
با این حال، برخی ناظران معتقدند موفقیت این راهبرد تا حد زیادی به این بستگی دارد که واشنگتن تهدیدهای تهران را تا چه اندازه جدی و قابل اجرا بداند و آیا تصمیمگیرندگان ایرانی واقعاً حاضر باشند در صورت لزوم به این تهدیدها عمل کنند یا خیر.
جزیره خارک حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران را در اختیار دارد. گزارشهای اخیر درباره انتقال نفت خام ایران از یک نفتکش به نفتکش دیگر در نزدیکی جزیره خارک نشان میدهد تهران در تلاش است با وجود محدودیتهای آمریکا، صادرات نفت خود را از سر بگیرد. البته این گزارشها بهتنهایی ثابت نمیکنند که عملیات گسترده اعزام کاروان نفتکشها در حال اجراست.
این پیشنهاد در شرایطی مطرح شده که از زمان پایان درگیریهای تمامعیار در ماه ژوئن، تنشهای دریایی و تبادل حملات نظامی بهصورت پراکنده ادامه داشته است. نیروهای ایرانی بارها اعلام کردهاند به کشتیهایی حمله کردهاند که به گفته آنها از مسیرهای غیرمجاز در تنگه هرمز عبور میکردند. ایران همچنین چند مورد آتشسوزی اخیر در نفتکشها را به مینهای دریایی نسبت داده است.
تنشها به درگیریهای دریایی محدود نمانده است. پس از حمله آمریکا به یک موضع پرتاب موشک در جزیره قشم، تهران مدعی شد که در روزهای ۱۷ و ۱۸ نوامبر، در پاسخ به این حمله، تأسیسات نظامی آمریکا در بحرین و کویت را هدف قرار داده است.
بنابراین، اعزام کاروان نفتکشها میتواند تلاشی برای تغییر معادله رویارویی با آمریکا باشد؛ به این معنا که تهران با قرار دادن زیرساختهای انرژی کشورهای عربی در معرض خطر، مسئولیت تصمیمگیری درباره تشدید تنشها را متوجه واشنگتن کند. با این حال، چنین رویکردی خطرات زیادی نیز برای ایران به همراه دارد؛ زیرا ممکن است زمینهساز حملات نظامی بیشتر آمریکا شود و کشورهای همسایه ایران را نیز به درگیری تازهای در منطقه بکشاند.
چشمانداز پیش رو
هنوز مشخص نیست که تهران قصد دارد این پیشنهاد رسانهای را به یک عملیات واقعی برای اعزام کاروان نفتکشها تبدیل کند یا خیر. گزارشهای مربوط به تجمع نفتکشها در جزیره خارک، در کنار مواضع صریحتر مقامهای ایرانی، قابل توجه است؛ اما این تحولات بهمعنای اتخاذ تصمیم نهایی برای اجرای چنین عملیاتی نیست.
هرگونه تلاش برای به چالش کشیدن محاصره میتواند به آزمونی مهم برای سنجش میزان جدیت آمریکا در اجرای محاصره، توان بازدارندگی ایران و آمادگی دو طرف برای پذیرش خطر یک رویارویی گستردهتر منطقهای تبدیل شود.
حتی اگر ایران این طرح را اجرا کند و یک یا چند نفتکش بتوانند از محاصره عبور کنند، پرسش اصلی همچنان باقی خواهد ماند: آیا این اقدام میتواند اراده واشنگتن برای ادامه محاصره را تغییر دهد؟
البته سناریوهای دیگری نیز قابل تصور است؛ هرچند کشورهایی مانند چین تمایل چندانی ندارند که بر سر موضوع ایران وارد رویارویی مستقیم با آمریکا شوند. یکی از کاربران اسرائیلی شبکه ایکس در این باره سناریوی متفاوتی را مطرح کرده است. او نوشت: «اگر من جای ایرانیها بودم، بهجای اعزام نفتکشهای ایرانی، نفتکشهای چینی را با پرچم چین به حرکت درمیآوردم و نفت ایران را در آنها بارگیری میکردم تا به یکی از بنادر چین منتقل شود. همزمان، چین اعلام میکرد که این کشتیها نفتکشهای تجاری قانونی این کشور هستند.»


دیدگاه خوانندگان