گسترش یک ادعای جعلی در شبکه های اجتماعی، مبنی بر حمایت فرمانده سپاه از ساخت سلاح هسته ای، نشان داد اطلاعات نادرست در شبکههای اجتماعی تا چه اندازه میتواند بحث درباره موضوعات مهمی همچون جنگ و صلح را منحرف کند.
صبح ۵ اوت، یک حساب کاربری ناشناس در هند در شبکه اجتماعی ایکس خبری جنجالی منتشر کرد. در این پست ادعا شده بود که فرمانده سپاه پاسداران ایران گفته است تا زمانی که اسرائیل و آمریکا سلاح هستهای در اختیار دارند، ایران هرگز از تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای دست نخواهد کشید.
این ادعا درست نبود و هیچ مدرکی هم وجود ندارد که نشان دهد فرمانده سپاه چنین حرفی زده یا ایران به سلاح هستهای دست یافته است. با این حال، این ادعا خیلی زود در فضای مجازی دستبهدست شد.
این نقلقول ابتدا در حسابهای اسرائیلی منتشر شد و سپس یک شبکه تلویزیونی اسرائیلی آن را بازتاب داد و مدعی شد این نخستین اعتراف علنی ایران به تلاش برای ساخت بمب هستهای است. همان شب، این ادعا وارد سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در کوه هرتسل اورشلیم شد.
در آمریکا مایک والتز، سفیر دولت ترامپ در سازمان ملل، این نقلقول را بازنشر کرد و ریک اسکات، سناتور جمهوریخواه ایالت فلوریدا، نیز همین کار را انجام داد. شبکه فاکس نیوز هم این ادعا را گزارش کرد و مجریان و مهمانانش آن را بهعنوان نشانهای از دوگانگی و فریبکاری ایران مطرح کردند.
بررسی نیویورکتایمز نشان میدهد این نقلقول که به سرتیپ احمد وحیدی نسبت داده شده بود، بخشی از یک کارزار اطلاعاتی بود که توانست سیاستمداران و رسانههای خبری در نقاط مختلف جهان را گمراه کند. گسترش این ادعای جعلی نشان داد اطلاعات نادرست در شبکههای اجتماعی تا چه اندازه میتواند بحث درباره موضوعات مهمی همچون جنگ و صلح را منحرف کند.
هنوز مشخص نیست چه کسی این نقلقول را جعل کرده است. با این حال، به نظر میرسد هدف آن تقویت ادعای قدیمی نتانیاهو بوده که ایران مصمم به ساخت سلاح هستهای است و جنگ با ایران را ضروری جلوه میدهد.
دونالد ترامپ که برای توجیه جنگ به جاهطلبیهای هستهای ایران استناد کرده بود، اکنون در تلاش است راهی برای خروج از این جنگ پیدا کند. این نقلقول جعلی تنها سه روز پس از آن در فضای مجازی فراگیر شد که ترامپ اعلام کرده بود برای دادن فرصت به مذاکرات صلح، تمام حملات به ایران را متوقف میکند.
دارن ال. لینویل، از مرکز رسانهای دانشگاه کلمسون که نحوه انتشار اطلاعات نادرست و تبلیغات سیاسی در شبکههای اجتماعی را دنبال میکند، گفت: «این نقلقول آشکارا برای ایجاد شکاف در مذاکرات صلح ساخته شده بود.»
برنامه هستهای ایران سه دهه است که یکی از موضوعات اصلی نگرانی و دیپلماسی بینالمللی بوده است. مقامهای ایرانی همواره تأکید کردهاند که این برنامه ماهیتی غیرنظامی دارد و برای اهداف نظامی دنبال نمیشود. با این حال، وضعیت کنونی برنامه هستهای ایران همچنان روشن نیست.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، این پست جعلی را محکوم کرد و آن را «نمونهای از سیل دروغها علیه جمهوری اسلامی» خواند. او اسرائیل را مسئول انتشار آن دانست، اما برای این ادعا مدرکی ارائه نکرد.
بقایی روز یکشنبه به خبرنگاران گفت: «ادعاها درباره ارتباط ایران با بمب هستهای نیز بر همان مبنا، یعنی یک دروغ، استوار است؛ دروغی که آنها ۲۰ سال است به جامعه جهانی القا میکنند تا تجاوز نظامی را توجیه کنند.»
ژنرال وحیدی که در ماه مارس فرماندهی سپاه پاسداران را برعهده گرفت، از زمان آغاز جنگ اظهارنظرهای متعددی درباره جنگ داشته، اما درباره برنامه هستهای ایران چنین سخنی نگفته است. او سال گذشته و پس از جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل که در نهایت با حملات هوایی آمریکا همراه شد، در مصاحبهای با رسانههای دولتی درباره موضوع هستهای صحبت کرده بود.
وحیدی در آن زمان گفت ایران برای دفاع از خود «کارهایی را انجام خواهد داد که پیش از این انجام نداده است»، اما موضع کشور درباره سلاح هستهای «در گذشته با وضوح کامل اعلام شده است».
پرسشها درباره منشأ این نقلقول نخستین بار توسط یِنت، یک رسانه خبری اسرائیلی، مطرح شد. از آن زمان، جزئیات بیشتری درباره چگونگی انتشار گسترده این ادعا به دست آمده است.
برای نخستین بار، این نقلقول در یک حساب هندی در ایکس دیده شد و نشانههای متعددی برای ابراز تردید در مورد این پست وجود داشت. این حساب که ۱۷۵ هزار دنبالکننده دارد، پیشتر به دلیل انتشار مطالب نادرست و محتوای اسلامستیزانه از سوی راستیآزمایان و حتی دولت پاکستان مورد انتقاد قرار گرفته بود.
این نقلقول همراه با تصویری از ژنرال وحیدی و یک تصویر کارتونی و تولیدشده با هوش مصنوعی از یک انفجار هستهای منتشر شد. متن انگلیسی آن نیز پر از غلطهای املایی و دستوری بود.
دو ساعت بعد، حساب هندی دیگری در ایکس همان نقلقول را منتشر کرد، این بار به زبان هندی. این حساب که ۸۲ هزار دنبالکننده دارد، یک هفته پیش از آن نیز نقلقول جعلی دیگری را به ژنرال وحیدی نسبت داده بود که محتوای مشابهی داشت. بر اساس گزارش پروژه «بادکیم»، یک سازمان مستقل راستیآزمایی در اسرائیل، آن نقلقول نیز جعلی بود.
این روایت زمانی بهصورت گسترده در جهان منتشر شد که یک حساب مشهور اسرائیلی آن را بازنشر کرد. حساب «موساد کامنتری» که نامش را از سازمان اطلاعات اسرائیل گرفته، نوشت: «رژیم [ایران] آماده کنار گذاشتن جاهطلبیهای هستهای خود نیست. آنها در حال خریدن زمان هستند. هیچ توافقی در کار نخواهد بود.»
این حساب هیچ ارتباط شناختهشدهای با سازمان اطلاعات اسرائیل ندارد و متعلق به گدالیا بلوم، یک کارآفرین و رئیس مؤسسه «هارتلند» است؛ سازمانی که تورها و برنامههای تبادل و تبلیغاتی مختلفی در اسرائیل برگزار میکند.
بلوم در ایمیلی گفت تصور میکرد این نقلقول از یک مصاحبه رادیویی با ژنرال وحیدی گرفته شده است، هرچند نمیتوانست منبع آن را به خاطر بیاورد. او گفت این نقلقول را منتشر کرده چون معتقد بوده ایران مصمم به دستیابی به سلاح هستهای است؛ حتی اگر درباره اینکه «آیا دقیقاً همین کلمات گفته شدهاند یا نه» تردید وجود داشته باشد.
نیم ساعت بعد، همین نقلقول در یک پست انگلیسیزبان از سوی شبکه ۱۴ اسرائیل منتشر شد؛ یک شبکه تلویزیونی خصوصی و محافظهکار که از نتانیاهو حمایت میکند. این شبکه مدعی شد این نخستین بار است که ایران بهطور علنی پذیرفته در پی ساخت بمب هستهای است. آن پست بیش از ۴۴۰ هزار بار دیده شد.
پسر نخستوزیر اسرائیل، که پادکست دارد و بهعنوان مشاور سیاسی فعالیت میکند و در نزدیکی میامی ساکن است، تنها چند دقیقه بعد به این پستها و مطالب منتشرشده در اسرائیل واکنش نشان داد.
کمتر از سه ساعت بعد، همین روایت وارد سخنرانی پدرش شد. نتانیاهو در سخنرانی خود گفت: «امروز شنیدیم که فرمانده سپاه پاسداران، وحیدی، صراحتاً اعلام کرده است که ایران قصد دارد به توسعه سلاحهای هستهای ادامه دهد.»
سخنگوی نتانیاهو درباره اینکه چگونه یک نقلقول جعلی در همان روز وارد سخنرانی نخستوزیر شده بود توضیحی نداد، اما از هشدارهای قدیمی نتانیاهو درباره تهدید ایران دفاع کرد.
اون ازریل، یکی از بنیانگذاران سازمان راستیآزمایی «بادکیم»، گفت این نقلقول «هر بار که یک رسانه یا سیاستمدار آن را تکرار میکرد، اعتبار بیشتری پیدا میکرد» و همین مسئله به گسترش آن کمک نمود.
در واشنگتن، این ادعا در ابتدا بسیار جنجالی و خبرساز شد. مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، آن را بازنشر کرد و نوشت ایران «بالاخره به چیزی اعتراف میکند که سالها آشکار بوده است».
در فاکس نیوز نیز مجری شبکه، بیل همر، این نقلقول را هنگام گفتوگو با ژنرال جوزف ال. ووتل، فرمانده سابق فرماندهی مرکزی آمریکا، خواند. همر گفت: «این نزدیکترین چیزی است که من به عنوان یک اعتراف شنیدهام و ما سالهاست این ماجرا را دنبال میکنیم.»
اما خیلی زود تردیدها درباره صحت این ادعا بالا گرفت. پست والتز بدون هیچ توضیحی از ایکس حذف شد. والتز و کاخ سفید نیز به درخواستها برای اظهارنظر درباره این موضوع پاسخ ندادند.
روز پنجشنبه، پس از پرسشهای نیویورکتایمز، همر در برنامه زنده شبکه اعلام کرد فاکس نیوز متوجه شده این نقلقول «تأییدنشده و نادرست» بوده است.
با این حال، پست سناتور ریک اسکات درباره این ادعا همچنان در فضای مجازی باقی مانده است. همچنین پستهای اولیه حاوی اطلاعات جعلی و دهها هزار واکنش و پاسخ به آنها که این نقلقول را واقعی فرض کردهاند، همچنان در دسترس هستند.
لینویل از دانشگاه کلمسون این ماجرا را نمونه کلاسیک «شستوشوی روایت» توصیف کرد؛ روشی که در آن تبلیغاتچیان ابتدا یک ادعای دروغ را در گوشهای از فضای اطلاعاتی مطرح میکنند و سپس آن را از طریق منابع مختلف دستبهدست میکنند تا سرانجام بهقدری تکرار شود که واقعی و معتبر به نظر برسد.
او افزود: «این یک کارزار ساده است، اما کارزارهای ساده هم میتوانند بسیار مؤثر باشند و این یکی قطعاً توانسته با هزینهای اندک، اثر بسیار بزرگی ایجاد کند.»
دیدگاه خوانندگان